Атырау облысындағы қоршаған ортаның жағдайы. 3

Атырау – аграрлы техникалық колледжі

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Мамандығы: 1703002 «Экология және табиғат ресурстарын тиімді пайдалану».

 

 

 

 

 

КУРСТЫҚ ЖҰМЫС.

 

 

 

 

 

Пәні:  «Табиғатты пайдалану экономика негіздері».

Тақырыбы: «Атырау облысындағы қоршаған ортаның жағдайы».

 

 

 

 

 

 

 

                                                                            Орындаған: 4эко2 оқу тобы студенті

Нысанғалиева Айнұр                                                                       

  Тексерген:  арнайы пән оқытушысы

Қазмағамбетова. А. С.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Атырау - 2012

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                            Жоспар

     

 

 

 Кіріспе

1. Атырау олысының  жағырапиялық  жағдайы.
2. Жер  бедері.

 

   II Негізгі бөлім.

 

1. Атыраудың  экологиялық жағдайы.
2. Мұнай және газ өңдірудің экологиялық проблемалары.

   2.3     Атырау облысының  экологиясына автокөліктердің әсері.

   2.4     Атырау ауа  бассейінің жағдайы.

   2.5      Табиғи орта  және адам денсаулығы.

   2.6      Қолайсыз  қоршаған орта мен адам денсаулығына келтірілетін зиянның орнын толтыру.                                                                                                      

       III Қорытынды

     Пайдалынылған  әдебиеттер.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

І. КІРІСПЕ

 

      Атырау Облысының табиғи байлығы оның ауылшаруашылығымен өнеркәсібінің өркендеуіне  үлкен жағдай туғызуда.

Облыс территориясы 11 млн. 863,1 мың. гектар оның ішінде ауылшаруашылық жері 9 млн. га.

     Сонымен қатар табиғат қорғау ісіне жеткілікті көңіл бөлінбей келгені облыстың экологиялық жәйінің күрделі жағдайға ұшырауына соқтырып отыр. Бұған облысымызда мұнай өнеркәсібі мен барлау, бұрғылау жұмыстарының кең жургізілуі, Каспий теңізі деңгейіннің көтерілуі, мұнай құбырлары және бірнеше заводтардың, автокөлік орындарының жылу жүйелерінен шаң, улы түтін, улы газдардың  шамадан тыс бөлінуі үлкен әсер етуде. Осыдан ауаға бірнеше мың тонна зиянды заттар, әсіресе күкіртті сутегі, сернистый ангидрид, қосылып зияндандыруда. Тек, 1992 ж. қортындысында тұрақты зияндылық көздері есебінен облыстың ауасына бірнеше жүз тонна адам денсаулығына және айналаны қоршаған табиғатқа зиянды заттар бөлінді. Сондай-ақ Жайық өзені бассейні суының құрамы күрделі бола түсуде. Ауылшаруашылығында жерді, топырақты ғылыми агротехникалық тұрғыдан игеру, шаруашылықтарда минералдық және улы химиялық тыңайтқыштар талпқа сай сақталмай жүйесіз пайдалану картофель, көкөніс, бақша өнімдері құрамында пестицид зиянды заттардың нормадан тыс көбеюіне соқтырып отырғаны даусыз.

      Бұл зиянды заттар  жаңбырмен еріген қар суларымен араласып су қоймаларына құйылып ластауда. Сөйтіп жерді, орман, жасыл желек алқаптарын қалыпқа келтіру, өсімдіктер мен жануарлар дүниесін тағы басқа табиғат қорғау жұмыстарын пайдалану негізінен қайта құруды талап етеді

.     Шөл және жартылай шөл аймағында орналасқан Атырау табиғаты адамдар қызметіне экологиялық жағдайда жеңіл сезімтал болып келеді. Бұған облысымызда мұнай өндіру, барлау, бұрғылау кәсіпшіліктерінің жылу жүйелерінен бөлініп шығатын шаң улы түтін, газдардың шамадан тыс бөлінуі және соңғы кезге дейін жүргізілген атом қаруын сынаудың зиянын қоссақ Атырау табиғатын қорғаудың маңыздылығына тиісті баға беруге болады. Осы тұрғыдан бұрын 31 жыл бұрын құрылған облыстық табиғат қорғау қоғамы өзінің мүмкіндіктеріне ора жұртшылықты табиғат қорғау ісіне жұмылдыруда жыл сайын бірқатар шараларды іске асырып келеді.Қоғам облыстың жер, су көздерімен өсімдік және жануарлар дүниесін зияндаудан сақтауда табиғат қорғау жөніндегі мемлекеттік бақылау органдарымен тығыз байланыста жұмыс жасайды. Әуелгі кездегі «табиғат сүюшілер»  тобын біріктіруден жұмыс бастаған қоғам бұл күнде 8 қалалық, аудандық бөлімшелер, бірнеше ондаған бастауыш ұйымды, бірнеше ондаған мың мүшелермен 50 ұжымды біріктіріп отырған көлемді қоғамдық ұйымға айналды.Оның құрамында 85 сайланған штаттан тыс қоғоғамдық инспекторлар, 71 «жасыл жеекшелер» және «көгілдір қорғаушылар» отрядары бар, 25 адамнан тұратын штаттан тыс лекторлар бар. Олардың бәрі тікелей бір бағытқа – табиғат қорғау, оған бүкіл жұртшылықты әсіресе жастарды тартуға жұмыс жасап келеді. Тек 1992 жылдың өзінде олардың күшімен 10 мыңнан астам гүлдер, ағаштар, отырғызылып күтілуде. Экологиялық білім мен үгіт насихат жұмыс өрістетуде. Қоғам жұмысына облыстың белгілі адамдары, ғылым докторлары мен кандидаттары М. Дияров, С.Дризо, белгілі сала мамандары Келъдиев Л. Т. Сисенғалиев, Борсенко А, Жүніскалиев Ж, т.б. белсене қатысуда. Ал, қоғамдық инспекторы Ю. А. Пастухов жыл сайын Каспий теңізі, Орал өзені табиғаты мен оны қорғау ісіндегі көріністер жөнінде қысқа тиражды фильмдер түсірді. 1993 ж. өзінде «көгілдір қорғаушылар» күшімен 55 млн. дана балық шабақтары құтқарылып, суға жіберілді.

     Атырау облыстық табиғат  қорғау қоғамы табиғатты аялау, қорғау да біршама жұмыстар тындыруға және болашақта да тиісті шараларды жүргізе бермекші. Бірақ табиғат қорғау ісінде шешуін таппай отырған мәселе көп. Әсіресе, Каспий теңізінің деңгейінің өрескел көтерілуі қосымша қиындықтар туғызуда. Ол мұнай алаңдарын, теңіз жағасы жайылымдарын басып кетіп келеді. Өзендердің су сапасын төмендетуде. Сондай- ақ бұрынғысынша ірі «Теңізмұнайгаз» кеніші, заводтар, автокөлік  кәсіпшіліктері қоршаған табиғат ортаны ластау зияндаудың көзі болып қалуда. Каспий теңізі мен Жайықтың өзенінен балық аулау, оны өсіру мәз емес. Тиісті балық қорғау шараларының қажетті дәрежеде жүргізілмеуінен, тиісті бағалы бекіре тұқымдас балықтар, шоқыр аулау жыл сайын азаюда, өсіп жетуіне жағдай туғызылмай келеді. Бекіре тұқымдас балықты өсіру бағытындағы тұрғызылуға тиісті завод құрлысы басталмай отыр. Сондай – ақ  Атыраудың жануарлар мен өсімдіктер дүниесін байыту, қорғау ісінде де күрделі шаралар қажеттілігі басты мәселе болып қалуда. Сонымен қатар табиғат қорғау қоғамының жергілікті бөлімшелері бұл бағытта пәрменді жұмыс жүргізе алмай келеді. Жүргізілген шаралар қалың бұқараны қамтымайды. Табиғатты аялау, қорғаудың негізгі буындарына көңіл бөлмейді, табиғат қорғау заңының сақталуына тиісті бақылау, тексеру нақтылы емес. Осыдан, әсіресе қала, селоны көгалдандыру, барларын күту,өсіру жөні қанағаттанарлықсыз. Соңғы жылдары аудандағы бөлімшелер тарап кетіп, оны қалпына келтіру үлкен ұйымдастыру жұмыстарын керек етті. Болашақта халықаралық маңыз алып отырған экология мәселесі,  айналаны қоршаған табиғат ортаны қорғау ісін жергілікті әкімдер мен шаруашылық орындарының күнбе –күнгі жұмыстарындағы жауапкершілікпен қарайтын саласы болуға тиіс. Сөйтіп, Атырау табиғатын аялап, қорғау облыс жұртшылығының төл ісі, баршамызға ортақ іс болып табылады.

       

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

        

1. Атырау табиғатының қысқаша сипаттамасы.

 

1.1 Жағырапиялық жағдайы

 

       Әкімшілк орталығы Атырау қаласы. Облысымыз Қазақстан Республикасының батысында Атырау облысы  15 қаңтарда 1938 жылы құрылып, бір қала, 8 ауданды біріктірді. Каспий теңізінің солтүстігі мен шығысында орналасқан. Облыс батысында Ресейдін Астраханъ, оңтүстігінде Түркмен, солтүстігінде және шығысында, Батыс Қазақстан Ақтөбе облыстары мен шектеседі. Облыс жер Республика территориясының 4,4 процентін алып жатыр. Облыс халқы соңғы санақ бойынша 650мың нан астам адам. Облыста 11 ұлт өкілдері тұрады. Облыс солтүстігі теңіз деңгейінен 20 метр төмен Каспий ойпатының шығыс бөлігін,Шығыста Үстірттің батыс шегін, батысында Маңғыстау түбегімен шектесіп жатыр. Сөйтіп облыс халық шаруашылығын өркендетуде қолайлы жағырапиялық жағдайда орналасқан. Облыстың басты сулы өзендері Жайық,Жем,Ойыл,Сағыз көлдері – Индер,Қамыскөл. Өзен аралықтарындағы көтеріңкі бедерлердін биіктігі 100-150 метр деңгейге дейін барады. Облыс жері саз бен құмдардан, құмақты саз құрылымдардан тұрады және негізінен шөл мен шөлейтті аймаққа жатады.

        Атыраудың  ауа райы жоғары континенталъдығымен  ерекшеленеді. Қыссы суық, жазы ыссы. Салқындық пен жылылық жиі  ауысып тұрады. Облысымыздың топырақ  қабатында ылғалдылық мол болғанымен, ашық күндердің көптілігіне байланысты  ауа райы құрғақ келеді. Облыс территориясында ауаның температурасы орта есеппен 20-30градус. Кей жылдарда суықтық ерте түсіп,қазан, қараша айларында күн суытып кетсе,қаңтар айларында жылылық байқалады. Қар қалыңдығы көбіне 20-25 см. болады. Оның орташа су қоры 35- 50 мм аспайды. Нағыз суық күндер қаңтар,ақпан айларында 15 – 25 градус болады. Желдердің шапшаңдығы қыс айларында 4,5-5 м/сек шамасында. Қаңтар, ақпан айларында жаяу борасын соғады.

         Ал, қазан, қараша айларында жаңбыр аралас  қар суық жел соғып, Каспий деңгейінің көтерілуіне, тасуына әсер етеді. Наурыз, Сәуір айларында ауа жылынып, су сеңдерін бұзады. Еріген су көздері көбейіп, су тасиды. Ауыл шаруашылығында өсімдік, табиғи шөптер көгеріп өсе бастайды. Бірақ, жыл амалдары кей күндері ауа құбылып әртүрлі күйде болады. Жел аралас жаңбыр, бұрқасын болады. Нағыз ыссы күндер шілде, тамыз айлары. Бұл кездерде ауаның температурасы 35 -40 градусқа дейін көтеріледі. Жаз күндері ыссы, аңызақ қолайсыз. Топырақтар мен өсімдіктердің ылғалды алу көздері жаңбыр суы және су тасқынынан жайылған сулары. Жаңбыр жауу мөлшері орта есеппен 200 – 250 мм. аралағында және көп жылдық мөлшерден ауытқып отырады.

          Олыс  бойынша әр айдағы орташа ауа  температурасы мен ылғал көрсткішінің схемасы жалғанды.

 

 

1.2 Жер бедері.

 

      Айталық,Каспий теңізінің деңгейінің көтерілуі және Орал-Жайық өзеніне жазғы тұрғы судың құйылуының азаюы жағадағы шабындық көлемінің қысқаруына соқтыруда.Осындай шабындық көлемі тек Индер ауданының өзінде 1983 жылғыдан 19,5 мың гектардан 1,0 мың.га дейін ,ал жалпы обылыс бойынша 1977 жылғыдан 1992 ж. аяғында 317,3 мың гектардан 170 мың гектарға дейін қысқарды.Оның үстіне Атырау облысының  жер бедері  оның негізінен  Каспий ойпатында

орналасыуымен сыйпатталады. Каспий теңізінің суларының соңғы 460 мың жылда төрт рет тасып облыс территориясын басуы және топырақ эрозиясының орын алуы үлкен әсер еткен. Осы құбылыстың әсерінен облыста толқын үйірімді, ой-шұңқырлар шағыл-құмды құрлықтар мен сорлар, жайылмалы, салалы жерлер және су жүйелері қалыптасқан. Өзен жағалауларында терістік батыстан оңтүстік шығысқа қарай созылған биіктігі 10-15 м, ені 300-500 м, ұзындығы 1,5-2 м, шақырымдық төбелер кездеседі.

      Облыстың абсольюдтік терістік биіктігі ноль белгіден бірден – екі төмендеп оңтүстікке ауысып 1992 ж. Каспий 27,4 метр белгісіне дейін төмендеді. Орал қыратының белгісі 100-200 метр. Жоғарыдағы табиғи әсерден басқа облыс жер бедері адамдардың да қызмет әсерінен де өзгеріп қалыптасуда. Топырақ жер бедерінің осындай қалыптасуы мен құрғақ континентальдық ауа райының және өсімдіктердің сирек жүйелігі күшті жел ықпалы облыс топырағының да әртүрлі құрылымда болуын сыйпаттайды. Облыс топырағы жерді пайдалану және оны жақсарту шараларына қарай алты агроөндірістік және агромелиративтік топқа біріктеледі.

   1.Топ – дұрыс суару негізінде егіншіліке қолайлы жер. Оның көлемі 362 мың гектар. Бұл жерлер бозғылт түсті және шалғынды топырақты. Оларға жақсартуға көп мелиоративті шаралар талап етпейтін жерлер жатады.

    2.Топ – Жайылымдық  жерлер, шынара дұрыс суландыру  арқылы егістікке жарамды жерлер. Оның көлемі 2736,5 мың гектар, пайдалану коэффициенті КВЗ -0,4. Бұнда қоңыр түсті, сұрғылт – қоңыр түсті, топырақ жүйелері, тақыр ащы ашқыл және шалғынды жер топырақтары мен біріктірілген.

    3.Топ – Шабындық және жайылымдық  ішнара жайылмалы суландыру арқылы  егіншіліке пайдалаылатын жерлер. Оның көлемі 1032,6 мың.га. пайдалану коэффициенті КВЗ 0,4-тен 0,7. Бұл топқа негізінде шалғынды топырақтар пар жатады.  Бұл жерді пайдалану үшін жерді екінші рет тұздануына қарсы шаралар алуды керек етеді.

    4.Топ -     Егіншілікке  жарамсыз, шабындық пен жайылымды  жерлер.  Жалпы көлемі 498,1мың. га.  Бұл топқа теңіз жағалауының  батпақты ашқылтым топырақтары  жатады. Бұл жерледі егіншілікке  пайдалануға керек жағдай да  топырақты негізінен жақсарту, ащы жер асты суларының деңгейін төмендетпеуіне басқа жаққа бұру шаралары іске асырылуы тиіс.

     5. Топ – Егіншілікке  жарамсыз, бірақ жайылымға пайдалы  жерлер. Оның  көлемі 63,1 мың. гектар. Бұл топқа қоңыр және сұрғылт-қоңыр  түсті, тас-құм, ащы топырақты жерлер жатады.

      6.Топ – Ауыл  шаруашылығына пайдалануға жарамсыз  жерлер. Жалпы көлемі – 872.мың. га. Бұған сор, тақыр және су басқан  сортаң топырақты жерлер жатады. Жоғарыдағы топырақ топтары шартты  түрде келтіріліп отыр. Оның ауысуы  топырақтарды өзгеру сапасы мен материальды – техникалық өңдеу, жақсартушыларына байланысты. Облыста нағыз құнарлы жер бозғылт түсті топырақты  Қызылқоға ауданының терістік – шығысындағы  жерлер. Мұнда топырақтан  жоғарғы қабатында, қара шіріктік қоректі заттары оның механикалық құрамына байланысты.

       Обылыста көбірек  орын алатын қоңыр түсті топырақ.Олар  обылыстың барлық аудандарында  кездеседі. Олардың құнарлылығы  бозғылт каштандық топырақтан  төмен.Жоғарғы қабаттарындағы қара  шірік заттар 0,3-1,7 процентке дейін,горизонт қуаты 30-35см.Бұл жерлер шығымы төмен.Көбіне жайылысқа пайдаланылады.Өнімнің төмен болуы бұл жерлердегі су көздері маңында малдардың жиі шоғырлануынан жайылымдардың тозуы.Осының салдарынан жүргізілген геоботаникалық зерттеу  қортындысы бойынша обылыс территориясында жайылымды суландырғанның өзінде жыл сайын орташа есеппен 1992 жылғы 2,8 млн.бас малға қажетті 7,5млн.мал азықтық өлшем орнына 5-7млн.өлшем алынып келеді.Сөйтіп обылыс мал басының азықтық қорымен қамтылуы 76процент.Қалған жетпес мал азығы транспортпен су тасу жолымен жайылымдарды кеңейту көрші  Батыс Қазақстан,Ақтөбе обылыстарының территорясына мал апарып жою есебінен толықтырылып келеді. 

Жайылмалы су жағалауларының шалғынды және шалғынды-батпақты топырақ болады.Олардың аймақтық топырақтан құнарлылығы жоғары,көбіне Орал,Қиғаш,Ойыл,Сағыз,Жем өзендері және басқада уақ өзен көлдер алқаптарында кездеседі.Бұл жерлер шабындық және жер суландыруға пайдаланылады.Олардың көлемі өзен-көлдердің суасқынынан,ауа ылғалдылығына байлшабындықтың құрамында ащы шөптер көбеюде. Өзен алқаптарында обылыстың барлық саусрмалы егіншілік жерлері орналасқан.    Олардың ішінде 28,1мың гектар егістік жердің 15 проценті ғана коллекторлық дренаждық жүйе алдымен жердің екінші рет тұздауынан сақтайтын шара.Бұған көп қаржы керек және ащы суды екінші рет пайдалануға алдын ала тазартуды қажет етеді.Бұларда үлкен шығынға байланысты .Әрі шаруашылық әдіспен жүргізілуге тиіс.Мұндай жерлер 2-3жыл пайдаланғаннан кейін бос қалады.Бұл жағдай дренаж болмағандықтан егінді суарған судың жер асты суларына қосылып жердің екінші рет тұздануына апарады. Тек бірнеше жылдан кейін атмосфералық ылғалдық, әсері мен беткі қабатындағы тұздардан арылып, қайта егістікке, жайылымға, шабындыққа немесе қырлықта көп жылдық шөптер егіп тастау арқылы пайдалануга болады.   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

II. Негізгі бөлім

 

2.1 Атыраудың экологиялық  жағдайы.

 

       Атырау облысының табиғат ортасына барлық жағынанда антропогендік салмақ түсіруде, әсіресе ол Атырау қаласының ауа бассейінен сезіледі. Себебі Атырау қаласының өзінде мұнай айдау, жылу энергиясы, машина жасау, құрылыс материалдары, жеңіл, тамақ өндірісі, авторанспорт сияқты 40-тан астам мекемелер жұмыс жасайды.

Ауаға шығарылатын жалпы  шығарылыстардың 80 пайызы «Теңізшевройл» ЖШС, «Ембамұнайгаз», «Теңізмұнайгаз» АҚ, «Атырау мұнай өңдеу зауыты және Атырау жылу  электр орталығы» сияқты ірі мекемелердің үлесіне тиеді. Өндіріс орындар мен «Атырау облысының агроөнеркәсіп кешшенінің даму аспектірлері» электр көздері шығарылыстарының  ауаға 62 түрлі 1 мен 4 топ аралығындағы қауіптілігі бар зиянды қосылыстар шығарылады. Автокөліктерде ауаны қатты ластауда. Автокөлік қозғалысынан шыққан газ құрамында 200 дейін химиялық  болса, олар ауаға газ және аэрозолдер түрінде түседі. Зиянды қосылыстардың  ішінде ең қауіптілеріне көміртек тотықтары,көмір   сутектер,альдегидтер,күйе,қорғасын қосылыстары,азоттың тотықтары жатады.

        Атырау қаласында тұрақты екі бақылау бекеті бар. Бірінші бақылау бекеті автокөліктің қозғалысы қарқынды,әрі «Атырау мұнай өңдеу»,химия зауыттарында жақын орналасқан Әуезов пен Азаттық көшелерінің қиылысында орналасса,екіншісі салыстырмалы таза жер Жайық  өзенінің жағасында «Өнерпаз»мекемесі маңында орналастырылған.Бұл бақылау бекеттері «Қазгидромет» республикалық мемлекеттік мекемеге қарайды. Бақылау бекеттеріне күніне үш рет 7,13,17 сағаттарды сынама жұмыстары жүргізіледі. Бақылау екі саты бойынша орындалады бақылау бекеттерінде сынама алу және оны зертханаларда химиялық жолмен зерттеу.  

          Осы екі бақылау бекетінің төрт жылдық мәліметі бойынша ауадағы зиянды қосылыстар азот пен күкірттің қос тотықтары,күкіртті сутектің мөлшерлері төмендегідей.

         Осы төрт  жылдағы ауадағы зиянды заттардың  мөлшері сегіз румбалық желдің  бағытымен көрсетсек,онда,мысалы азоттың қос тотығының орташа жылдың концентрациясы 2 суретте берілген.Суретте көрсетілгендей 2004 жылы азоттың қос тотығы желдің оңтүстік батыс,солтүстік шығыс,шығыс бағыттарында шектеулі рауалды мөлшерден асқанын байқаймыз.2005 жылы солтүстік шығыс, оңтүстік батыс және солтүстік батыс бағытында ең жоғарғы 0,040 мг/м3 жетсе, ал 2006 жылы оңтүстік, батыс, шығыс және оңтүстік шығыс бағытында 0,040 – 0,051 мг/м3 жоғарлаған. Суды орынды, ысырапсыз пайдаланудың және оны ластанудан, Буланудан сақтаудың жер бетіндегі су ресурстары өте тапшы екендігі Атырау облысы үшін аса зор мәні бар мәселе. Мұнда жан басына шаққанда сумен қамтамасыз ету әзірге 1,1 мың м3 ғана болып отыр. Оның үстіне қоршаған ортаны қорғауға мәселерін ескермей, ресурстардың барған сайын көп бөлігін шаруашылықтық айналымға үсті – үстіне қоса беру су тапшылығы проблемасына қоса климат жағдайының қиындатып келеді,судың сапасы да нашарлап барады. Жайықтан бактериялдық құрамды аңықтау үшін шарлап барады. Жайықтан бактериялдық құрамды анықтау үшіналынған жалпы анализдердің 90 пайызы судың ішуге жарамсыздығын көрсетті, мамандардың қортындылары бойынша, Атырау  қаласындағы ауруларлың 20 -30 пайызы осы жағдайдан туындаған.

           Жайық өзені аймақтағы бірден – бір тұщы су көзі, сондай ақ ол бекіре тұқымдас балықтар Өсірілетін бірден – бір айдын болып табылады. Міне, осылардың бәрі өзен суын  тұрақты тазартып отыратын және су шығының ретеуші кешенді қондығы салуды талап етіп отыр. 1995 жылы Атырау қаласының өнеркәсіп орындары Жайықтан 100 млн м3 су шығындалады. Міне осы есепсіз ысырап салдарынан ауыз су тапшылығы қатты сезілуде тәулігіне бір адамға нормадағы 300 л-дің орнына 120л ғана су беріледі.

        Атырау өңірі  бұрығы Кеңестер Одағының сынақ  полигондарының зардабын әлі  де тартуда су көздеріндегі, топырақ  бетіндегі және ауыр металдар тұздарымен токсикалық заттардың мөлшері әлі азаймай отыр.

       1992 жылдың күзінде  полигондардың жабылуы туралы  ресми шешімі қабылданды. Ауыл  шаруашылығында 

   - игеріліп отырған жерлердің  құнарсыздануы

   - топырақтың азуы

   - қара шіріктің күрт азаюы жаппай белең алуда.

              Жайықөзенінің шамадан тыс ластануы:

• бекіре тектес балықтардың жаппай ауруын
• улы заттар балықтардың  ыдырап бүлінуін, азуын
• бауырдың қоректенуінің нашарлатуын
• белок қабығын әлсіретеді

            Соңғы байқау нәтижелері балықтардың бұлшық ет ыдырауына шалдығуы -100%,  уылдырық қабығының әлсіреуі 30%  екенін байқаты.

          Су  жинау құрылыстарын қажеті балық  қорғау қондырғылармен жабдықтау  ісі  қанағаттандырғысыз жүргізілуде.

  Қорыта айтқанда, облыстың жануарлар дүниесі жаппай антропогендік қысым көруде Сөйтіп көптеген түрлерінің күрт азаюы, олардың туған мекендеген жерлерін тастап, басқа жаққа ауып кетуі көбейіп отыр.

Сондай – ақ аңшылық шарттары сақталмай, аң аулау кәсіпшілігі де елеулі түрде көбейіп кетті.

  Жалпы экологиялық, санитарлық тазалық жұмыстардың нашар жүргізілуі, ресми деректерге қарағанда,  жекелеген аудандарда жұқпалы және басқада әр түрлі аурулар ошағы  байқалып, өлім жетім көбеюде, жалпы адамдардың ғұмыры қысқаруда.Облыстың кейбір кәсіпорындарында 1990 жылы жүргізілген бақылау, әрбір 100 адамға есептегенде, бір жылда 1525,5 жұмыс күнінде адамдар ауырып, уақытша жұмысқа жарамсыз болған.Елді қинайтын жағдай облыста балалар өлімі кемімей отыр.

      Осы кезеңге дейін  атырау жерінде жасалған қиянаттарға қоса бүгінгі таңда нарықтық экономика туғызған құқықтық нигилизм жаппай белең алып отыр, сондықтан да болар, облыс әкімшілігі қолға алып отырған:

• салық жүйесін экологияға тікелей байланыстыру.
• табиғи қорларды игерген мөлшеріне қарай арнайы төлем төлеу.
• табиғи ортаға техналогиялық зиян келтірген жағдайда,ол үшін заңмен белгіленген ресми айып төлеу.
• табиғатты жалпы пайдалануға кешенді лицензиялау енгізу сынды игілікті істерден табиғат – анаға жанашырлық байқаймыз.

     Шын мәнінде табиғат қорғау мәселесі тек шағын адамдардың ісі емес. Бүл бұхара жұртшылықтың төл ісіне айналдыруды және оны басқару механизмін жетілдіруді қажет етеді. Осы мақсатта қоршаған табиғи ортаны қорғау және оны жақсарту көптеген бірлестіктер мен қоғамдық орындар белсенді топтар мен табиғатқа жаны ашушылар қатарын көбейту керек етеді. Сөйтіп табиғат қорғау күресі бүкіл халықтық міндет болуға тиіс.

 

 

 

                2.2  Мұнай және газ өндірудің эколгиялық проблемалары.

 

Каспий, Қазақстан және Орта Азияның мұнай және газ кен орындарын меңгерудің экологиялық проблемаларының  өзіндік аймақтық ерекшелігі бар – географиялық, геологиялық,геодинамикалы, сондай ақ әлеуметтік.Оның үстіне қазіргі кезге дейін қоршаған ортаны қорғау мәселесі мұнаймен газды өндіру бойынша жобалық тапсырмалардан кейін тұрғаны және жобаларды жобаларды дұрыс шешім таппауы экологиялық жағдайда із қалдырды.

         Мұнай мен  газды өңдіру және өңдеу кезінде табиғатты қорғау бойынша маңызды бағытта болып экологиялық таза процестер игеру және қалдықтарды азайту,мұнай-химиялық өндірістердің газды қалдықтарын тазарту,бұралқы суларды тазарту,қоршаған ортаның мұнаймен және мұнай өндірумен ластануын қадағалау және т.б. табылады.

        Мұнай өндіру, мұнай өңдеу және мұнай-химиялық  кешенде қоршаған ортаны ластануын  іздеу-барлау газ өңдіретін скважиналар құрылысынан басталады.

Скважиналардың құрлысы кезіндегі негізгі ластану көздері:бұрғылау қондырғыларының дизелдерінің түтіндері ,материлдары сақтайтын ыдыстар,өндірістік технологиялық қалдықтары бар қоймалар,сондай-ақ циркуляциялық жүйелер.Көп жағдайларда бұрғылау қондырғыларында топырақ пен су қоймаларын ластанудан қорғау шаралары жүргізілмейді. Қондырғылар аймақтары қатты жабынбен жабдықталмаған және құм төгілмеген.Осының салдарынан жақын жатқан жерлер бұрғылау сұйығымен және мұнай өнімдерімен ластанады. Кейін бұл зиянды заттарды еріген сулар жақын жатқан жерлерге және су қоймаларына қарай шайып кетеді. Топырақтың,ластану процесі топырақтарда өнімді қабаттар мен сіңіретін горизонттарға қабат қысымын көтеру мақсатында айдалатын минералдағы жоғары қабат және бүралқы сулардың болумен күрделенеді.Бұрғы мұнарасынан 500-800м радиусты өсімдіктер 70-80процент,ал 100м радиуста бұрғылау сұйығымен,ластанудың нәтижесінде толығымен жойылады.

Бұрғылаудың өнеркәсіптік қалдықтары бұрғылау алаңындағы қоймаларда жиналады және оларды кейін арнайы қалдық сақтау орындарына алып кетіп,орналастыруды тала етеді. Бұл кезде қалдықтардың ластау шамасын бағалау маңызды орын алады.

Жер асты суларында ластағыш заттардың мөлшері мен улылығы тәуелді болады.Бұрғылау жұмыстарындағы ең негізгі және күшті ластағыш бұрғылау сұйығы,оны дайындау үшін жиырмаға жақын химиялық реагенттер қолданылады,олардың көбінің мүмкін болатын шектік концентрациясы орнатылғаннан жоғары.Скважиналар құрылысы мен бұл кезде жиналатын қалдықтар өндірістің басқа түрлерінен бұрғылау кешендерінің шашыраңқылығы мен қалдықтардың сипаттарының әрекеттілігмен және олардың уақыт өте өзгеретіндігмен ерекшеленеді.Бұрғылау жұмыстарын орындау мен скважиналарды пайдалану кезінде қолданатын қалдық тоспа қордырғылардың саласы мен құрамы бір шама маңызды.Ол үш рет (1975,1980 және 1990) қайта қарастырылған МЕСТ 13862-90-пен орнатылады.Бұл шаралар отандық ҚҚ әлемдік үздік стандарттар деңгейіне,мысалы,Америка мұнай институтының АР-1-16А стандартына сәйкестендіруге бағытталған. Оған 30 жылдан астам қалдық тоспа қондырғылардың көптеген түрлерін игерумен айналысатын сүйығының,ұнтақ тәріздес сусымалы.

       Дегазаторлары, Азнефтемаш  көп үлес қосты, Азенфтемаш концернінің  зауыттары барлық отандық ҚҚ өлшемдерінің 75процентін шығарады.Достастықтың бұрғылау кәсіпорындарына бұл концерін жабдықтық 90процентін ұсынады.

         Конверсиялау  нәтижесінде превент жасау саласына  әскери-өнеркәсіптік кешен кәсіпорындары  қосыла бастады. Атомаш өндірістік  бірлестігі тотығу тұрақты орындаудағы ҚҚ өлшемдері қатарын меңгеруге кірісті. Олар скважина өнімінің 30проценті күкірт сутек пен көміртек диоксиді болатын.Каспий маңы ойпатының кең орындарын игеруге арналған.

        Қазіргі кезде  бұрғылау  жұмыстарынның экологиясын  көтеру проблемасын бұрғылаудың өндірістік-технологиялық қалдықтарын,бұрғылау қоқыстарын тазалайтын,зиянсыздандыратын және азайтатын арнайы жабдықтар жасамай және оларды іс Атырау обылысының агроөнеркәсіп кешенінің даму аспектілері  жүзінде қолданбай шешу мүмкіе емес.Мұндай жабдық бұрғылау қондырғысының құрушы бөлігі.      

         Кен орындарын  пайдаланғанда үлкен жер массивтері  бұзылады.Мысалы,Қарашығанақ кен  орынын игеруде 3000 га-ға жуық егіс,жайылым  және орман жері пайдаланылмақ.Теңіз  кен орынының ауданы 200 км аэрологиялық жағдайдынң тұрақсыздығынан зиянды заттардың таралуы кездейсоқ сипатқа ие.

          Атмосфералық  күкіртті газдардың концентрациясы, аэрокосмостың әдісін игеру ұсыналған  атмосферадағы ластануды кешенді  тәжірибелік зерттеу жолы қанағатаннарлық нәтижелер беруде және жер үстіндегі және аэрологиялық өлшеулер бекеттерін жеткіліктіде дұрыс орналастырады, сондай – ақ жердің жасанды серіктеріне орнатылған ең жаңа септірлік  аппараттарды қолданса қазірдің өзінде ақ атмосфераның ластаудың  ірі көздерінің маңындағы үлкен территорияда аэрокосмостық қадағалаудың әдістемесін құруға мүмкіндік береді, ал ластаудың ірі көздеріне күкірт сутегі көп кен орындарындағы газ және мұнай өңдеу зауыттары, жылу және атом электрстанциялары, металлургиялық және химиялық зауттар кіреді. Көрсетілген әдістер әрбір кешен үшін қорғау аймағын анықтап береді.

          «Казгипроград» институтының есептеріне сәйкес тұрақты мекендеуге экологиялық қолайсыз аймағы. Теңіз кен орны үшін 50 км. Бірақ, айта кететін жағдай, санитарлық қорғану аймағы үлкен болған сайын шектік ұрықсат етілген қалдықтар көлемі өседі, яғни, атмосфера ластануы ұлғайады.

          Алайда, қолданылып отырған шараларға  қарамастан Атырау облысының  мысалына қарсақ, олардың нәтижелері  аз.

          Ластанудың  тұрақты көздерінен шығарылатын зиянды заттардың жалпы мөлшерінен 32 %–і мұнай өндеу зауытына 37%-«Полипропилен» АҚ – на келді. Жылдар бойынша қалдықтарды ұстау және зиянсыздандыру дәрежесі тұрақты немесе төмендеуге бағыт алған. Мысалы, егер облыс бойынша 1987 ж. бұл көрсеткіш 36,8%болса мұнай өңдеу зауты бойынша – 17,3% –«Ембімұнай» АҚ да -1,7% «Теңізмұнайгаз» АҚ да – 1,3 %. Ал «Ембімұнай» АҚ үшін келтірілген 8 жыл үшін зиянды заттарды ұстаудың ең жоғарғы деңгейі 2,7%.

           Жабдықтар  мен шаруашылық  әрекеттің тәсілдерінің моральдық тозу экологиялық қауіп тудырды. Жаңа технологиялық әдістерге көшу жаңа проблемалар әкелді. Мысалы, скважиналарды жөндегенде қоршаған орта ластанады. Бұл кезде скважина ішіндегі жабдықтарды жүздеген рет түсіріп – көтеру жүргізіледі. Скважинаға алдын ала толық газдандыру үшін техникалық су айналады. Алайда іс жүзінде бұл жуу құбырлар мен жабдықтардың ішкі және сыртқы беттерінен мұнай өнімдері қаюқшасын алып түспейді.

          Нәтижесінде  құбырлар мен жабдықтарды жұмыс  алаңына көтергенде олардан ағатын скважина сұйығы алаңды ластайды, скважина сағасы маңвңдағы кеңістікте өрт  қаупі жағдай туғызады. Су орынына жууға сульфанолдың, диссолваның, реоланың су ерітінділерін тұз қышқлымен бірге қолдану майлылықты азайтады. Минералданған су, ластанған мұнай өнімдері бар булану алуаңдары сөзсіз, бұл аудандағы биосфералық прцестерге кері әсер етеді. Алайда, егер өнеркәсіптік суларды азайту технологиясын қолданса, онда алаңдардың жалаңдалған түбі Арал сияқты желмен көтеріліп, үлкен қашықтықтарға кетіп жатқан құрғақ сульфат тұздары көзіне айналды.

        Көптеген компаниялар табиғат қорғау шаралары үшін арнайы жабдықтар игеруде. Соңғы бағыт товорлық суды пайдаланудағы проблемаларды шешудің экологиялық таза және ең тиімді жолы болып табылады.

         Мұнай негізгі энергия көзі мен әр түрлі жанармай алу мен мұнай химия өнімдерінің негізгі шикізаты болып табылатындықтан ол мұнай өндіру аудандарында шоғырланбайды, керісінше, жердің барлық бұрыштарына тарайды және тасымалданған көп мөлшерде жоғалады. Бұл жерде үнді мұхитының оңтүстік батыс бөлігімен өтетін мұнай тасымалдаудың маңызды жолындағы мұнай шығындары туралы мәліметтер көзге түседі. Суға жаңа перепаратты жай ғана қосудың өзі су мұнай эмульсиясынның болуын туғызбайды және қоршаған ортаға келетін шығынды азайтады.