Акцизді салықты жинау ерекшеліктері

                             Жоспар

Кіріспе

I Қазақстанда салынатын салықтардың түрлері

1.1             Салықтардың сипаттамасы

1.2  Нарық экономикадағы акциздік салықтың мәні

II Акцизді салықты жинау ерекшеліктері

2.1   Салық салу объектісі

2.2  Акцизделетін тауарлардың бүлінуі, жоғалуы

2.3 Акцизделетін тауарлар экспортын растау

2. 4 Салық төлеушілердің құрылымдық бөлімшелері үшін акциз есептеу мен төлеу тәртібі.  Акциз бойынша декларация жасау ережесі

2.5 Акцизделетін тауарлардың импортына салық салу

Қорытынды

Пайдаланған әдебиет тізімі

Кіріспе

                   Президенттің Қазақстан халқына Жолдауында қойған біздің мемлекеттің кең ауқымды мақсаты – тәуелсіз гүлденген және саяси тұрақты Қазақстанды орнату үшін шекті ұзақ мерзімді басымдықтарды жүзеге асыру керек: ұлттық қауіпсіздік, ішкі саяси тұрақтылық және қоғамның үйлесімі, шетелдік инвестициялар мен ішкі жиналымдардың жоғарғы деңгейімен бірге ашық нарықтық экономикаға негізделген экономикалық өркендеу, республика азаматтарының денсаулығы, білімі  мен әл –ауқаты, энергетикалық ресурстар, инфрақұрылым, әсіресе көлік пен байланыс, кәсіби мемлекет.

Осынау басымдықтарды іске асыру мемлекеттен орасан зор қаржылық ресурстарды жұмылдыру мен тиімді қолдануды талап етеді, ал ол өз кезегіндегі барлық қаржылық жүйені одан әрі реформалауды көздейді.

Қазақстандық бюджет республиканың стратегиялық басымдықтарын жүзеге асырудың негізгі құралы болып келеді, өйткені ол елдің ең маңызды қаржы ағымдарының қозғалысын реттейді. Келешек көкжиектегі салықтық- бюджеттік аяны реформалаудың негізгі бағыттарына салықтық әкімгерлеуді жақсарту және бюджеттік бағдарламау тәсілдерін өндіру кіреді.

         Үкімет 2003 жылға дейін салық реформасын жалғастыру және салықтық әкімгерудің тиімділігін арттыру есебінен салық түсімдерін ішкі жалпы өнім көлеміне шаққанда 14-15 процентке өсіруді көздеп отыр: салық органдарын міндеттілік дәйектері бойынша жаңарту, салық төлеушілерді есепке алудың біртұтас ұлттық жүйесін құру, салық қызметтерін компьютерлеу, салық мағлұмдамаларының ықшамдалған нысандарын жақсарту және өндіру, Әділет министрлігі, кеден және Салық комитеттері арасындағы ақпаратты тиімділікпен, ретімен ұйымдастыру, кенді пайдалану мен мемлекеттік мүлікті басқару жөніндегі келісім- шарттарда салықтық сараптау жүйесін енгізу, оларды орындау мониторингі, шаруашылық субъектілеріне кешенді салықтық тексерулер жүргізу жөнінде нұсқаунамаларды жасақтау.

Сонымен қатар қазіргі таңда Интеграцилық комитет шеңберінде « арналған орны» дәйегі бойынша өзара суда-саттықта қосалқы салықтарды алуға көшу жөнінде мәселелер жасақталынуда, бұл дегеніміз Кедендік одаққа мүше қайсыбір мемлекеттің ұлттық заңдары тағайындалған экспорт кезінде нөльдік мөлшерлемені пайдалануды, импорт кезінде іс- қимылдағы мөлшерлеме бойынша салық салуды білдіреді.

          Бұл жерде айта кету жөн  ол кәсіпорындардың дені тоқтап, өзара төлем қабілеті нашар болып тұрған бүгінгідей күрделі кезеңде салықтарды толық мөлшерде жинау оңай болмай тұр. Бұл жерде акциз туралы айта кету жөн. Акциз, қалыптасқан қағида бойынша, тұрғындарға арналған және мемлекеттің монополиясы болып табылатын тапшы, жоғары рентабедьді тауарлар мен өнімдерге салынады. Мемлекет акциз салығы сұранын мен ұсынымды реттеуге, сонымен бірге мемлекеттік бюджетті толықтыру үшін пайдаланады.

Үстіміздегі жылдың 7 тамызында «Rixos» қонақүйінде («Шаңырак» залы) ҚР Премьер-Министрі К.Мәсімовтің қатысуымен «Салық салуды реформалаудың негізгі бағыттары» тақырыбында дөңгелек үстел өтті.

Аталмыш дөңгелек үстел Қазақстан Республикасының  Үкіметі әзірлеген жаңа Салық кодексінің жобасын талқылау барысында екінші рет өткізіліп отыр. Ағымдағы жылы 18 маусымда жаңа Салық кодексі жобасының негізгі ережелері бойынша алғашқы дөңгелек үстел өткізілген болатын. Қазіргі кезде жоба қалыптастырылды, Қазақстан Республикасы Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігінің және Қаржы министрлігінің веб-сайттарында орналастырылды және мемлекеттік органдармен және бизнес қауымдастықтармен келісілу үстінде.

              Мемлекет басшысы 2008 жылғы 6 ақпандағы «Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру – мемлекеттік саясаттың басты мақсаты» атты Қазақстан халқына Жолдауында Салық кодексінде күрделі,  көпқұрамалы міндет – бір мезгілде салық жүйесінің ашықтығын, салық салудағы бейтараптықты, салықтық әкімшілендірудің қарапайымдылығы мен тиімділігін қамтамасыз етіп, экономиканың сапалы дамуы үшін ынталандыру жүйелерін құруды тапсырды.

                Алғашқы дөңгелек үстелде Жаңа Салық кодексі жобасының баса назар аударылмаған негізгі ережелері:

Салық салу мәселелері бойынша салықтық міндеттемелерді атқару барысында туындайтын айқын емес, нақтыланбаған тұстарды және қайшылықтарды жою бойынша мәселелерді жедел шешетін, сондай-ақ салық төлеуден жалтарудың болуы мүмкін схемасының жолын кесу бойынша   Консультациялық кеңес құрылады. Оны Премьер-Министр басқаратын болады.

Корпорациялық табыс салығы (КТС) бойынша реформалауда тұжырымдалған тәсілдің мәні – корпорациялық табыс салығының ставкаларын төмендету, аясы тар салалық жеңілдіктер беруден бас тарту, автоматты түрде  берілетін бірыңғай инвестициялық ынталандыруларды жүргізу, залалдар мерзімін ауыстыруды 10 жылға дейін ұзарту, сондай-ақ салық құрылымын жалпы жақсарту болып табылады.

Жобада корпорациялық табыс салығы 20-15 пайызға дейін төмендетілген. Ставкалардың нақты мөлшері мемлекеттің өзінің функциясын, қабылдаған әлеуметтік міндеттемелерін орындау үшін жеткілікті деңгейде айқындалатын болады. Түсіп қалатын кірістер салық салу режимі қайта қаралған экономиканың өндіруші секторының тиімділігін арттыру арқылы толтырылатын болады. 

              Жаңа инвестициялық преференциялар КТС бойынша ғана берілетін болады. КТС бойынша жеңілдіктер үш жылға дейінгі кезең ішінде инвестицияларды жедел шегеру түрінде әрекет ететін болады. Сонымен бірге  залалдарды ауыстыру мерзімі 3 жылдан 10 жылға дейін ұзартылады, бұл инвестицияларды есептен шығарудың артықшылықтарын толығынан  пайдалануға мүмкіндік береді. Преференциялар автоматты түрде, яғни қызметті «өңдеу өнеркәсібі» секторында жүзеге асыратын кәсіпорынның өтінім беру ретімен  берілетін болады. 

              АЭА-ның барлық аумағында қызмет талаптарын, атап айтқанда инвестициялық салық преференциялар режимі бар КТС бөлігінде біріздендіру ұсынылып отыр.               Жер салығынан және мүлікке салынатын салықтан босату АЭА аумағында ғана сақталады.

              Инвестициялық ахуалдың тұрақтылығын қамтамасыз ету қажеттігін мойындай отырып, АЭА аумағында қызметін жүзеге асырып отырған инвесторларда келесі бес жыл бойы қазіргі режимді пайдалану мүмкіндігіне ие болатынын, ал инвестициялық преференциялар алуға келісім-шарт жасасқан инвесторларда келісім-шарттың қолданылу мерзімі аяқталғанша преференциялардың қазіргі режимін пайдалану мүмкіндігіне ие болатынын атап өткен жөн.

              Жаңа Кодексте бірлескен қызметке қатысушыларға, туынды қаржы құралдарына салық салу егжей-тегжейлі жазылған. Шағын және орта бизнес үшін аванстық төлем жойылды, іссапар кезінде тәуліктік шығыстарға лимит беру болмайды, өкілдік шығыстардың нормасы еңбекақы төлеудің 1 процентіне дейін ұлғайды. Жалға берушіге жалға берілген тіркелген активтерді жөндеуге жұмсалатын шығыстарды шегеруге рұқсат етілді.

Қосылған құн салығы бойынша, ҚҚС бойынша қазіргі жеңілдіктер жиынтығының орнына есепке жатқызылған ҚҚС-тың есептелгеннен асып кету сомасын автоматты түрде бірыңғай қайтару енгізілді. 2012 жылы тәуекелдерді басқару жүйесі негізінде дебетті сальдоны автоматты түрде қайтару жүйесін толық енгізу көзделіп отыр. Бұл жылды ҚҚС-тың классикалық жүйесіне көшу және жеңілдіктердің мынадай жиынтығын жою сәті ретінде белгілеуге болады: импортқа ҚҚС төлеудің, есепке жатқызу, «еркін қойма» аумағынан сатуды босату әдісімен импортқа ҚҚС төлеудің мерзімін кейінге қалдыру.

              Алкогольге және темекі өніміне акциздердің ставкалары үш жыл ішінде (2009-2011 жылдар) біріздендіріледі. 2009 жылдан бастап ставкалар Салық кодексінің мәтініне енгізіледі.

              Шағын бизнеске салық салуды реформалау бөлігінде айтарлықтай өзгерістер болмайды. Патент негізінде және оңайлатылған декларация негізінде шағын бизнеске арналған арнайы салық режимдерінің бұрынғы түрлері сақталады. Алайда, экономиканың көлеңкелі секторын қысқарту және базарлардағы салық салуды жүйелендіру қажеттігін назарға ала отырып, 2011 жылдан бастап біржолғы талон негізінде арнайы салық режимін жою ұсынылып отыр.

              Жер учаскелерінің ауданы мен аумағына қарай бірыңғай жер салығы ставкаларының 0,1 %-дан 0,5 %-ға дейінгі үдемелі шәкілін енгізу ұсынылып отыр. Бұл ретте, ауыл шаруашылығы өнімін өндірушілерге арналған басқа режимдер сақталады: заңды тұлғалар үшін салықтарды 70 %-ға азайту, ауыл шаруашылығы өнімін қайта өңдеушілер үшін 70 %-ға азайту.

              Жеке табыс салығының бірыңғай ставкасы 10 процент деңгейінде сақталады. Әлеуметтік салықты реформалау шеңберінде салық ставкалары 13 проценттен 5 процентке дейінгі кемімелі шәкілден ставкасы 11 процент шәкілге көшуді жүзеге асыру ұсынылып отыр.

              Жобада мүлікке салынатын салықты алу тәртібін өзгерту көзделіп отыр. Барлық мүліктен (негізгі құралдар мен материалдық емес активтер) жылжымайтын мүлікке дейін салық салу объектілерін азайту ұсынылып отыр. Бұл ретте, жергілікті бюджеттердің кірісін сақтау мақсатында ставканы 1 проценттен 2 процентке дейін ұлғайту ұсынылып отыр.

              Жеке тұлғалардың мүлкіне салынатын салық бойынша жылжымайтын мүлікті бағалау әдістемесін Салық кодексіне бекіту ұсынылып отыр, сондай-ақ ставкалар құны 30 млн. теңгеден басталатын қымбат тұратын мүлікке ғана 0,5 проценттен 1 процентке дейін ұлғайтылады.

              Көлік құралдарына салынатын салық бойынша ескі жеңіл, жүк және арнайы автокөлік құралдарына пайдалану мерзіміне байланысты төмендетілетін түзету коэффициенттерін алып тастау ұсынылып отыр, осыған байланысты салық ставкалары өзгерді.

              жер қойнауын пайдаланушыларға салық жүктемесін ұлғайтуға мүмкіндік беретін салық салудың мынадай негізгі өзгерістері енгізілді:

§         роялти төлемін өндіру көлемі мен әлемдік баға есептеу базасы болып табылатын пайдалы қазбаны өндіруге салынатын салықпен (ПҚӨС) ауыстыру. Бұл ретте, рентабельдігі төмен, суланған, шағын дебетті және түгесілген кен орындарын игеріп жатқан жер қойнауын пайдаланушылар үшін жеңілдікті ставкалар белгіленеді.

§         2009 жылғы 1 қаңтардан бастап ТШО келісім-шартынан басқа (Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығымен бекітілген) барлық жер қойнауын пайдаланушылар мен қолданыстағы ӨБК үшін келісім-шарттар салық режимінің «тұрақтылық» ережесін алып тастау;

§         жеке салық есебін жүргізудің базалық қағидаттарын белгілеу;

§         қол қойылатын бонустың бастапқы мөлшерін айқындау;

§         үстеме пайда салығының әдістемесі өзгертілді және салық алынатын таза табыстың мөлшері 20 %-дан 25 %-ға дейін ұлғайтылды.

              Жаңа Салық кодексі экономиканың орнықты дамуы және оны жаңғырту үшін жағдай жасауға мүмкіндік береді.

Акциз салығы, салыстырмалы түрде азғантай тауар түрлеріне салынады. Санамалған тауарлар бойынша акциз нарықын Қазақстан Республикасының Министрлер Кабинеті бекітеді, олар республиканың бүкіл территориясында бірыңғай болады және календарлық жыл бойы өзгертуге жатпайды.

Бұл курстық жұмыс  нарықтық экономикадағы акциздік салықтарды  қарастырады.

1-Тарау Қазақстанда салытатын салықтардың түрлері

1.1             Салықтардың сипаттамасы

                Салық – қоғамдағы сатып алушылықтың даму қажеттілігімен, мемлекеттің  болу фактісімен анықталған объективті қажеттілік болып табылады. Өз қызметтері мен міндеттерін жүзеге асыру үшін мемлекеттің шаруашылықтандыру субъектілері мен азаматтардын ұлттық табыстың белгілі үлесін міндетті жарна түрінде алуы салықтың маңызын құрайды.

Мемлекет қазынасының жарнасын өндірістің негізгі қатусышылары: материалдық және материалдық емес игіліктерді өз еңбегімен жасайтын және белгілі табыс алатын қызметкерлер, сонымен қатар шаруашылық субъектілері, капитал иеленушілері жүзеге асырады. Салық жарнасының есебінен бюджетте шоғырланған мемлекет ресурсы құрылады, кейін ол терең білімнің дамуы үшін, әлеуметтік-экономикалық, әскери-қорғаныс, құқық қорғау және басқа даа мәселелерді шешу үшін пайдаланылады.

Салық төлеушілердің бюджетпен өзара қатынас жүйесі, бір жағынан – салықты бюджетте шоғырландыру бойынша өзара қатынасы, басқа жағынан – түрлі саланы бюджеттен қаржыландыру бойынша өзара қатынасы.

             Қазақстан Республикасындағы салық салуды құқықтық реттеу өз дамуында үш кезеңнен өтті.

Салық реформасының бірінші кезең» (1992 жылдан 1995 жылдың маусымы аралығында)

Республикада салықтың 40- тан астам түрі әрекет етті;

1.      Жалпымемлекеттік салықтар

2.      Жалпыға міндетті жергілікті салықтар

3.      Жергілікті салықтар

Салық реформасының кеінші кезеңі «1995 жылдың шілдесінен 1999 жыл арлығында)

                     Бұл кезеңде салықтар саны 11-ге дейін қысқарды. Олар жалпымемлекеттік және жергілікті салықтарға бөлшектенді. 1996 жылдан бастап «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» Заңына 30 дн астам өзгерістер мен қосымшалар енгізілді. Салықтар мен жиындардың саны 18 түрге дейін өсті.

Салық реформасының үшінші кезеңі (2000 жылдан осы уақытқа дейінгі аралықта). Жаңа Салық Кодексі салық жобасының әзірленуі. Заңның қабылдануына жобаның ғалымдармен, салық органдары мен салық төлеушілердің өзімен талқылануы бойынша үлкен жұмыс әсер етті.

1 кезең

                    Қазақстанның салық жүйесін құүруға өзіндік тәжірибесі болмағандықтан, көбінде көрші мемлекеттер тәжірибесі, бәрінен бұрын Ресей Федерациясының тәжірибесі пайдаланылды. 1991 жылдың 24 желтоқсанында қабылданған «Қазақстан Республикасындағы салық жүйесі туралы» тәжірибелік заңы Ресей заңының көшірілген нұсқасы ретінде саналды. Нәтижесінде, Қазақстанда федерациялық мемлекетке тән үш фазалы салық жүйесі құрылды.

                Ол салықтың үш тобынан тұрды;

1.      Жалпымемлекеттік

2.      Жалпыға міндетті жергілікті салықтар мен жиындар

3.      Жергілікті салықтар мен жиындар

4.      Қазақстан Республикасындағы салық жүйесінің даму тарихында 1994 жыл ерекше орын алады.

Дәл осы жылы салық жүйесін реформалау жолында алғашқы нақты қадам басылды. Екі ірі салық; жеке адамдардан алынатын табыс салығына және кәсіпорын пайдасының салығына өзгерістер енді. Қазақстан

          Республикасы Президентінің заң күші бар «Жеке тұлғалар табысына салық салу туралы» және «Заңды тұлғалар пайдасы мен кірісі салығы туралы» Жарлықтары қабылданды. Көрсетілген заң шығару актілерінің қабылдануымен екі негізге салықты есептеу радикалдық өзгерістер қалыптасты.

Заңды тұлғалар бөлігінің келесі аспектілерінде өзгерістер болды; пайда салығы ставкасының дифференциасының жойылып, 30 процент барлық заңды тұлғалар үшін және 45 процент банктер мен сақтандыру ұйымдары үшін екі ставка бекітілді. Алғаш рет салық төлеушілер құрамына кәсіпкерлік қызметтен алынған табыс бөлігіндегі бюджеттік ұйымдар кірді, жеңілдіктер ретке келтірілді және т.б.

     1994 жылы Қазақстан Республикасындағы салық жүйесінде болған өзгерістерді талдау, олардың фискалды сипатының нәтижесін ашуға мүмкіндік туғызады. Сонда да, іскерлік шаралар қолданылмаған, ВВп –ғы салық түсімдерінің үлес салмағы 1993 жылдың 14,8 % -нан 1994 жылы 8,4% төмендеді.

          Салық ставкалары жоғары бола тұра, салық салу базасының қысқаруы кәсіпорын бөлігінің жасырын бизнеске кетуі нәтижесінде, олардан түскен түсімнің төмендеуінен, қатаң салық саясаты «салық қақпанына» әкеп соқты. Осыдан келіп, салық реформасының негізгі идеялары Қазақстан Республикасында келесі кезеңдер өсе бастады.

1.      Нарықтық қатынастарды ынталандыру, дәлірек айтқанда;

-         кәсіпкерлікті белсенді қолдау

-         жеке салық төлеушілерді алған табысын кәсіпкерлік қызметке салуға ынталандыру

-         салық салуға кең заң шығару базасын белгілеу

-         табысқа екі рет, үш рет салық салудан сақтау механизмін құру

2.      Салық салуда белгілі әділеттілікке қол жеткізу, дәлірек айтқанда;

-         жағдайы нашарларды әлеуметтік қорғауды қамтамасыз ету

-         табыс көзінен тыс салық салудың біртұтас шақаласын құру

-         мемлекеттің ұлттық және территориялық мүдднсін есептеу

-         салық салу жүйесін құрудың әлемдік тәжірибесін творчестволық пайдалануға ұмтылу

Осы мақсаттарға сай Қазақстан Республикасының жалпы салық жүйесін өзгерту және оны әлемдік стандарттарға жақындату туралы әрекет жасалды.

2 кезең

                            Кезеңнің міндеттері; салық ауыртпалығын төмендету, салық санын қысқарту, Қазақстанныфң салық жүйесін әлемдік стандарттарға жақындату. Бұл талаптарға көбінде Қазақстан Республикасы Президентінің 1995 жылғы 24 сәуірдегі №2235 заң күші бар «Салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер» Жарлығы жауап берді.

1999 жылдың 1 қантарынан бастап жалпымемлекеттік салықтар мен жиындарға; жол салығы, әлеуметтік салық, әлеуметтік қамсыздандыру үшін алынатын жиын мен автокөлік құралдарының Қазақстан Республикасы территориясына кіру үшін алынатын жиын кірді. Бұрын бұл төлемдер бюджеттен тыс қордың көзі ретінде саналды, кейін жол салығы мен әлеуметтік қамсыздандыру жиыны жойылды.

      Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 16 шілдедегі №440-1 Заңына сәйкес, Қазақстан Республикасы Президентінің 1995 жылғы 24 сәуірдегі №2235 заң күші бар « Салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер» Жарлығы Қазақстан Республикасының Заңы статусын иеленді. Қазақстан Республикасының салық жүйесінде жоғарыда көрсетілген құжатқа сәйкес келесі салықтар, жиындар мен басқа да міндетті төлемдер кіреді;

-Заңды және тұлғалардан алынатын табыс салығы, қосылған кқнға салық, акциздер

-Бағалы қағаздар эмиссиясын тіркеу жиыны және мемлекеттік тіркеуге жатпайтын бағалы қағаздар

-Жер қойнауын пайдаланушылардың арнайы төлемі мен салығы

-Әлеуметтік салық

-Автокөлік құралдарының Қазақстан Республикасының территориясы бойынша жол құру жиыны, жер салығы, заңды және жеке тұлғалар мүлігінің салығы, көлік құралдрына салынатын салық, біртұтас жер салығы, кәсіпкерлік қызметпен айналысатын жеке тұлғаларды және заңды тұлғаларды тіркеу жиыны

-Қызметтің жеке түрімен айналысу құқығының лицензиялық жиыны

-Аукциондық сату жиыны, нарықта тауар өткізу құқығының жиыны

-Заңды және жеке тұлғалардың фирмалық атаудв, қызмет ету белгілерінде, тауар белгілерінде Алматы қаласының символиксын пайдалану үшін алынатын салық

-Заңды (мемлекеттік кәсіпорын, мемлекеттік мекеме мен коммерциялық емес ұйымдардан басқа) және жеке тұлғалардың фирма атауында, қызмет ету белгілерінде, тауар белгілерінде «Қазақстан», «Республика»,»Ұлттық» сөздерін пайдалануы үшін жиын

3        кезең

                       Үшінші кезеңнің негізгі міндеті- бюджетке қатынасы бар мемлекеттік органдар мен фискалды органдардың және салық төлеушілердің арасындағы өзара қатынастың құқықтық аспектілерін күшейту болып табылады. Жалаы,1995 жылғы салық құрылымы барынша оңтайлы.

Дегенмен 1995 жылғы салықө реформасын жүргізгеннен кейінгі ел экономикасында болған өзгерістер, елдегі салық қатынастарын реттейтін салық жөніндегі барлық ережелер мен нормаларды жүйелеу және өзіндік қорғау мен жауапкершілікті нығайту мақсатында салық органдары мен салық төлеушілердің өзара қатынасын заңды регламенттеу қажеттілігі есебінде әрекеттегі салық заңы базасында Салық кодексін әзірлеу қажеттігін көрсетті.

1.2 Нарық экономикадағы акциздік салықтың мәні

                Акциздер – тауар бағасына енгізілетін және сатып алушы төлейтін жанам салықтың ежелгі формаларының бірі болып табылады. Ресми түрде акциздер бұрынғы КСРО-да 30-шы жылдарға дейін болды. 30-шы жылдардан бастап акциздер, басқа салық түрлері сияқты айналым салығына біріктірілген болатын.

Акциз, қалыптасқан қағида бойынша, тұрғындарға арналған және мемлекеттің монополиясы болып табылатын тапшы, жоғары рентабедьді тауарлар мен өнімдерге салынады. Мемлекет акциз салығы сұранын мен ұсынымды реттеуге, сонымен бірге мемлекеттік бюджетті толықтыру үшін пайдаланады.

Акциз салығы, салыстырмалы түрде азғантай тауар түрлеріне салынады. Санамалған тауарлар бойынша акциз нарықын Қазақстан Республикасының Министрлер Кабинеті бекітеді, олар республиканың бүкіл территориясында бірыңғай болады және календарлық жыл бойы өзгертуге жатпайды.

                    2003 жылдың 24 желтоқсанында «Акциз туралы» Қазақстан Республикасының Заңына  сәйкес спиртті ішімдікке, шарап-арақ бұйымдарына, сыраға, бекіре мен қызыл балық уылдырығына, балықтардың бағалы түрлерінен жасалған жеңсік өнімдерге, шоколадқа, темекі бұйымдарына, зергерлік бұйымдарға, шиналарға, мехтың бағалы түрлерін жасалған бұйымдарға, табиғи былғарыдан тігілген киімге, фарфор мен хрустальдан жасалған жоғары сипалы салу тәртібі белгіленге.

               Акцизді қамтитын еркін жіберілген баға бойынша өткізілетін акциздеуші тауарлардың құны салыну объектісі болып табылады. АҚШ-та федералдық табыстың 60%-ке жуығын тауарлардың үш-ақ түріне салынатын акциз салығы береді.

Ал енді акциз салығының мөлшелерін есептеуге мысал келтіріп көрелік. Фасфор заводы жоғары сапалы фасфор бұйымының бір партиясын өндіріп өткізеді.

                    Мемлекетпен реттелетін баға мен қосылған құнға салынатын салық қосылған бағаны пайдалану жағдайында салыным айналымы солардың негізінде, бірақ 21,28 процент бойынша алынатын ҚҚС-ты алып тастағанда анықталады. Оны мынандай мысал арқылы қарап көрелік. Шампан заводында шығарылған шарап мемлекет белгіленген бағамең сатылады делік.

             Бөлшек сауда мекемелерінде өткізілген шараптың партиясы үшін кәсіпорынның есеп айырысу шотына 200000 теңге түсті делік. Бұл жағадйда ҚҚС 43,76 мың теңге құрайды. Акциз бойынша салынатын айналым 156,24 мың теңге болады.

1992 жылы бюджетке түскен төлемдер мен салықтардың сомасы 238 млрд. Сомнан астам болды. Олардың ішінен қосылған құнға салынатын салық құны үштен бірі, табысқа салынатын салық төрттің бірінен астам. Ал акциздер 3,4 процент болды.

Салыстырмалы түрде батыс елдеріндегі бюджетке түсетін салықтардың шамасын көрсетейік. Мысалы, жалпы ұлттық табысқа қосылған құнға салынатын салықтың үлесі: Англия мен Германияда -6%, Швецияда – 7%, Францияда – 8%. 1987 жылы АҚШ-тың федералдық бюджетінің салық түсіміндегі әртүрлі салықтардың үлесі мынандай болды: жеке табыс салығы – 46%, жалақы қорынан алынатын салық – 35%, корпорациялардың пайдасына салынатын салық – 10%, акциздік алымдар -4%, кедендік баж салықтары – 2%, қозғалмайтын мүліктерге және сыйлыққа салынатын салық -1%, басқа салықтар -2%.[1]

                   Кәсіпорын бюджетке міндетті түрдегі салықтың 3-тен 9 түріне дейін төлейді және әртүрлі қорларға 5 түрге дейінгісі аударылды. Қазақстанда 1998 жылы республикалық және жергілікті бюджеттерге 3 млрд. 577млн. 344 мың сом табыс түсті. 1991 жылға қарағанда табыстың көлемі 6 есе көбейді. Қосылған құнға салынатын салық айтылған сомады 30,6%, пайдаға салынатын салық 38,3%, акция салығы – 1,7% құрады.

1999 жылға арналған Қазақстан Республикасының бюджет кірістерінің түсімінде қосылған құнға салынатын салықтың үлесі 129.633.569 мың сом, акциздер – 32.440.954 мың сом кәсіпорындардың, бірлестіктер мен ұйымдардың пайдасына салынатын салық 123.508.526 мың сом құрады. Басқаша айтқанда, бұл салықтардың бюджет түсіміндегі үлесі басқа салық түрлерімен салыстырғанда өте қомақты болып отыр.

Сонымен, Қазақстан Республикасының аумағында өндірілген және Қазақстан Республикасынның аумағына импортталатын тауарларға, сондай-ақ тізбесі Салық Кодексінде  257-бабында анықталған қызмет түрлеріне акциз салынады.

Төлеушілер мыналар:

- Қазақсатан Республикасының аумағында акцизделетін тауарлар шығаратын;

- Акцизделген тауарларды Қазақстан Республикасының кедендік аумағына импорттайтын;

- Қазақстан Республикасының аумағында бензиннің және дизель отының көтерме, бөлшек саудасын жүзеге асыратын;

- Егер Қазақсатн Республикасының заңдарына сәйкес бұрын Қазақстан Республикасының аумағында аталған тауарлар бойынша акциз төленбесе, тәркіленген, иесі жоқ акцизделетін тауарларды, сондай-ақ мұрагерлік  құқығы бойынша мемлекетке өткен акцизделетін тауарларды өткізуді жүзеге асыратын;

- Қазақстан Республикасының аумағында қызметтің акцизделетін түрлерін жүзеге асыратын жеке және заңды тұлғалар акциз төлеушілер болып табылады.

Осы баптың 1-тармағының ережелері ескеріле отырып, резидент емес заңды тұлғалар және олардың құрылымдық бөлімшелері де акциз төлеушілер болып табылады.

Акцизделетін тауарлар мен қызмет түрлерінің тізбесі мыналар:

- спирттің барлық түрлері, алкоголь өнімі, темекі бұйымдары№ құрамында темекі бар басқа бұйымдар, бекіре және қызыл балық уылдырығы, алтыннан, платинадан немесе күмістен жасалған зергерлік бұйымдар, бензин, дизель отыны, жеңіл автомобильдер (арнайы мүгедектерге арналған, қолмен басқарылатын автомобильдерден басқа), атыс және газ қарулары (мемлекеттік билік органдарының қажеттіліктері үшін алынғандардан басқа), газ конденсатын қоса алғанда, шикі мұнай акцизделетін тауарлар болып табылады.

Қызметтің акцизделетін түрлері мыналар болып табылады:

1) ойын бизнесі;

2) лотереяны ұйыимдастыру мен өткізу.

Акциз ставкалары

Акциз ставкаларын Қазақсатан Республикасының Үкіметі бекітеді және тауар құнына процентпен және заттай нысандағы өлшем бірлігіне абсолюттік сомада белгіленеді.

Алкоголь өніміне акциздер ставкасы баптың 1-тармағына сәйкес не онда су араластырылмаған спирттің болу көлеміне байланысты бекітіледі.