Акционерлік қоғамдардың бағалы қағаздармен жасалатын

МАЗМҰНЫ 
 

Кіріспе......................................................................................................................3 

I. Акционерлік  қоғамдардың қызмет ету негіздері

   1.1 Акционерлік қоғамдардың құрылу  аспектілері..........................................5

   1.2 Бағалы қағаздардың түрлері........................................................................10

   1.3 Бағалы қағаздар нарығын реттеу................................................................15 

II. Қазақстандағы  акционерлік қоғамдардың қызметін талдау

   2.1 Қазақстанда бағалы қағаздардың  дамуы....................................................21

   2.2 Акционерлік  қоғамдардың бағалы қағаздармен  жасалатын 

         операциялары................................................................................................26                                                                                             

   2.3 Қазақстан Республикасының бағалы  қағаздар нарығындағы 

         акционерлік  қоғамдардың қызметін реттеу..............................................32 

III. Акционерлік  қоғамдардың бағалы қағаздармен  жасалатын 

      операцияларын жетілдіру

    3.1 Акционерлік қоғамдардың бағалы  қағаздармен жасалатын 

           операцияларын дамыту жолдары............................................................36 

Қорытынды............................................................................................................45 

Пайдаланған әдебиеттер тізімі.............................................................................47 
 
 
 
 

Кiрiспе 

     Зерттеу жұмысының өзектілігі – акционерлік қоғамдар мен бағалы қағаздар нарығының даму перспективалары. Бағалы қағаздар нарығында өзiне тән қаржы институттары жүйесi қалыптасып, оларда экономикалық өрiстеудiң қаржы көздерi шоғырланып және инвестициялық қорларды бөлу қатынастары жүзеге асады.

     Зерттеу жұмысының мақсаты -  қазiргi экономикадағы бағалы қағаздардың дамуы, акционерлік қоғамдардың бағалы қағаздармен жасалатын операцияларын қарастыру. Акционерлік қоғам және бағалы қағазадар нарығының мәні мен түрлерін  қарастыру, олардың қалыптасуына, дамуына және заңдылықтарына тоқталу.

      Зерттеу жұмысының міндеттері:

-   Акционерлік қоғамдардың қызмет  ету негіздерін зерттеу;

-   Қазақстандағы акционерлік қоғамдардың  қызметін талдау;

- Акционерлік  қоғамдардың бағалы қағаздармен  жасалатын операцияларын жетілдіру.

      Жұмыстың  зерттеу пәні – акционерлік қоғамдар мен бағалы қағаздар нарығы, олардың өзара байланысы.

      Жұмыстың  зерттеу объектісі – Қазақстан Республикасы, оның акционерлік қоғамдары мен бағалы қағаздар нарығының операциялары.

     Бағалы  қағаздар нарығы субъектiлерiнiң қатынастары  экономикалық-құқықтық механизмге негiзделедi. Бұл бағалы қағаздардың материалдық  түрi ретiнде оның маңызын дәлелдейдi. Бiрақ бағалы қағаздардың маңызы онымен шектелiп қоймайды. Бағалы қағаздар кез келген мемлекеттiң төлем айналымында маңызды орын алады, себебi олар арқылы мемлекеттiң инвестициялық қызметi жүзеге асырылады. Дәлiрек айтқанда, бұл күрделi қаржы тiкелей халық шаруашылығының ең тиiмдi саласына жiберiледi, яғни оларды нарық жүйесiндегi ең өмiршең субъектiлер ғана ала алады.

      Айтылған  мәселелердiң барлығы мемлекетiмiздiң  экономикалық дамуының бүгiнгi кездегi сатысындағы ерекше бағыт, яғни бағалы қағаздарды шығару және сол қағаздар нарығындағы операцияларды меңгеру мiндетi пайда болғанын айқындайды.

      Курстық жұмыстың жазылу барысында келесідей  оқу-әдістемелік құралдар қолданылыды: Б.Н. Жаналиновтың, Б.А. Көшеновтың, С. Құлпыбаевтың, Ш. Баязитованың, В.Д. Мельниковтың және В.Л. Мельниковтың оқулықтары қолданылды. О. Лердің мерзімді басылымдардағы мақалалары пайдаланылды.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

I Акционерлік қоғамның  қызмет ету негіздері

1.1 Акционерлік қоғамның  құрылу аспектілері 

     Акционерлік қоғам – халық шаруашылығының бастапқы ұясы. Материалдық және материалдық емес игіліктер, қызмет көрсету кәсіпорындарында жасалады. Сондықтан кәсіпорындар экономикасы, олардың орталықпен, банктермен және басқа несие беретін мекемелермен қарым-қатынасы өтпелі кезеңдегі теория мен практиканың қатты көңіл бөлетін нысанасы болуы керек. Бұл орайда кәсіпорын іс-әрекетінің тиімділігін арттыру үшін олардың мәртебесін өзгерту қатаң жұмыс ырғағы бар мемлекеттік кәсіпорындарды біршама кең көлемді дербестікке ауыстыру керек.

     Акционерлік қоғамда беймемлекеттендіру кезінде ең қиын іс оның әдістері мен түрлерін анықтау ғана емес, сонымен бірге мемлекеттік және жергілікті басқару мекемелерімен кәсіпорын арасындағы қарым-қатынас механизмін жасау болып табылады. 1990 жылы мемлекетке өндірістік қорлардың 90-95% тиесілі болған. 1992 жылдан бастап беймемлекеттендіру, жекешелендіру мен бәсеке туралы, монополиялық іс-әрекетті шектеу туралы заңдардың қабылдануынан мемлекеттік кәсіпорындар үлесінің едәуір азайғанын байқауға болады. Сонымен қатар, орталық пен кәсіпорын қарым-қатынас механизмін, бастапқыда ойлағандай, қалыптастыру оңай болмай шықты. /1, 4б./

     Шынында, ондаған жылдар бойы орталықтың тікелей  нұсқаулары бойынша жұмыс істеген  кәсіпорындардың бағыт-бағдары орталықтың қалауына қарай келген болса, қазіргі  жағдайда, қалыптасқан ахуалды күрт өзгерту оңай шаруа емес. Мәселелердің ауқымы күткендегіден анағұрлым күрделі болды. Бұлардың ішінде басқару кадрлары мен материалдық-техникалық жабдықтау, өндірушілер монополиясы т.б. бар.

  Мамандардың есебіне қарағанда қандай да болмасын істің нәтижелілігінің 85-95%-тейі қызметкерлердің дайындық деңгейіне байланысты болдаы екен. Әңгіме ең алдымен басқарушылардың жұмыс істеу қабілеттілігіне қатысты болып отыр: біріншіден, дербестік жағдайда басшы өзі ғана шешім қабылдауы қажет, екіншіден, өз қарамағындағы қызметшілердің жаңа бастамалар көтеруін үнемі қолдап отыруы тиіс, үшіншіден, рынок жағдайында өнімі көп шығару оның өтімділігінің кепілдігі болмайтындығын ескеріп, сұранысты зерттеп отыру керек. Қысқа мерзімде нарықтық қатынас жағдайында жұмыс істейтін басшы кадрларды даярлар шығару ісі – кезек күттірмейтін мемлекеттік шаралардың бірі болуы керек.

     Материалдық – техникалық жабдықтауды орталықсыздыру – ең алдымен өндіріс құрал-жабдықтары мен көтерме сауданы тиімді ұйымдастыруды  көздейді. Бұрынғы орталықтан бөлу принципінен «кәспорын – кәсіпорынға» екі жақты өзара тиімді байланыстарға көшу қажет, тауарлардың сатылуын тауар-шикізат биржалары арқылы және әріптестерді іздеу жолымен қамтамасыз ету керек. әрине, тауарлардың бір бөлігі орталықтан бөлетін болады, бірақ та пропорциялар бұрынғыға қарағанда өзгермелі әрі қозғалмалы сипатта қалмақ.

     Маманданған ірі кәсіпорындардың маңызы туралы қате көзқарастар нәтижесінде өндірісті  монополиясыздандыру бүгін шешілуі  қиын мәселе болып отыр. Ресми мәліметтердің  көрсетуі бойынша, 1987 жылы бір кәсіпорында жұмыс істейтіндердің орташа саны өндірісі дамыған елдерде 86 адам, Венгрияда – 186, Болгарияда – 504, КСРО-да – 813 адам болған. Батыстың дамыған елдерінде шаруашылық ұйымдар санының 70-80%-і – ұсақ және орта кәсіпорындар. АҚШ-та мұндай фирмалар елдің жалпы ұлттық өнімінің 50% өндіріп және жұмыс орындарының жартысынан астамын береді. КСРО-да жұмыскер саны 200 адамнан аспайтын кәсіпорындардың үлес салмағы, шамамен, елдегі өндірістік ұйымдардың 50%-ін құраған, бірақ өнеркәсіп өндірісіндегі үлес салмағы тек қана 5,3% шамасында болды.

     Көріп отырғанымыздай, елімізде өндірістің монополиялану дәрежесі өте жоғары. Тіпті қандай өндіріс саласы болмасын әр түрлі дәрежеде монополияланған  десек, көзқарасымыз қате болмайды. Әрине, мәселенің мұндай жағдайы беймемлекеттендіру мен монополиясыздандыру кезінде көптеген қыиндықтар келтіруде. Сондықтан аталған саясатты жүргізуде орталықтың рөлі өте жоғары, орталық өзі өзгеруімен қатар ұсақ және орта кәсіпорындар рөлін жоғарылату бағытында, рентабельділігі төмен және шығынды кәсіпорындарды жалға беру немесе ұжымдық меншікке беруде жүйелі және байыпты қадамдар жасауы қажет. Бұл процесс объективті және субъективті себептерге байланысты айқын емес, қиын да ұзақ болады. Мұнда керекті кадрлар жетіспеушілігі мен ұзақ жылдар бойы қалыптасқан, қоғамдағы және жекелей өндірістегі өзара байланыстар сипаты көрінеді. Бірақ, мұнда күйректік сезімге негіз жоқ, қайта керісінше, мәселені білу мен түсіну қоғамды шешімді іс-әрекеттерге жетелейді. /1, 115 б./

     Акционерлік қоғамдар  арасында өзара қарым-қатынастардың жаңа сипаты қалыптаса бастады. Орталықтың міндетті шешімдерінің орнына өзара мүдделер мен өзара тиімділікке негізделген дербес келісімдер келді. Бұл қалыпты экономикалық қатынастар. Біздің жағдайымызда олар соншалықты жай мәселе емес, өйткені біріншіден, кәсіпорындарда көбіне таңдау мүмкіндігі жоқ, екіншіден, орталықтың билігі қажетті кепілдітер беруі үшін әлі де керек. Беймемлекеттендіру мен монополиясыздану саясатының әрі қарай жүзеге асуына сәйкес, кәсіпорындар арасында көп жақты қатынастарды нарықтық құрылымын қалыптастыру тұрақталып, тауарлардың өзара айырбас сапасы артады, өйткені екі жақта да таңдау мүмкіндігі көбейеді.

     Біртіндеп акционерлік меншіктер  мен банктер  арасында қарым-қатынастар өзгереді. Егер, банктер таяуда ғана өткен кезеңде экономикада мардымсыз рөл атқарғанын еске алсақ, бұл өте күрделі мәселе. Банктер дербестікке ие болмағандықтан, несие мекемесі ретіндегі мәртебесіне сай билік жүргізе алмады. Мысалы, несиелер анық төлем қабілеті жоқ кәсіпорындарға принципке сүйенген стиль пайдаланылды да, жоғары тұрған басшылар несиені беруге бұйрық беріп, оның қайтарымдылығын қамтамасыз етуді талап етпеді.

     Қазір Республикада жаңа банктік жүйе қалыптасуда. Оның элементі ретінде коммерциялық банктер пайда болуда. Олар дербестік, шығынын өзі өтеу, несие саясатында, тіпті банкроттыққа дейінгі жоғары қауіп жағдайында жұмыс істеуде. Банктер, ксіпорынға несиені өз тәуекелі мен жауапкершілігіне сай беретіндіктен енді клиенттерінің экономикалық және финанс жағдайын алдын ала білуге ұмтылады. Мемлекетіміз Қазақстан территориясында банк іс-әрекетін реттейтін заңдарды қабылдап, практикалық басшылыққа алуда.

     Акционерлік қоғамдар мемлекеттік бюджетпен  қарым-қатынастар қалыптасуда. Кәсіпорынды  қаржыландыру көздері түбегейлі өзгеруде: енді қайтарымсыз бюджеттік инъекциядан арылып, қаражатты несие ретінде сатып алуға көшуде. Қазір кәсіпорын өзіне ғана сенуі керек, өйткені алған қарызды келісілген мезгілінде қайтарып, пайдаланғаны үшін процент төлеуі керек. Мұндай қарым-қатынастарда сақтандыру мекемелерінің жаңа рөлі пайда болады. Мемлекеттік сақтандыру мекемелерімен қатар банктер сияқты коммерциялық тәуекел жағдайында жұмыс істейтін жаңа сақтандыру компаниялары пайда болуда. Егер қауіп дәрежесі жоғары болса, банк, мысалы, кәсіпорынға несиені сақтандыруды ұсынуы мүмкін, сөйтіп кәсіпорын өз қауіп-қатерін сақтандыру компаниясымен бөліседі. Енді бұдан былай екі жақты бақылау қалыптасады: банк пен сақтандыру компаниясы бірлесіп кәсіпорынның төлемдік қабілеттін бағалап, несиенің мақсаты мен бағытын зерттеп, содан кейін ғана шешім қабылдайды. Егер сақтандыру компаниясы бұл коммерциялық қауіпті сақтандырудан бас тартса, несиені беру не бермеу банктің өз ісі болады.

     Қысқаша айтқанда, банктер мен сақтандыру коипанияларының жаңа рөлі кәсіпорындардың өз міндеттемелері бойынша жауапкершілігін арттыруға өз жоспарын тиянақты есептеуге және өлшеуге бағытталған. Өз кезегінде кәсіпорындар да банктер мен сақтандыру компаниялары ұсынатын қызметтердің сапасына талаптарын күшейтеді.

     Мысалы, дәлдік, оперативтік және мерзімділік принциптері банкті операциялардың кәсіпкерлік келісім-шарттардың қажетті сапасын қамтамасыз етеді. Бұл жағдайларда сақтандыру компаниялары өз мойына алған қауіп сомасын үлкейтіп, ал оның төлем ақысын төмендетуі мүмкін.

     Сонымен, акционерлік қоғам – халық  шаруашылығының бастапқы ұясы. Материалдық  және материалдық емес игіліктер, қызмет көрсету кәсіпорындарында жасалады. Сондықтан кәсіпорындар экономикасы, олардың орталықпен, банктермен және басқа несие беретін мекемелермен қарым-қатынасы өтпелі кезеңдегі теория мен практиканың қатты көңіл бөлетін нысанасы болуы керек. /2, 346 б./

  Жеке меншіктің гүлдену кезегінде еркін бәсеке барынша қарқындап, жеке кәсіпкерлердің  өндірic тиімділігін көтеруге және тұрғындардың өсіп келе жатқан қажеттіліктерін қанағаттандыруға итермелейді. Сондай-ақ оның теpic тұстары байқалады: артық өндірудің экономикалық дағдарысы, жеке меншік - бұл билеп-төстеушінің, ешкім шектемейтін иегердің (иегердің өз еркі ғана бәрін шешеді) меншік өнімімен байланысты еді. Сондықтан, мемлекеттің араласуы қажет болады.

     Қорыта  келгенде, жекешелендірудің мақсаты - әлеуметтік әділеттілікті сақтау, жаппай жекешелендіру барысында азаматтардың мемлекет меншігіндегі өз үлестеріне құқылығын сақтау және т.б. Тағы бір  мәселенің басын ашып айтсақ мемлекет иелігінен алумен қатар жекешелендіру де бар. Мемлекет иелігінен алу дегеніміз - мүлікті мемлекеттің басыбайлы меншігінен алып, оның иелері қатарына меншіктің басқа да түрлерін енгізу, мәселен, мемлекеттік зауыт енді акционерлік компания болуы мүмкін. 

1.2 Бағалы қағаздардың  түрлері 

     Нарықтық  экономикада қалыптасып жатқан қаржы  нарығының ең маңызды элементi –  бағалы қағаздар болып табылады. Оны акционерлiк қоғамдар мен банктер акция, облигация, вексель, сертификаттар және т.б. түрiнде шығарады.

      Акция дегенiмiз, француз тiлiнен акционерлiк  қоғам капиталына белгiлi бiр мөлшерде қаржы енгiзiлгенiн және дивиденд түрiнде табыс алып отыру құқығын  куәландыратын бағалы қағаз болып  табылады. Ал дивиденд – латын тiлiнен  аударғанда бөлiнiске түсетiн деген мағынаны бiлдiредi.

     Дивиденд - акция иесiнiң, яғни акционерлiк  қоғам құрылтайшыларының алатын табысы, басқаша айтқанда, акционерлiк  қоғам пайдасының белгiлi бiр бөлiгi. /2, 400 б./

      Шетелдiк  тәжiрбиеде әртүрлi акциялар қолданылады: атаулы акция және мәлiмдеушi акция, қарапайым акция және артықшылығы бар акция, бiр дауысты акция, көп дауысты акция және дауыссыз акция. Акцияның нарықта сатылу бағасы – акция курсы болып табылады. Акция курсы процент нормасына тiкелей байланысты. Бiздiң елiмiзде қарапайым және артықшылығы бар акциялар қолданылады. Қарапайым акциялар кәсiпорынның алынатын пайда мөлшерiне тәуелдi болады, оның иесi акционерлердiң жалпы жиналысына қатыса алады. Ондай акцияның артықшылығы – оның иелерiне, акционерлiк кәсiпорынға немесе банкiге түсетiн пайда мөлшерiне қарай жыл сайын тұрақты белгiленген дивидендiнi (облигацияға төленетiн процент сияқты) төлеуде тұрады. Осы сияқты иеленушiлер акционердiң жалпы жиналысына қатыстырылмайды.

     Басқа бiр артықшылығы – акционерлiк  компания жабылатын жағдайда бұл акцияларды иеленушiлерге бiрiншi кезекте ол кәсiпорынның мүлiктерiн сатудан түскен ақшаның бiр бөлiгi берiледi.

      Акционерлiк  қоғам – өздерiнiң ресурстарын  орталықтандыратын немесе тұрғындардың жинақтарын айналымға акция немесе басқа бағалы қағаздар шығару жолымен жұмылдыратын кәсiпорындардың, ұйымдардың және мемлекеттiк органдардың ерiктi бiрлестiгi. Бұндай қоғамдар өздерi қабылдаған жарғының негiзiнде жұмыс жасайды және кез келген шаруашылық саласында құрылуы мүмкiн. Iс жүзiнде акционерлiк қоғамдарды акциялардың бiршама көпшiлiгiн иеленетiн iрi кәсiпкерлер (капитал иелерi) толық билейдi. Акционерлiк қоғамда үстемдiк етуге мүмкiндiк беретiн акциялардың санын акциялардың бақылау пакетi деп атайды.

      Облигация дегенiмiз, көрсетiлген кiрiстi оның иесiне төлеу жөнiндегi мiндеттеме. Мұндай бағалы қағазды мемлекет немесе кәсiпорындар шығарады. Облигация, оның иесiнiң ақша қаражатын салғанын куәландырады және оған белгiленген проценттi төлеу уақыты көрсетiлген нақты (номиналды) құнының орнын толтыру мiндетiн дәлелдейдi. Процент, әдетте бiрдей мөлшерде займның барлық мерзiмi бойына төленедi. Кейбiр облигациялар бойынша процент ресми есептелмейдi, бiрақ өтеу кезiнде облигациялар сатып алынатын баға мен олардың иелерiне сатылған баға арасындағы айырмашылық түрiнде төленедi.

      Облигацияның  бiрнеше түрi болады: мемлекеттiк, жергiлiктi (муниципалды) және кәсiпорындар облигациялары. Олар атаулы және мәлiмдеушiге арналған, проценттi және процентсiз (мақсатты), еркiн  айналатын немесе айналым өрiсi шектелген  облигациялар болып та шығарылады. /2, 405 б./

     Вексель – біржақты сөзсіз орындалатын ақша міндеттемесін қамтитын қатаң нысанда  белгіленген төлем құжаты. Ол жай  және аударма болып келеді.

     Жай вексель – талап етуі бойынша  немесе белгіленген мерзімде кешелекте  вексельде көрсетілген ақша сомасын вексель ұстаушыға төлейтіні туралы вексель ешқандай талқылауға жатпайтын міндеттемесінен тұрады.

     Аударма вексель (тратта) – вексель берушінің (трассанттың) үшінші тұлғаға (трассатқа) бірінші вексель ұстаушыға (ремитентке) немесе оның бұйрығы бойынша келешекте белгілі бір уақытта, не ұсынған кезде, вексельде көрсетілген ақшаны төлейтіні туралы басқаша ешбір шарт қойылмайтындығы туралы міндеттемесі. Аударма вексель өз табиғаты бойынша «бұйрыққа» ұқсас болып келеді.

     Вексель: құжат мәтініне (текстіне) енгізілген, құжат қай тілде толтырылса, онда сол тілде «вексель» деп жазылған атауды, белгілі бір ақша сомасын төлеуге еш нәрсемен негізделмеген бұйрықты; төлеуге тиіс тұлғаның (төлеушінің) атауы – тек аударма вексельде, төлеу мерзімін, төлем жасалатын орнын көрсетеді; кімге немесе кімнің бұйрығы бойынша төлем жасалатындығын, сол тұлғаның атауын, вексель жасалған күн мен орнын көрсетеді және онда вексельді берген тұлғаның қолы қойылады.

     Жоғарыда  көрсетілген талаптар құжатта тұтастай сақталмаса, тек төмендегі белгіленген жағдайларды қоспағанда, вексельдің күші болмайды. Төлем мерзімі көрсетілмеген вексель ұсынғанда талап етуі бойынша төленетін вексель ретінде қарастырылады.

     Ерекше  нұсқауы болмаған кезде төлем  жасаушымен қатар белгіленген орны,төлам жасау орны және сонымен бірге төлем жасаушының тұратын орны болып есептелінеді.Вексельдің жасалған орны керсетілмеген жағдайда вексель берушінің атымен қатар белгіленген орында қол қойылған болып танылады.

     Аударма вексель вексель берушінің бұйрығы бойынша ақы төлеуге жататын вексель ретінде берілуі мүмкін.Ол вексель берушінің өзіне немесе үшінші тұлғаның есебінен берілуі мүмкін.Аударма вексель үшінші тұлға тұрған жерде немесе төлем жасаушының тұратын жерінде немесе қандай да бір басқа орында төленуі мүмкін.

     Вексельде пайыздық мөлшерлеме (проценттік ставкасы) көрсетілуі тиіс, мұндай нұсқау болмаған жағдайда шартқа қол қойылмаған (жазылмаған) деп саналады. Пайыздың есептелген күні көрсетілмесе,аударма вексель  жасалған күннен бастап есептелінеді. Кез келген вексельдің бұйрығы керсетілмей берілсе де, ол өзінің индоссаменті арқылы берілуі мүмкін. /2, 411 б./

     Вексель ұстаушы өзі талап қойған адамнан  мыналарды: аударма вексельдің акцептельмеген немесе төленбеген сомасын, процентімен  қоса, егер олар белгіленген болса; вексель сомасынан Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі белгіленген қайта қаржыландыру мөлшерлемесі бойынша өсім сомасын ала алады; қарсылық білдіру бойынша шығындарын хабарлама жіберген кезінен бастап талап ете алады.

     Бұған қоса талап қойған вексель ұстаушы талап қою сомасына вексель сомасының 0,01 проценті мөлшерінде комиссиондық шығындарын да енгізе алады. Егер талап төлем мерзімі басталғанға дейін қойылса, онда вексель сомасынан есептік пайызы бойынша ұсталады. Бұл есептік пайызы вексель ұстаушы тұратын жердегі талап қойылған күнгі ресми есептік мөлшерлемесі бойынша есептеледі.

     Аударма вексельге ақы төлеген тұлға  оның алдында жауап беретін тұлғалардан  мыналарды талап ете алады:

- өзі  төлеген барлық сомасын;

- аталған  сомаға Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі белгіленген қайта қаржыландыру мөлшерлемесін; проценттерді;

- өзі  төлеген шығыстарды.

     Вексель бойынша ақы төлеген тұлға  талап етілетін сомаға қоса 0,05 пайызда  үстеме төлем жасауын талап ете  алады.

     Егер  де вексель жалғыз данада берілсе, онда вексель ұстаушы оған өз есебінен бірнеше дана беруді талап ете алады. Бұл үшін ол өзінің тікелей индоссантына және сол сияқты вексель берушісіне дейін өтініш жасай алады. Индоссанттар жаңа даналарын индоссаменттерге қайта шығарып беруге міндетті. /3, 99 б./

     Қазақстан Республикасының аумағындағы заңды  және жеке тұлғалар жай және аударма  вексельді өзара есеп айырысуда  пайдалануға құқылы, бұл ретте  ол тиісті шартта көзделген және «Қазақстан Республикасындағы вексель айналымы туралы» Заңға қайшы келемесе болғаны.

     Байланыс  мекемелері инкассаға қабылдаған вексельдерді жөнелту тәртібі Қазақстан Республикасының  уәкілетті органдарының және Қазақстан  Республикасы Ұлттық Банкімен келісе отырып, шығарылған нормативтік құқықтық актілерімен және байланыс мекемесімен және есеп кенсесінің арасындағы шартпен белгіленеді. Сатушы сатып алушыға ұсынатын төлемнің мерзімін кейінге қалдыру «Қазақстан Республикасындағы вексель айналымы туралы» заңында белгіленген талаптарға сәйкес жүзеге асырылады. /4, 316 б./

     Қорыта  келгенде, экономикалық реформаның басты мақсатының бірі нақты анықталған мүлікті жауапкершілігі бар заңды тұлғалар құқығына кәсіпорынды бөліп беру болып табылғандықтан, акционерлік қоғам мұны қамтамасыз етеді. Акционерлік қоғамдағы капитал өндіріс құралдары формасында және бағалы қағаздар формасында да қызмет етеді. Сонымен қатар, акционерлік қоғам басқа да артықшылықтарға ие. Кәсіпорынды ашық акционерлік қоғамға түрлендіру оған ірі қаржы ресурстарын тез арада тартуға мүмкіндік береді. Акцияны сатудан түскен түсім эмитент-компанияның шотына түсіп, бизнесті диверсификациялау, жаңғырту және дамыту үшін қызмет етеді.  
 

1.3. Бағалы қағаздар  нарығын реттеу.

         Бағалы қағаздар нарығын құру  және дамыту шаруашылықты бір  орталықтан қаржыландырудың тиімсіз  жүйесін және салааралық қайта бөлуді өзгертуге, нарықтық құрылымдардың инвестицияға деген сұраныстарын қанағаттандыруға және бұл нарыққа салааралық капиталдың қайта құрылуын реттеуші болуға, ірі кәсіпорындар мен банктер жұмысының барометрі болуға мүмкіндік береді. Бағалы қағаздар нарығының дамуы экономиканы көтеруге мынадай шараларды іске асырғанда ғана ықпал етеді: тауар нарығын қалыптастыру, монополиясыздандыру, шағын кәсіпорынды қолдау, ақша айналысын нығайту.

         Тауарлар мен қор құндылықтарының  биржалық саудасы таяу арадағы ресурстарды қорландыру жүйесінен және бір орталықтан капитал жұмсалымдарын үлестіруден тауарлар және қаржы тасқындарының нарықтық реттеу әдісіне өтуге мүмкіндік жасайды. Акцияларды шығару мемлекеттік құрылымдары мемлекет иелегінен алудың ең басты құралдарының біріне және өнеркәсіпті жандандыру мен қайта құруда жеке және заңды тұлғалардың ақшалай табыстырын жұмылдырудың тиімді  құралдарына айналуда. Сондықтан да бағалы қағаздар нарығына қатынасушылардың барлығының алдында бағалы қағаздармен жасалатын операциялардың теориясы мен техникасын игеру; биржалық істі регламенттеуді үйрену; мемлекеттік кәсіпорындарды акционерлеу және жекешелендіруге байланысты іс- тәжірибелерді игеру міндеттері тұрады. 

         Бағалы қағаздар нарығының міндеті- бағалы қағаздарды сатушылар мен сатып алушылардың көңілінен шығатын бағада инвестицияға толық қаражат жұмсауды қамтамасыз ету болып табылады.

         Бұл міндеттерді шешу бағалы  қағаздар нарығында қызмет етуші  делдалдардың- брокерлер мен инвестициялық дилерлердің қатынасуынсыз мүмкін емес. Тек қана солар бағалы қағаздар нарығын қандай жағдайда да, қашан, қандай шартпен және қандай бағалы қағаздар шығару қажет екендігін біледі. Бұл жерде брокер бағалы қағаздарды сатушыларды сатып алушылармен кездестіріп, ол үшін комиссиондық ақы алса, ал инвестициялық дилер өз есебінен жәнеөз атынан бағалы қағаздарды сатып ала отырып, кейіннен қайта сатады. Қайта сатудан түскен түсім, оның пайдасын құрайды. Өз жұмысында брокерлік және дилерлік операцияларды жүзеге асырушы ірі инвестициялық компаниялар ішкі бағалы қағаздар нарығының басты тұлғалары болып саналады.

         Қазақстан Республикасының заңында  көрсетілетін бағалы қағаздар  нарығының негізгі идеологиясы  келесідей қағидалардан тұрады:

• әрбір потенциялды инвестор үшін бағалы қағаздарды эмиссиялаудың барлық түрлері бойынша толық және тура ақпараттардың болуы;
• бағалы қағаздар нарығының қатынасушыларының (инвестициялық фирмалардың, қор биржалары және тауар биржаларының қор бөлімдері, брокерлік фирмалар және т.б.) біліктілігі.

         Бұл аталған мекемелердің жұмысындағы  кәсіби сапасы туралы қойылатын  талаптардың маңызы арта түседі. Инвестициялық қор ретінде құрылатын  кез келген заңды тұлғаның  штабында бағалы қағаздармен  жұмыс жасай алатын маманның  болуы міндетті. Ол алғашқы және қайталама бағалы қағаздар нарығының дамуы туралы хабардар болуға тиіс. Қазақстанда нарықты объективті түрде реттеу үшін мыналар қажет: біріншіден, оның мемлекеттік сектордың кәсіпорындарымен қатар, жеке кәсіпкерлер және қалыптасып келе жатқан шағын және орта бизнесті, сол сияқты үкіметтің бюджетінің тапшылығын қаржыландыру үшін қажетті ресурстарды іздестірумен тікелей байланысты болуы; екіншіден, республика азаматтарына бағалы қағаздар сатып алу және сатуға мүмкіндік беретін үкіметтің жекешелендіру стратегиясымен байланысты болуы; үшіншіден, ақша массасына Ұлттық банк жағынан бақылау жасауда жаңа жанама механизмдерді қалыптастыру үшін, мемлекет жағынан нарықты реттеудегі біліктілік республикамыздағы нарыққа өтудегі жаңа көптеген мәселелерді шешуге көмектеседі.