Аудиттегі маңыздылық тұжырымдамасы

                      Жоспары

Кіріспе.......................................................................................................................3

1. Аудиттегі маңыздылық тұжырымдамасы...................................................5

1. Маңыздылық пен пікір............................................................................5

2. Қателер мен заңсыз әрекеттер................................................................8
3. Бұрмалау анықталған кездегі аудитордың іс-әрекеті...........................9

2. Маңыздылықтың рұқсат етілген деңгейін анықтау................................12

 2.1.    Маңыздылық деңгейін анықтаудың шетелдік тәжірибесі.................12

     2.2.   «Қазақтелеком» АҚ қаржылық есептілігінің маңыздылық деңгейін анықтау...................................................................................................................15

Қорытынды............................................................................................................23

Қосымша.................................................................................................................24

Пайдаланған әдебиеттер тізімі.............................................................................28

                                    КІРІСПЕ

         «Аудиттегі маңыздылық» Халықаралық стандартта: «Ақпарат оны жіберіп алу немесе бұрмалау қаржылық есеп беру  негізінде қабылданған пайдаланушылардың экономикалық шешіміне әсер ететін жағдайда елеулі деп есептеледі. Маңыздылық белгілі бір жағдайларда оларды жіберіп алу немесе бұрмалаушылыққа қатысты қорытынды қабылданатын қателер немесе баптар шамасына байланысты болады. Сондықтан маңыздылық есептеудің табалдырығы немесе есептеу нүктесін көрсетеді және пайда әкелу үшін ақпаратқа ие болу керек және сапалы бастапқы сипаттама болып табылмайды» деп атап өтілген.

        «Алаяқтық және қателер халықаралық стандартында аудитор жалпы қаржылық есеп беру үшін маңызды болуы мүмкін алаяқтық пен қателер фактілері туралы жеткілікті дәлелдеме алуға ұмтылады. Егер анда орын алса, алаяқтық салдарлары қаржылық есеп беруде дұрыс көрсетілуі, ол қате түзетілуі керек. Әдетте қатені түзету ықтималдылығы алаяқтың фактісін анықтау ықтималдығына қарағанда жоғары болады. Себебі алақтың оны жасыруға арнайы бағыттаған әрекеттерәмен қатар жүреді».

         Маңыздылықты бағалау  аудит  жүргізу кезінде, әсіресе жоспарлау  кезеңінде және аудиторлық рәсімдер  нәтижелерін бағалау кезінде  жүзеге асырылады. 300 «Қаржылық есептіліе  аудитін жоспарлау» аудиттің  халықаралық стандарты аудитордың операцияны жоспарлау кезінде аудит мақсаты үшін маңыздылық туралы алғашқы пікірді талап етеді. Алғашқы пікірге қаржылық-шаруашылық қызмет нәтижелері туралы есеп беру, баланс бөлімдері үшін және тұтастай қаржылық есептілік үшін маңызды болып саналатындардың бәрін бағалау енуі мүмкін. Маңыздылықтың алғашқы пікірлері мақсаттарының бірі – аудит стратегиясын анықтаған кезде аудитордың назарын қаржылық есептіліктің неғырлым маңызды пункттеріне аудару болып саналады.

       Алаяқтық – басшылық құрамының бір немес бірнеше адамдары, қызметкерлер немесе үшінші жақтардың есеп және қаржылық есеп беру мәліметтерін әдейі дұрыс емес көрсетуі және ұсынуы. Оған алғашқы құжаттар, тізімдер мен есеп беру жалғандығы, есепке алу жазуланыдағы алдау, шаруашылық операциялар мәнін бұрмалау және заңды, ұйымның есеп саясатын бұзатын есептегі жазбаларды әдейі бұзу енеді. Бухгалтерлік құжаттар мен жазулар жалғандығы бухгалтерлік есептің дұрыс емес немесе жалған екендігі алдын-ала  белгілі құжаттарын (авизо, шоттарды, вексельдерді, және т.б.) және бухгалтерлік есеп шоттарына шындықты бұрмалайтын жазуларды толтыру.

1. Аудиттегі маңыздылық тұжырымдамасы

1. Маңыздылық пен пікір

         Аудиторға қаржылық есеп беру  бұрмалануын тудыратын фактілерден  ауытқудан  басқа міндеттемелердің екі типі болуы мүмкін екенін естен шығармау керек:

• Бухгалтерлік есеп стандартының дұрыс қолданылмауы;
• Қажетті ақпаратты өткізіп алу.

      Қаржылық есеп беруді тексеру кезінде оған аудиттегі маңыздылықтың сапалық және сандық сияқты екі жағын ескеру қажет.

       Маңыздылықтың сапалық жағы –  жасалатын операциялардың Қазақстан  Республикасында әрекет ететін  нормативті актілердің талаптарынан  ауытқуы.

      Сандық жағы маңыздылық деңгейімен  сипатталады.

       Маңыздылық деңгейі – бұл қаржының есеп беру нақтылығына елеулі әсер етпейтін онда максималды рұқсат берілген бұрмалаулар сомасы.

       Концептуалды негіздің 12-тарау 46-б.  Қаржылық есеп беруді дайындау және ұсыну «БЕУ сәйкес негізгі сапалық сипаттамаларды қолдану әдетте, нақты және объективті ақпаратты сақтайтын қаржылық есеп беуді құруды және әділ ұсынуды қамтамасыз етеді» деп көрсетілген.

      Сондықтан аудиторларға есеп  беруді ықтимал пайдаланушылар  және бұл есеп беру дұрыс  шешім қкабылдау үшін нақты  және объективті ақпаратты сақтауы  туралы мәліметтер қажет. Маңызды болып табылатынды бағалау кәсіби пікір пәні болып табылады. Аудитордың кәсіби пікірі – оның білімі, біліктілігі мен жұмыс тәжірибесіне негізделген көзқарасы. Бұл оның  әрекетінің тәртібін қатал анықтау мүмкін болмайтын жағдайларда субъективті шешім қабылдау үшін негіз болады.

        Маңыздылық туралы алдын ала  пікір білдірудің мақсаты –  аудитордың назарын аудиторлық  тексеру стратегиясын анықтау  негізінде қаржылық есеп берудің елеулірек құрамдас бөлігіне аудару. Мысалы, аудитор 50 мың теңгені құрайтын, баланс үшін емес, таза табыс үшін маңызды болатын дәл емес мәліметтерді қарастыра алады.

       «Маңыздылық туралы пікір –  аудитор қабылдайтын маңызды  шешімдерінің бірі. Ол аса жоғары  кәсіпқойлықты талап етеді». Аудитор  пікірі қажетті дәлелдерді жинауды жеңілдетуге көмектеседі. Егер аудитор маңыздылық деңгейін елеусіз сома көлемінде орнатса, онда оған елеулі соманы анықтағаннан гөрі, көбірек дәлелдер санын жинақтау қажет.

     Жұмыс барысында аудитор жекелеген елеусіз бұрмалаудың жиынтығын да қаржылық есеп берудің нақтылығына күмән туғызуға себеп болатынын бақауы мүмкін. Бұл жағдайда аудитор бар қателерді анықтау үшін тексеру масштабын өсіру қажет болады. Тексеру аяғына қарай рұқсат етілетін бұрмалау маңыздылығының дәрежесі жоспарлау кезеңіне қарағанда басқашалау болуы мүмкін.

        Маңыздылық туралы алдын ала  пікір білдіруге әсер етуші  негізгі факторлар:

• Кәсіпорын көлемі;
• Базалық көрсеткіштер;
• Аудиторлық фирма клиентурасы құрылымының өзгеруі;
• Бухгалтерлік есеп, аудит пен салық салу саласындағы заң талаптарының өзгеруі.

       Маңыздылық деңгейін анықтау кезінде екі шама пайдаланылады: қатенің абсолютті шамасы мен қатенің салыстырмалы шамасы.

         Абсолюттік шама – бұл көлеміне, мысалы 500 теңге немесе 1000 теңге болғанына  қарамастан қате басқы жағдайларға тәуелсіз соманың елеулігіне қарай маңызды деп танылатындығы жөніндегі аудитордың субъективті пікірі.

       Салыстырмалы шама қабылданған  базалық шама сәйкес пайыздық  қатыста анықталады (табыстан салық  салуға, ағымдық активтерге, баланс валютасына дейін және т.б.).

        Әр аудиторлық фирмаға маңыздылық  деңгейін анықтау жолданын дайындау  үшін критерийлер жүйесін және  есептеудің қажетті тәртібін  жасау және оларды фирмаішілік  немесе әдістемемен толтыру қажет.

        Маңыздылық деңгейін анықтау кезінде аудиторға екі факторды ескеру қажет:

• Қаржылық есеп беруді құру жағдайы;
• Пайдаланушылар үшін  қаржылық мақсаты, яғни бір клиент маңыздылығы басқа клиент маңыздылығына сәйкес келмейді.

        Маңыздылықты анықтау кезінде  аудитор клиентпен есептеу деңгейін немесе тәртібін талқыламауы керек, себебі, бірінші кезекте жұмыс көлемін және қабылдауға қабілетті тәуекелдерді өзі анықтайды.

      Жоспарлау  кезеңінде маңыздылық қарастырылады:

• Шоттар сальдосы деңгейінде;
• Қаржылық есептеме деңгейінде.

      Шот сальдосы деңгейіндегі маңыздылық  елеулі түрде бұрмаланған деп  есептеуге болатындай шот сальдосында  орын алған минималды бұрмалауды көрсетеді. Бұл деңгейге дейінгі бұрмалау рұқсат етілген бұрмалау ретінде белгілі. Шот сальдосы деңгейіндегі маңыздылық түсінігін шоттағы елеулі қалдық терминімен араластыруға болмайды. Соңғы термин шоттың көрсетілген сальдосы размеріне жатады. Сол кезде маңыздылық түсінігі пайдаланушы тарапынан болатын шешім түсінігіне әсер ететін бұрмалау сомасымен байланысты.

         Шот сальдосы деңгейіндегі маңыздылыққа қатысты қорытынды қабылдау кезінде аудиторға онымен қаржылық есеп беру деңгейіндегі маңыздылық арасындағы өзара байланысты қарастыру қажет. Бұл қарастыру аудиторды аудитті жеке емес, басқа шоттар сальдосындағы бұрмалаулармен жиынтықта жалпы қаржылық есеп беру үшін елеулі болуы мүмкін бұрмалауларды анықтауға болатындай етіп жоспарлауға әкелу керек.

          Қаржылық есеп беру деңгейіндегі  маңыздылық жөніндегі аудитордың алдын-ала пікірі сандық көрініспен анықталса, әр шотқа қатысты маңыздылықтың алдын ала бағасын жекелеген шоттың қаржылық есеп беру деңгейінде маңыздылықты бөлу жолымен алуға болады. Бөлуді бухгалтерлік баланспен қатар табыстар мен шығындар туралы есеп беруде де жасауға болады. Бірақ табыстар мен шығындар жөніндегі бұрмалаудың үлкен бөлігі де баланстық есеп беруге әсер ете алатындықтан және баланстық есеп беру шоттары аз болатындақтан көптеген аудиторлар бөлуді бухгалтерлік баланс шоттары негізінде іске асырылады. Бөлуді іске асыру кезінде аудиторға қарастыру қажет:

• Шотта болатын бұрмалаудың шындыққа жақын болуы;
• Осы шотты тексерумен байланысты мүмкін болатын шығындар.
2. Қателер мен заңсыз әрекеттер

        Алаяқтық – басшылық құрамының бір немес бірнеше адамдары, қызметкерлер немесе үшінші жақтардың есеп және қаржылық есеп беру мәліметтерін әдейі дұрыс емес көрсетуі және ұсынуы. Оған алғашқы құжаттар, тізімдер мен есеп беру жалғандығы, есепке алу жазуланыдағы алдау, шаруашылық операциялар мәнін бұрмалау және заңды, ұйымның есеп саясатын бұзатын есептегі жазбаларды әдейі бұзу енеді. Бухгалтерлік құжаттар мен жазулар жалғандығы бухгалтерлік есептің дұрыс емес немесе жалған екендігі алдын-ала  белгілі құжаттарын (авизо, шоттарды, вексельдерді, және т.б.) және бухгалтерлік есеп шоттарына шындықты бұрмалайтын жазуларды толтыру.

         Есепке алу жазбаларындағы алдаушылық  – есеп пен есеп беру мәліметтерін  бұрмалау мақсатымен нақты емес  бухгалтерлік жазбаларын немесе  сторналық жазуларды әдейі пайдалану.

       Шаруашылық  операциялар нәтижелерін жою  – мазмұны мен сомасы бойынша негізгі бухгалтерлік жазбаларға ұқсас сторналық жазулар.

      Ерекше  операциялар – бір реттік мәліметтер  мен ерекше шаруашылық операциялар  бойынша сомаларды арттыру немес  төмендету.

     Қате – есеп  жазулары мен топтауларындағы  арифметикалық немесе логикалық қателіктер, есеп толықтығында байқалмай қалу және қаржы шаруашылық қызметі фактілерінің, мүліктік есептесуі болуы және оның жағдайын дұрыс түсінбеу нәтижесінде қаржылық есептемені әдейі емес бұрмалау.

     Қателердің  негізгі түрлеріне жатады:

     Кездейсоқ  қателер – қаржы шаруашылық  қызметтің қандай да бір фактісін  есепке алудың дұрыс әдісін  қолдана отырып бухгалтер ешқандай  негізсіз немесе кездейсоқ «Стандартты  емес» жазбаны жасаған жғадайда  туындайтын кездейсоқ дұрыс емес  жазбалар.

       Бухгалтерлік есеп стандарттарын білмеуге байланысты қателер. Мынадай қателерге салып алынатын құндылықтардың типтік жоспарында көрсетілген шоттарға сай емес кірістіруді жатқызуға болады.

      Салық заңы мәселелерінің білмеуіне  байланысты қателер. Мынадай қателерге жол сапарлар бойынша шығындар, норма шегінде емес банктік несиелер бойынша есептелген пайыздардың өкілеттік шығындары жатады. Осы сияқты қателерді не аванстың есеп беруі тікелей тексетіп, не нормаланған шығындар бойынша сәйкес есептелулерді және оларды өзіндік құнға жазылуын тексеру арқылы анықтауға болады. Бұл жерде салықтар мен міндетті төлемдердің дұрыс есептелмеуін де атап өтуге болды.

           Бухгалтерлік есеп пен ішкі  бақылаудың балама жүйелердің  тұрақты әрекет ету арқылы  алаяқтық пен қателер фактілерін болдырмау және анықтау жауапкершілігі субъект басшылығына жүктеледі. Көрсетілген жүйелер алаяқтық пен қателер фактілерін жоя алмайды, тек төмендетіп қана қояды.

       Аудитор алаяқтық пен қателер  фактілерін болдырмауға жауапты  болмайды. Аудиттің жыл сайын жүргізілуі тежеуші фактор ретінде жүреді.

3. Бұрмалаулар анықталған кездегі аудитордың іс-әрекеті

        Аудиттің халықаралық стандарттарының  терминдері глоссариясында қаржылық  есептемедегі бұрмалауға анықтама  берілген. «Бұрмалауға – қателер немесе алаяқтық салдарынан пайда болуы мүмкін қаржылық ақпараттағы дәл болмаушылық».

      Бұрмалау екі түрлі болуы мүмкін: әдейі және әдейі емес.

     Қаржылық  есеп беруді әдейі бұрмалау  клиент персоналының әдейі жасаған  әрекетінің (немесе әрекет жасамауының) нәтижесе болып табылады. Олар пайдаланушыны шатыстыру үшін бас пайдасының мақсатын ойлауымен іске асырылады.

      Қаржылық есеп беруді әдейі  емес бұрмалау персоналдың әдейі  әрекетінің нәтижесі болып табылады. Ол есептеулердегі қате шаруашылық операциялар есебінде мұқият көрсету салдарынан болуы мүмкін.

     Аудиторлық фирма тексеру жүргізу жөнінде қаржылық есеп беруде бұрмалау болуын ескерту қажет, бірақ бұрмалау болуын көрсететін фактілерді әдейі іздеп керегі жоқ.

      Бұрмалау анықталған жағдайда аудитор тексерілген есеп берудің нақтылығын барлық бар әрекет ететін аспектілерде бағалауы керек.

     Ол  қаржылық есеп беруге қатысты  елеулі сипаттамаға бұрмалау  жалпы алғанда анықталады деген  нақты сенімділікке ие болу  үшін қажетті процедураларды дайындау керек. Егер дайындалған процедуралар алаяқтық пен қате фактілері туралы күмәнді сейілтпесе, аудиторлар оны субъект басшылығымен талқылап, бұл сұрақ қаржылық есеп ьеруде дұрыс көрініс тапты ма, соны қарауы керек.

       Алаяқтық фактісі анықталған кезде аудиторға оған субъектінің жоғарғы басшылығы өкімдерінің қатысу ықтималдылығын анықтау қажет. Алаяқтыққа қатысы бар деп сезік тудырған қызметкерлерге жауапты адамнан гөрі жоғарырақ лауазымды адамдарды хабардар еткен дұрыс болады. Егер жоғары басшылық алаяқтыққа қатысты деп есептелсе аудиторға заңдық кеңеске жүгінуге тура келеді. Егер субъект аудитордың қаржыдық есеп беруге елеулі әсер ету мүмкін алаяқтық немес қателер фактілерінің нақты немес ықтимал анықталуын бағалауына қажетті дәлелдерді жеткілікті алуына кедергі жасаса, онда аудитор тексеру масштабын шектеу туралы есертпемен пікірін білдіреді және піріді білдіруден бас тартады.

       Аудит процесінде анықталған  қаржылық есеп беруді бұрмалау  фактісін аудиторға өзінің жұмыс  құжаттарында және аудиторлық қорытынды толық көрсету керек.

2. Маңыздылықтың рұқсат берілген деңгейін анықтау

2.1. Маңыздылық деңгейін анықтаудың шетелдік тәжірибесі

    Аудиттің халықаралық тәжірибесінде (АҚШ, Ұлыбритания және басқаларда) аудиторлық органдар маңыздылық деңгейін анықтайтын әдістемені реттеуші фирма ішілік стандартты (субъект қызметінің ерекшелігін ескере отырып) дайындайды. Бұл стнадартты аудиторлық фирма басшылығы бекіте алады. Сондықтан, бұл – коммерциялық құпия.

      Маңыздылық деңгейі орнатылған базалық көрсеткіштер үлесі ретінде есептелуі мүмкін (бухгалтерлік есеп шоттары, қаржылық есептеме көрсеткіштері). Бірегей база қажеттілігі аудитті жоспарлаудың практикалық талаптары себебімен туындайды. Жоспарлау кезіндегі маңыздылықты пайдалану маңызын түсіну үшін, алдын ала пікірді аудит нәтижелерін бағалаумен салыстыру керек. Жоспарлау кезіндегі аудитор тексету барысында анықталатын бұрмалаулар бухгалтерлік балансқа ғана немесе табыстар мен  шығындар туралы есепке немесе оларға бірге әсер ететінін алдын ала білмейді.

       Базалық көрсеткіштер белгілі  бір уақыт бойында тұрақты  және аз шығын жұмсалатын болуы  керек. Аудиторлық тексеру материалдарын  алу шығындары мен олардың пайдалылығы арасында рационалды байланыс қажет.

      Қазір аудиттің қазақстандық практикасында маңыздылық деңгейін анықтау әдістемесі жоқ. Аудиттің халықаралық іс-тәжірибесі практикасы бар аудиторларға маңыздылықтың нақты критерийін ұсынуға дайын емес. «Елеулікке қатысты басшылық аудит стандартына енгізілген жалғыз ол Австралия болып табылады». Бірақ маңыздылық деңгейін анықтау әдістемесі бойынша басшылық пен жолдар бар. Мысалы, Ұлыбританияның жетекші аудиторлық фирмаларында маңыздылықтың жалпы деңгейін анықтау бойынша нұсқаулар бар.

       1-кестеде көрініп тұрғандай фирма арасында маңыздылық деңгейінде қатысты қатал келіспеушіліктер болмайды және ұсынылатын әдістеме бір бірінен елеулі алшақтанады.

       АҚШ-та БРС шығарған жоспарланған  маңыздылықты анықтау кезінде  бағдар және практикалық басшылық  болатын басшылықтар бар.

      Ресейде «Маңыздылық және аудиторлық  тәуекел» ережесі (стандарты)  қабылданған. Оған сай аудиторлық  ұйымдар маңыздылық деңгейін анықтау тәртібін реттеуші фирмаішілік стандетты жасауы қажет.

       Егер (стандарт) базалық көрсеткіштер  жүйесімен маңыздылықтың бірегей деңгейін есептеу тәртібін ұсынады. Бұл көрсеткішті былай есептеу ұсынылады:

• Баланстық пайданың 5 %-ы;
• Сатудың жалпы көлемінің 2%-ы;
• Баланс валютасының 2%-ы;
• Меншік капиталының 10%-ы;
• Ұйымның жалпы шығынының 2%-ы.

       Аудиторлық ұйым базалық көрсеткіштер жүйесін және оларға қолданылатын коэффиценттер мәнін (үлеске қатысты) өзгертіп, есептеудің дербес дайындалған қателер мен схемаларын қолдана алады. Осындай қатаң орнатылған критерийлерін аудиторлар оның соңғы шешіміне әсер етуге қабілетті барлық күрделі әдістерді ескерместен пайдалана алады.

     Ірі қазақстандық  аудиторлық фирма маңыздылық  деңгейін анықтаудың фирмаішілік  стандартына ие деп болжайды. Мысалы, «Батыс» фирмасы қолданатын критерийлер 2-кестеде көрсетілген.

     Салық салынғанға дейіңгі табыс бойынша  жиынтық қателік 10000 теңгеге дейін болса, есеп беру дұрыс құрылған деп есептеуге болады. Егер 15000 теңгеден артық болса, есеп беру объективті құрылмаған деп есептеуге болады. Егер жиынтық қателіктер 10000 теңгемен 15000 теңге аралығында болса, онда барлық факторларды қосымша дәлелдеме жинау  арқылы мұқият зерттеу қажет болады. Бұл жағдайда аудитор қалған екі критерийге қатысты да сол әдісті қолданады. Жасалған тұжырымдамадан кейін маңыздылықты бағалауға елеулі әсер етуі мүмкін сапалық факторларды анықтау қажет. Есепті жүргізу тәртібі мен қаржылық есеп беру құралдың сәйкес нормативті актілер талаптарынан ауытқуы маңыздылық деңгейіне елеулі әсер етеді. Оларға мыналар жатады:

• Ішкі бақылаудың тиімді жүйесінің болмауы;
• Елде әрекет етуші нормативті актілердің бұзылуы.

Ішкі бақылаудың тиімді жүйесінің болмау белгілері:

       Лауазымды адамдардың адал емес  болуы; ұрлық, ысырап, заңсыз төлемдер; бухгалтерлік есеп шоттарында  шаруашылық операциялардың дұрыс  емес көрінісі және басқалар.

      Қызметтің қандай да бір түрлерінің лицензиясыз іске асырылуына ірі айып шаралары қоланылады немесе банкротқа немесе субъектінің барлық қызметінен тоқтатуға әкелуі мүмкін қызметтің заңға қарсы түрлерін тоқтату туралы мәселе қойылады. Кәсіпорынның қылмыстық сипаттағы тәртіп бұзушылығы маңыздылық деңгейінің өсуіне әкеледі.

        Маңыздылық  туралы пікір аудиторлық тексеруді  жоспарлау мен оның нәтижелерін  бағалауға әсер етіп, қаржылық  есеп беруді ұсынудың дұрыстығын  анықтауда шешуші болып табылады. Аудиторлық тексеру нәтижесінде жасалған пікірге қаржылық есептер операция нәтижелерін дәл немесе толық бере алмайды деген мойындау енеді. Маңыздылық туралы пікір қаржылық есепте келтірілген санаға тікелей әсерсіз ашылған немесе ашылуы керек мәселеге де әсер етеді. Маңыздылықты анықтауға сапалық және сандық факторлардың екі жақты әсер етуінен тұжырымдаманы жұмыста пайдалану киын және бірегей келісілген сандық стандартты орнатуға тырысу пайда әкелмейді.

           Маңыздылық туралы алдын ала  пікір құрғаннан кейін аудиторға жалпы және қорытынды есеп элементтері бойынша аудиторлық процедуралар нәтижелерінен алатын жиынтық қателерге баға беру қажет. Аудиторлық тестер бойынша есептің қателерін анықтауға болады. Мәселен, босалқы қорлар баптары аудиті процесінде аудитор 650000 мың теңге жалпы жиынтықтан 50000 теңге көлемінде іріктеме жасау кезінде 4800 теңге сомасына артық көрсетілген мәліметтерді жалпы қателіктер бағалауды есептеудің бір жолы табылған қателердің 50000 теңгеге бөліп, нәтижесін барлық жиынтық үшін жазылған сомалық мәніне көбейту болып табылады. Нәтижесінде артық көрсету түріндегі сомалық қатені бағалау, яғни 62400 теңге алынады.

           3 кестеден көріп тұрғандай әр  шот бойынша мәліметтер түріндегі  есептелген жиынтық қателік 78400 теңге болады және әр шот бойынша сома болып табылады. Есептелген жиынтық қате алдын ала бағалаудан жоғары болғандықтан қаржылық есеп беру жарамды деп есептеледі. Аудитор не артық көрсеткіш 72000 теңгедегі шын жоғары болатындығын анықтайды, не ескертпесі бар қорытынды немес теріс қорытынды ұыснады. Сонымен бірге аудитор негізгі күшті босалқы баптары бойынша қателіктерге арнайды. Егер ьосалқы қорлыр баптары бойынша қателіктің есептелген сомасы 50000 теңгеден 624000 теңгеге дейін болса, онда аудиторға аудиторлық тестер көлемін кеңейту керек.

      Ұсынылған мысалдарға элементтерді  таңдау кезіндегі аспекті назардан  тыс қалатын нақты жағдай тән  болады. Осы аспекті ескеріле  отырып, жоғарыда аталған ұсынылып  отырған қатеге іріктеме негізінде  алынған баға елеклі түрде төмен болуы мүмкін деген ықтималдылыққа түзету ретінде қандай да бір сома қосылады деп есептеледі.

2.2. «Қазақтелеком»  АҚ қаржылық есептілігінің маңыздылық  деңгейін анықтау

         Бухгалтерлік есеп жүргізу және  қаржылық есеп құруда ақпараттар  маңызды және маңызды емес деп бөлінетін маңыздылық ұстанымы сақталуы керек. Бұл ұстаным артық бөлшектенген маңызы төмен деректерден арылуға және қаржылық есептілікті пайдаланушылар назарын ұйымның қаржылық-шаруашылық қызметін сипаттайтын неғұрлым маңыздырақ көрсеткіштеріне аударуға мүмкідік береді.

        Қаржылық есептілікті тексеру  кезінде аудитор аудиттелуге  жататын ақпаратта мәнді ауытқушылықтар  жоқтылығына нық сенімділік ретіндегі  оң пікір түрінде аудиторлық  есеп беруде көрініс табатын,  жоғарғы бірақ мүлдем емес сенімділік деңдейін қамтамасыз етеді.

        «Маңыздылық» ұғымы нені білдіреді?

         320 «Аудиттегі маңыздылық» Халықаралық  Аудиторлық стандартындағы ұғымына  төмендегідей анықтама беріледі:

         «Егер ақпараттың жіберілуі мен  ауытқуы қаржылық есептілік негізінде қабылданған пайдаланушылардың экономикалық шешімдеріне ықпалын тигізетін болса, маңызды болып саналады. Маңыздылықбап немесе қателер шамасына байланысты олар бойынша белгілі бір жағдайда олардың жіберілу немес қате болуына қатысты пікір қабылданады. Демек, маңыздылық ақпараттың пайдалы болуы үшін, бастапқы сапалы сипаттамасы емес, ол санаудың басын немесе табылдырығын көрсетеді».

        Жоспар жасаған кезде аудитор  сандық көзқарас тұрғысынан маңызды  болып табылатын ауытқушылықтарды  анықтау мақсатында маңыздылықтың қалыпта деңгейін белгілейді.

         Маңыздылық деңгейі деп қаржылық  есептіліктегі осы кезден бастап, осы есептілікті бірлікті пайдаланушы  оның негізінде жоғары дәрежедегі  ықтималдық пен дұрыс қорытынды  жасап, дұрыс экономикалық шешімдер қабылдаудан қалатын қаржылық есептілік қателерінің шекті мәні түсініледі.

        Жоспарлау сатысында маңыздылық  деңгейін анықтау клиент жайында  алдын ала білетіндерге негізделеді.  Маңыздылықтың бұл деңгейін көбіне  тестілеу кезіндегі маңыздылық  деп, немесе жоспарлы маңыздылық деңгейі деп аталады. Ол қажетті тестілеу мөлшері туралы шешім қабылдау үшін бастапқы ақпарат ретінде пайдаланылады. Бұдан кейінгі тестілеу барысында, ақпараттардың анағұрлым кең аясына қол жеткен кезде, маңыздылықтың жоспарлы деңгейі өте төмен белгіленгеніне және қателер сенім артылған бастапқы деңгейден асып жатқандығына көз жеткізуге болады. Мұндай жағдайда аудитор маңыздылық деңгейі туралы өзінің бастапқы шешімін қайта бағалап, тиісінше түзетулер еңгізе алады. Сондақтан, тексерісті тиімді жүргізу үшін аудитор өткізілген рәсімдер нәтижелеріне мезгіл-мезгіл қайта бағалау жасап, осы нәтижелер негізінде қаржылық есептіліктің әртүрлі баптары үшін жоспарланған рәсімдер көлемі жеткілікті ме, немесе тым артық емес пе, соны біліп отырған жөн.

             Кейде аудитті жүргізу барысында  жаңа фактілер мен жағдайлар  жекелеген баптар мен тұтас  қаржылық есептіліктің маңыздылық  деңгейін өзгертіп жіберетіндігі  соншалық, аудит соңында оның  шамасы жоспарлау сатысындағыдан  мүлдем басқа болып шығуы мүмкін. Жұмыс барысында маңыздылық деңгейі мен тексеріс масштабына қайта бағалау жасамаған аудитор тексерісті тиімді орындамаудың жоғары дәрежедегі тәуекеліне тап болады. Маңыздылық деңгейін бағалау мен аудитті жоспарлау статистикалық емес, серпінді аудиторлық тұжырымдама ретінде қаралуы керек.

           Аудиттегі маңыздылық деңгейін  бағалау мәселесінде аудиторлыр  мен кәсіби ұйымдарда айқын  көзқарас пен бірыңғай пікірлер  жоқ. Олардың көзқарасында айырмашылықтар  болуы түсінікті де, өйткені нарықтық  экономика дамығын елдерде, ТМД-ны айтпағанның өзінде, бұл мәселеге байланысты белгілі бір құқықтық ережелер мен нұсқаулықтар жоқ. Сөйтіп, «АҚШ пен Ұлыбританияда,- деп жазады «Аудит» оқу құралының ресейлік авторлары,- маңыздылық деңгейін және шекті рұқсат етілетін қателерді анықтау бойынша жалпыға ортақ қабылданған басшылық жоқ. Ұсынылатын әдістемелер бір-бірінен елеулі түрде ерекшеленеді».

          Нұсқаулық жалпы маңыздылық деңгейі  бойынша аудит стандарттарына  жатқызылған бірден-бір ел Австралия  болып табылады. Онда стандарттар мынаны ұсынады: маңызды көрсеткіш мәнінің ауытқуы 10 және одан жоғары пайыз болса, түбірінен теріс куәләк болып саналуы мүмкін; 5 пайыздан кем ауытқу маңызды деп есептелмейді. Дж. Робертсон да осы шаманы көрсетеді: базистік көрсетіштен 5 пайызға дейін ауытқу маңызды емес деп, ал 10 пайыздан асса – маңызды деп саналады.