Ауылшаруашылығы инновацияны енгізу арқылы азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету

Кіріспе

 

Қазіргі  Қазақстан жағдайында кәсіпкерлік қызметтің өркендеп дамуында шешілмей жатқан мәселередің  бірі  қаржы  ресурстар  жеткіліксіздігі.  Шағын  және  орта  кәсіпкерлікті  несиелендіруде  қаржы  институттары  негізгі  құралдарды  уақытша  пайдалануға  белгілі  бір төлеммен ұсынуда – лизинг.

Елімізде қабылданған  индустриалды-инновациялық сратегиясында  негізгі қорларды тездетіп жаңарту, өндірістік секторды дамытуға басты  назар аударылған. Шағын және орта бизнес саласында аталған мәселелер  шешімінің басты механизмі –  лизинг болып табылады.     Қазақстандағы негізгі құралдардың  80 пайызға жуығы тозған және тез  арада жаңартуды талап етеді. Моральдік, физикалық тозған құрал  жабдықтар мен сапалы бәсекелі өнім өндіру мүмкіндігі төмен. Сонымен бірге  нарықта жаңадан жұмыс жасап  жатқан шағын кәсіпорындар, кәсіпкерлер  қызметін жандандыруға лизинг маңызды  орын алады. Бұрынғы постсоциалистик  елдердің барлығында  барлығында дерлік қазіргі таңда кәсіпорында, өндіріс  орындарында ескірген негізгі құралдарды жаңарту мәселесі өзектілердің бірі. Өндірісте жоғары ғылыми техникалық құрал жабдықтарды негізе отырып, шығаратын өнім сапасын , оның бәсекелестік қабілетін арттырамыз. Бүкіл әлемдік  сауда ұйымына кіру қарсаңында, отандық  өндіріс орындары мен кәсіпорындардың  өндірген өнімдері,  халықаралық  сапа талаптарына жоғары бәсекеге төтеп  беруі қажет. Міне бұл мәселелерді  шешудің бірден бір тиімді жолы –  лизинг арқылы шешуге болады.

Еліміздегі лизингтік  қызметпен айналысушыларға мемлекет көптеп қолдау жасауда. Ол бір жағынан  лизингтік компания өз қызметін жандандыру арқылы кәсіпкерлікті дамытуға, жұмыс  бастылық мәселелерін шешсе, екінші жағынан лизинг беруші компаниялардың қызметін пайдалану арқылы, еліміздің  көптеген кәсіпорындары өз құрал  жабдықтарын жаңартуға және сол  арқылы өз қызметін дамытуға мүмкіндік  алды.

Лизингке әр түрлі салықтық жеңлдіктер жасалған. Лизинг беруші мен  мпортталған негізгі құрал мүліктері  қаржы лизингі үшін, және оны лизинг алушыға жалға беру, қосымша құн  салығынан босатылады. Лизинг алушы  өзіне қажетті құрал жабдықтарды  біршама арзан бағамен импортауға мүмкіндік алды. Тікелей өзі импорт жасайтын болса, онда қосымша құн  салығы қосылады. Импорт кезінде қосымша  құн салығы салынбайтын негізгі  құрал тізімі тікелей Қазақстан  республикасында Үкіметімен бекітілген. Сондай-ақ лизинг бойынша сыйақы да қосымша құн салығынан босатылады.

Лизингік қатынас дамыған  және   дамушы елдерде  қолдану  аясы кеңейуде. АҚШ және Европа елдеріндегі  лизинг ең тиімді, жоғары икемді қаржы  механизмі ретінде қарастырылады. Лизинг механизімінде өзіндік артықшылықтар  бар. Лизингтік қатынастың дамуы  жалпы экономиканың дамуына бірнеше  бағытта әсер етеді:

• лизинг шағын және орта бизнес субьектісінің дамуына әсер етеді, яғни өз негізгі құралдарын жаңартуға қосымша қаржысы болмаған жағдайда .
• лизинг ұзақ мерзімді қаржыландырудың бір түрі болғандықтан, капиталған салымдар көлемін көбейтеді.
• лизинг негізгі құралдарды тез арада жаңартудың бір түрі (қосымша  қаражаттар тарту мүмкіндігі арқасында )
• лизинг қаржылық қызмет көрсету нарығында қосыша бәсекелестік туғызады . Лизингтің пайда балуы мен қаржыландыру бағасы төмендейді, қарылық қызмет нарығы кеңейеді. Лизинг көбінесе банк несиесінің баламасы  болып табылады. Кәсіпорындарға банк алдындағы міндеттемесінің көбеймеуіне жол береді.
• сондай-ақ лизинг , өндірушілер үшін өндірген өнімдерін өткізудің бір жолы болып табылдаы.

  

 

 

1. ЛИЗИНКТІҢ ҰЙЫМДАСТЫРУ ТИІМДІЛІГІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

 1.1. Лизинг түсінігі, мәні мен маңызы

 

«Лизинг» түсінігі шет  ел   және отандық әдебиеттерде де кәсіпкерлік қызмет тәжрибесінде де кең қолданылады . Лизинг мәнін  дұрыс түсінбеудің арқасында  және әр түрлі көз қарастар мен  тұжырымдар  лизингтік  қатынас  жұмысына  кері  әсерін  тигізіп  отыр.  Лизигтің  қаржы-каммерцияалық, құқықтық  және  техникалық аспектілері  бар. Жобамен қазіргі экономикалық, қаржылық әдебиеттерде 100-ден астам  анықтамалары бар. Ол анықтамаларды  талдай отырып, біз лизингті тар  және кең мағынада түсіндіре аламыз, келесі белгілеріне сүйеніп: лизинг келісім шарттарының экономикалық-құқықтық мазмұны, келісім мерзімі, лизинг келісімінің  обькетілер шеңбері, келісім  шартқа қатысушылардың саны мен құрамы .

Лизингтік қызметті біздің елде инвестициялық қызметтің бір  түрі болып саналады, яғни негізгі  құралдарды сатып алып, оны лизингке беру. Басқаша айтқанда лизинг- бұл  лизинг  беруші  тарапынан  уақытша  бос  қаржысын  лизинг  алушы  эканомикасына  салу, яағни  инвестициалау  болып  табылады .  Келісім  шарта  көрсетілген  негізгі  құралдарды  лизинг беруші  сатушыдан  сатып  алып,  оны  лизинг  алушыға  құнынайлап  өтеу  негізінде  пайдалану  құқығы  мен  кәсіпкерлік  мақсатына  қолдануға  беріледі.  Лизинг  берушгі  негізгі  құралдарды  сатып  ала  отырып ,  сол құралдардың  болашақта  лизинг  алушымен  пайдалануын  қаржыландырады,  ал  сосын  өз  шығындарын  лизингтік  төлемдер  арқылы  толтырып  отырады. Нәтижесінде  лизинг  берушінің  инвестициялық  қызметі  негізінде  лизинг  алушының  негізгі құралдар құрамы толығады .

Әлемнің көптеген елдерінде  лизингтік қызмет инвестициялық  бағытталғандығы мен сипатталады. Лизинг механизімінің мәнін түсінуде әр елде түрліше өзгешліктер бар. Көп жағдайда лизингті аренда түрінде  түсінеді немесе құрал-жабдықтың ,көлік  құралдарың, өндіріс обьектілерінің ұзақ мерзімді арендасы ретінде түсінеді. Бұлай лизингке анықтама беру оның мән мағынасын толық ашпайды. Лизинг қаржылық ерекшелігімен арендадан рекшелінеді. Лизинг алушы – бұл ұзақ мерзімге пайдалануға тек құрал ^{жабдықты ғана емес, сонымен бірге меншік құқығымен байланысты} міндеттер жүктеледі: мүлікке төлем, мүліктің кездейсоқ бүлінуіне байланысты өтемдер, оларды сақтандыру мен техникалық қызмет көрсетуге төлемдер. Лизинг затына меншік құқығы лизинг берушіде қалады. Лизинг алушы арендатор сияқты әр айда оны пайдаланғаны үшін емес, оның толық құнын өтеу үшін төлем төлейді. Лизингке алынған заттың бүлінуі немесе жойылуы лизинг алушы міндетттерінен босатпайды. Сонымен бірге арендаға алғанда екі жақты келісім шарт жасалады, ал лизингке алғанда екі немесе оданда көп жақты келісім шарт жасалады. (№1-2 сызба )

   

 

Экономикалық қарым-қатынаста  лизинг көп жағдайда қаржылық операция түрінде қарастырып, қор салымының  бір түрі  деп түсінеді. Кез  келген лизинг келісімінің негізгі  өзегі –қаржылық, несиелік операциялар  болып табылады. 

 

Аренда беруші                              аренда келісімі                  Аренда алушы

 

          1-сурет— аренда келісім –шарты

 

 

Жабдықтаушы сатып алу келісімі Лизинг беруші аренда келісімі Лизинг алушы

 

             2 –сурет— лизинг келісімі

 

«Лизинг» термині ағылшынның «to leasе» деген етістігінен шыққан , мағынасы «арендаға алу». Лизинг терминінің көптеген анықтамасы бар, бірақ ол анықтамалардың барлығы лизинг формаларын толық  сипаттай алмайды. Лизинг қаржы –  коммерциялық , құқықтық, техникалық аспкетілерге ие.

Әртүрлі саладағы мамандар ( юристтер, коммерснттар мен кәсіпкерлер, маркетолог, банкир, сыртқы экономикалық сала қызметкерлері ) лизингті инвестициялық - банктік немесе аренделық кейде  іскерлік қызметке жатқызады .

Лизинг- іскелік қарымқатынастың  бір түрі, өйткені лизинг шаруашылық тәжрибеге нақты енген өнім өткізудің, инвестициялаудың басты формасы. Мұндай тар  және біржақты анықтамалар мен  лизинг- бұл аренда , қаржыландыру, несиелеу, тауар өткізулизингтің көп жақты  табиғаты мынадай жаңа жұптардың  құрылуына себепші болып отыр. Олар:  лизинг –несие , несие –аренда, аренда –сату, лизинг –сатып алу , жалдау –сатып алу, сату -қарсы лизинг, сатып  алу- лизнг.

Сондықтан кейбір жағдайда лизинг сауда – қаржылық немесе қаржылық – экономикалық операция ретінде жүреді. Австралиялық бизнесмен  Вольфганг Хойлер өзінің «Европадағы  бизнесті қалай жасау керек» деген  кітабында мынадай сұрақ қойған: «Лизинг – аренда келісім шарты  ма, әлде несие келісімі ме?» - жауап: «Жалпы лизинг ерекше келісім, жоғарыда аталғанның екеуін де қамтиды.»

Лизинг – бұл күрделі, кешенді келісімдік қатынас, өйткені онда екі немесе оданда көп келісімдер қамтылады ( сату –сатып алу және мүлікті жалға беру келісімдері) .

         Басқа  тұжырымы бойынша: мүлікті жалға беру – лизинг мәнінің өзегі болып табылады. Ал қосымша қызметті мүлікті сату – сатып алуқатынастары атқарады. Экономикалық мәні бойынша лизинг – қаржылық операцияның жаңа түрі ретінде қарастырылады. Егер лизингті белгілі бір уақытқа қайтару негізінде арендаға алатын болсақ, онда біз оны негізгі құралдарға жасалған тауарлық кредит ретінде қарастыруымыз керек.

Өз қаржылық рессуртарын  пайдалану мен банктік несиенің баламасы ретінде, лизинг – капиталға  салымды қаржыландырудың өзіндік  ерекше формасы болып таьылады. Бұл  процесс өнеркәсіптік кәсіпорынға  бірденнен көп қаржылық шығындалмай  ақ қажетті мүлікті сатып алуға  және негізгі құралдарды үздіксіз жаңартып отырудың мүмкіндік береді.

 

                 1.2 Лизингтің түрлері мен жіктемелік  белгілері

 

Лизинг түрлерінің жіктелуі отандық және шет елдік тәжрибе  мен теорияда айтарлықтай салмақты зерттеліп жатыр. Лизинг түрлерін көрсеткенде  оның жіктелу белгілеріне сүйенеміз.

  Жіктемелік белгілеріне  жататындар:

• қатысушылар келісімге құрамы
• лизингке берілетін мүлік түрі
• оның өтімділік деңгейі
• амортизация жағдайы
• қызмет көрсету көлемі
• операция өтететін нарық секторы
• салықтық және амортизациялық жеңілдік қатынасы
• лизингтік төлемдер сипаты

Қазқстан заңдық актілеріне сәйкес лизингтің негізгі екі  түрі көрсетілген: ішкі және халқаралық.

Ішкі лизингтің жүзеге асырғанда  лизинг беруші және алушы, сатушы (жабдықтаушы) ҚР резиденттері болуы керек. Ішкі лизинг ҚР заңымен  реттеледі. Халқаралық лизингті  жүзеге саырғанда лизинг беруші немесе алушы  ҚР бейрезиденті болуы мүмкін.

Егер, лизинг беруші ҚР резиденті  болса, онда лизинг заты ҚР резиндетінің меншігі болып саналып, лизинг келісім  шарт ҚР заңнамасымен  реттеледі. Ал керісінше жағдайда халықаралық  келісім шарт сыртқы экономикалық қызмет аясында реттеледі.

Қазіргі ауқытта дамыған  елдердің шаруашылық тәжрибесінде лизингтің  көптеген түрлері қолданылады.  Олардың  әр қайсысы өзіндік ерекшеліктерімен сипатталады. Кеңінен тарағандары:

• оперативті (қызметтік) лизинг
• қаржылық (капиталды) лизинг
• қайтарымды  лизнг
• іскерлік лизинг (үшінші жақтың қатысуымен)
• тікелей лизинг
• сублизинг

   Аталған келісімдердің барлығы лизингтің негізгі екі формасының түрлері болып саналады, олар: оперативті және қаржылық. ҚР « Қаржылық лизинг» туралы заңына сәйкес лизинг негізгі үш түрі көрсетілген, оперативті, қаржылық, қайтарымды (мәні бойынша қаржылық лизинг бір түрі болып табылады). Аталған лизинг түрлерінің кең тараған түрлерін қарастырып өтейік.

  I.Оперативті лизинг – бұл ағымдағы аренда келісімі, әдетте мұндай келісім мерзімі, алынған мүліктің амартизация мерзімінен аз болып келеді. Сондықтан келісім бойынша белгіленген арендалық төлем мүліктің толық құнын өтей алмайды, нәтижесінде мүлікті бірнеше рет лизингке беруге тура келеді. Оперативті лизингттің негізгі ерекшелігі – лизинг  алушының келісімді мерзімінен бұрын тоқтатуға құқықығы бар. Сонымен бірге мұндай келісім мен алынған мүліктің ағымдағы жөндеу жұмыстарын және орнату, тағыда басқа қызмет түрін көрсетуі мүмкін. Сонбықтан лизингтің бұл түрін кейде қызметтік деп атайды.

 

5

Жалға беруші                                                            Өндіруші

      (Лизингтік  компания) 2

4

1 3

 

 

                                             Арендатор

                                            (Жалдаушы)

 

3-сурет – оперативті  лизинг 

 

1. құрал жабдықтарды алуға өтініш
2. алынған құрал жабдыққа төлем
3. құрал жабдық
4. жалгерлік төлемдер
5. келісім мерзімінің аяқталуымен құрал жабдықты қайтару

 

Оперативті лизинг обьектілері  болып тез ескіретін құрал-жабдықтар (компьютер, көшірме құралдары, әр түрлі  оргтехникалар) кіреді. Жалпы оперативті лизинг талаптары лизинг алушыға  тиімді, өйткені лизинг алушының келісімді  мерзімінен бұрын тоқтату құқығы оған ескірген, тозған негізгі құралдарын жаңа технологиялық құралдар мен  ауыстыруға мүмкіндік береді. 

  Кемшілектері : басқа лизинг түрлеріне қарағанда айтарлықтай жоғары арендалық төлем, алдын ала аванс төлеу талабы,  арендалық келісім шартта       келісімді  мерзімінен бұрын тоқтатқан жағдайда айып пұл төлеу туралы тармақтың болуы.

II.Қаржылық лизинг – ұзақ мерзімді келісім, мұнда жалдау төлемінің есебінен мүліктің амортизациялық төлемдері толық төленеді. Мұнда келісімді мерзімінен бұрын тоқтатуға болмайды, сондай ақ мерзімдік төлемдер-сатып алу, жеткізу шығындарын және пайданы қамтиды. Лизингтің бұл түрінде орнату, жалдаушыға техникалық қызмет көсету жалдаушыға жүктеледі. Бұл келісімде  мерзімі біткенде, мүлікті жеңілдік бойынша немесе қалдық сомасы бойынша сатып алу қарастырылған.

Оперативті лизингке қарағанда  қаржылық лизигмүлік иесінің тәуекелін  төмендетеді. Мәне бойынша банктің  ұзақ мерзімді келісімінің талаптарына  ұқсас, яғни алынған мүліктің толық  құнын төлеу, мерзімдік төлемдер (негізгі және пайыздық жағы, яғни мүлік  құны мен пайда), келісімді орындай  алмай жатса, жалдаушыны «банкрот»  деп жариялау құқының болуы және т.б.

Қаржы лизинг обьектісіне  тұрғын үй (жер ғимарат, құрылғылар), өндірістің ұзақ мерзімді құралдары. Қаржы  лизингі қайтарымды және  іскелік  лизинг түрлерінің негізі болып табылады.

 

         Жалға беруші                                                              Өндіруші

  (лизингтік компания) (Жалдаудаушы)

 

 

 

                                      Жалдаушы                                                                                                                                              

 

         4-сурет – қаржы лизинг механизмі

 

1. құрал жабдықты алуға өтініш
2. құрал жабдыққа төлем
3. құрал жабдық
4. жалгрлік төлем

 

III.Қайтарымды лизинг – екі келісімді білдіретін жүйеден тұрады. Мұнда құрал жабдық иесі өз мүлкін екінші жақ меншігіне сатады, сонымен бір мезгілде сатып алушыдан ұзақ мерзімді жалға алу келісім шартын жасайы. Әдетте сатып алушы ретінде коммерциялық банктер , инветициялық , сақтандыру, лизингтік компаниялар болады. Мұндай операциялардың  нәтижесінде құрал жабдықтың иесі ғана өзгереді, ал оны пайдаланушы бұрынғысынша өзгермейді, тек қосымша қаржыландыруға ие болады. Инвестор шын мәнінде оның бұрынғы иесін несиелендіреді, нәтижесінде мүлікке меншік құқығын алады. Мұндай операциялар көбінесе іскерлік құлдырау жағдайында қолданылады,  кәсіпорын қаржылық жағдайын тұрақтандыру мақсатында.

 

1

       Лизингтік  компания                                                      Кәсіпорын

 2

                    5-сурет –  қайтарымды лизинг  процесі 

 

1. Құрал жабдық құны
2. Ареналық төлем

 

IV.Іскелік лизинг -  лизингтік  келісімде үшінші жақтың (инвесордың) қатысуын қарасырады. Әдетте үшінші  жақ банк, сақтандыру, инвестициялық  компаниялар болады. Бұл жағдайда  лизингтік компания құрал жабдықтарды  жалға алу туралы келісім шартқа  алдын ала отырып, қарыздың бір  бөлігін төлеп оны өз меншігіне  алады. Алынған қарызды қамтамасыз  етуші болып, алынған мүлік  жүреді (ереже бойынша оған кепіл  зат  рәсімделеді) және болашақта  жалгерлік төлемдер, сәйкесінше  бір бөлігі жалгермен тікелей  инвестицияға төленіп отырады.  Сөйтіп лизингтік фирма салық  артықшылықтарын пайдаланады, яғни құрал жабдықтардың амортизациялық және міндеттемелерін өтуе процесінде туындайтын қарыздар. Лизингтің бұл формасының негізгі обьектілері – жоғары бағалы активтер, пайдалы қазба кен орындары , өңдіруші  салалардың құрал жабдықтарды және т.б.

 

2

 Жалға беруші                                                      Қосымша қаражат көздері

 1

3

              6        4                         Өндіруші

5

 

     Жалға алушы

 

6-сурет – іскелік лизинг  процесі 

 

V.Тікелей лизинг  - мұнда   жалгер, лизингтік фирма мен сатып  алу жөнінде келісімге отырады,  соңынан оны  арендаға беру  шартымен. Мұндай жалгерлік келісім  шарт көбіне тікелей өндіруші  фирмамен жасалады. Өз өнімдерін  лизинг арқылы ұсынатын ірі  өндірушілер, яғни: IBM, XEROX, GATX, сондай  ақ авиациялық, кеме жасаушы және  автокөлік жасаушы ірі компаниялар  жатады. Мысалға автокөлік нарығының  лидері «Драймлер-Крайслер» концерні  және BMW концерні бірнеше жетекші  лизингтік компаниялардың құрылтайшысы  болып табылады. Сол компаниялар  арқылы дүние жүзінің көптеген  елдерінде өз өнімдерін өткізеді.  

 

1

               Өндіруші                                                             Жалға алушы

        (Лизингтік  бөлімше)       2

 

7-сурет — тікелей лизинг  процесі үшін

1. құрал жабдық
2. арендалық төлемдер

 

VI.Сублизинг - бұл лизингтің түрі алынған құрал жабдықты лизинг алушы ( сублизинг беруші) үшінші жаққа береді (сублизинг алушыға) кәсіпкерлік мақсатта  уақытша пайдалануға, яғни сублизинг келісім шартымен, әр айда төлеу міндетімен.

Халықаралық сублизинг,  халықаралық лизингтің бір түрі болып табылады. Олда ҚР «Қаржы лизингі  туралы» заңы мен реттеледі. Халықаралық  сублизингтің айрықша ерекшелігі болып, лизинг затының ҚР шекарасынан ары  –бері лизинг келісім шарты мерзімінде өтіп жүруі. Сублизингтің негізгі артықшылығы , ол жалға беруші жалгерлік төлемдерді талап ету құқықығына ие. Әдетте келісім шартта ескертіледі, үшінші жақтың банкроттық жағдайында жалгерлік  төлемдер негізігі жалға берушіге жүктеледі.

 

1 1

        Жалға  беруші                           Делдал                           Тұтынушы

 2 2

8- сурет –  сублизингтік  процес 

1)Құрал жабдық

2)Жалгерлік төлемдер 

 

1.3. Лизингтің субьектілер  үшін артықшылықтары мен кемшілікері.

 

Лизинг - барлық лизингтік  қатынасқа қатысушыларға өзекті мәселе, яғни олар: құрал жабдықты алушы, инвестор, лизингтік компания, мемлекетке( экономиакның басымды саласына инвестиция салу мәселесі бойынша) және банкке (лизинг нәтижесінде ұзақ мерзімді, тұрақты кіріс алу мәселесі бойынша).

Лизинг артықшылықтары негізінен  қазіргі елімізде қалыптасқан жағдайға байланысты маңыздылығы келесі мәселелерде  айқындалады:

 а) Мемлекет үшін.

Қалыптасқан  экономикалық жағдайда инвестициялық жандандыру мәселесінде лизингтің даму қажеттілігі  мемлекет үшін ең өзекті мәселелердің бірі.

• бұл  қаржы құралы, инвестициялық қызмет үшін барлық қаржы қаражатын жұмылдыруға мүмкіндік береді
• өз механизімі арқылы инвестициялық ресурстардың  өндірісті қайта жабдықтауға жұмсалуына кепілдік береді.

б) лизинг алушы үшін.

• тиімді, рентабельді жобасы бар кәсіпкер бірденнен көп көлемді қаржы  шығындамай  құрал жабдық алып, өз өндірісін бастауға мүмкіндік береді.
• кәсіпорын мүлкіне салынатын салықты азайтады, яғни алынған мүлік жалгерлік мерзімі бітпегенше көп жағдайда жалға берушінің балансында тіркеледі.
• ҚР « Қаржы лизингі туралы» заңына сәйкес барлық жылжымалы мүлік құралына жататын, лизинг обьектісі болып табылатын ( негізгі құралдардар активті бөліміне қатысты)  3 коэфицент бойынша негізгі құралдарға  жеделдетілген амортизациялық әдіс қолдануға рұқсат етілген.
• лизинг алушының бухгалтерлік есебі жеңілдетіледі.Өйткені негізгі құралдар бойынша амортизациялық аударым, салық төлеу және қарызды басқару есебі лизингтік компаниямен жүргізіледі.
• келісім шартта қарызды өтеудің ыңғайлы және икемді схемасын қарастыруға болады.
• жоғарыда аталғандарға қоса банктегі лизинг алушының жағдайын қарастырайық. Бұл банк үшін тиімді, өйткені банк балансы жеңілдетіледі, ал ол өз кезегінде банктің экономикалық  көрсеткіштерінде оң өзгерісті көрсетеді. Мысалға аяқталмаған өндіріс құны лизингке алғанда бірте-бірте өз құны құрамына енгізіледі де, ал ол  «капитал» категориясына кері әсер етпейді.

в)  лизинг беруші үшін .

• лизингтік компания инвестор сияқты капиталға салған салымы үшін лизингтік кіріс алады. Мұнда тәуекелдік әдеттегі несие беруге қарағанда төменірек болады.
• төлемдер толық өтеліп біткенше  лизинг беруші заңды иесі болып таьылады. Төлемді төлеу тәртібі бұзылған жағдайда құрал жабдықты қайтарып алуға құқығы бар. 
• лизинг алушының банкроттық жағдайында да лизинг берушінің құрал жабдықты қайтарып алып, өз міндеттемелерін өтеуге болады.
• лизинг беруші  лизинг алушыға ақшалай қаражат бермейді , оған бақылау жасау мүмкіндігі төмен. Керісінше оған тікелей өндіріс құралдарын береді.
• қаржылық лизинг (3 жылдан кем емес) арқылы алған кірісіне салық төленбейді.
• лизинг беруші кеден баждарын төлеуден босатылады, ҚР территориясына алыпкелінетін лизингке беру мақсатындағы құрал жабдықтар салықтан босатылады.

г)  лизингтік мүлікті  сатушы үшін.

• лизинг дамуына тек лизинг алушылар ғана емес, сонымен бірге ірі өндірушілер де мүдделі, өйткені лизинг арқылы олардың шығындарын өнімдерін өткізу нарығы кеңейіп  жатыр. Лизингке берілген құрал жабдықтың бөлшек құралдарын сату арқылы, оларды жөндеу, модернизациялау жұмыстары арқылы кіріс көбейеді.

Сонымен қатар лизингтің  обьективті кемшіліктері бар. Олардан  келесілерді атап көрсетуге болады:

• Инфлияцияның елеуі өзгерісі жағдайында лизинг алушыға  құрал жабдықты  қалдық құн боиынша стып алу тиімсіз болуы мүмкін.
• Қаржылық лизинг алғанда ҒТП нәтижесінде моральді тозуы мүмкін, бірақ лизингтік төлемдер келісім шарт мерзімі біткенше төленеді.
• Лизингтік келісімге қатысушылар санының көп болуы лизингтік операцияны ұйымдастыруда қиындық туғызады, яғни әкімшілік шығындар мен лизингтік  келісімді дайындауға кететін уақыт шығыны.
• Лизинг берушіге құрал жабдықтың моральді тозу тәуекелі жүктеледі(әсіресе лизингтік келісім мерзімі оның  амортизациялық мерзімінен аз болса), ал лизинг алушы үшін лизинг арқылы алған мүлік құны оны сатып алған кездегі құнынан жоғары болады.
• Банк кредиті мен салыстырғанда лизингтің қымбаттылығы. Бұл жағдайды былай түсіндіруге болыды, яғни лизинг беруші жоғары комиссиондық төлем алады, өйткені оған берілген негізгі құралдың тозу тәуекелі жүктеледі. Сонымен бірге лизинг алушы келісімді бұзған жағдайда ескіген құрал жабдықпен қалу тәуекелі де бар. Ал ескірген құрал жабдықты екінші рет лизингке беру мүмкіндігі төмен.   

 

 

II . ҚР-дағы  кәсіпкерлік қызметтегі лизнгтік  операцияларды талдау

2.1. Қазақстандағы  лизингтің дамуының қазіргі жағдайын  талдау

           Қазақтанда лизингтің қалыптасуы  мен дамуының 15 жылдық тарихы  бар. Оны біз келесі этаптарға  бөліп көрсетуімізге  болады.

         

Әлемдік тәжрибеге сүйене отырып, Қазақстанның лизингтік даму бағдарламасы келесілерді қамтиды:

• лизингтің құқықтық – нормативтік базасын талдау, жетілдіру.
• лизингтік қызмет нарығы қатысушыларын, банк мамндарын , лизингтік компания мамандарын оқыту және  лизинг алушы кәсіпорындарға кеңес беру.
• шет елдік те жергілікті де инвесторлармен байланыс орнату.
• Лизингтің артықшылықтарын түсіндіре отырып, БАҚ арқылы жариялау, түсіндіру.

Алғашқы лизиннгтік компаниялар  ауыл шаруашылығын қолдау мақсатында мемлекеттің қатысуымен құрылды. Лизингке берілген ауыл шаруашылығы техникасының 60 %-ға жуығы «ҚазАгроФинанс» , 27 % «Астана  Финнас» ЖАҚ үлесіне тиесілі  болды. Сонымен бірге бұл салада Ресей  ауыл шаруашылық техникасын ұсынушы «Агромашлизинг»  ЖАҚ  қызмет жасайды.

Ал егер тек коммерциялық лизингтік компанияларды қарастыратын болсақ, лизингке тартылған құралдар ішінде 50% көлік құралдарымен жол  жөндеу техникасы құрайды. Лизингтік  компаниялар сұраныс жағдайында бірінші кезекте өндірістің жоғары өтімді құрадарын қаржыландырады. Бұл  лизинг берушінің тәуекелін төмендетумен түсіндіріледі. Қазіргі біздің нарықта  құрал жабдық пен жабдықтаушы  қазақстандық, ресейлік және шет елдік компаниялар жұмыс жасауда. 2009 жылдан бастан Қазақстан Республикасының лизингтік дамуы 5 этабына көшті. Бұл дегеніміз кешенді қайтақарау, яғни лизингтік заңдарды жетілдіру.

Еліміздегі лизингтік  компанияларының басым бөлігі Алматы қаласында орналасқан: Альфа Лизинг, Альянс Лизинг, АТФ лизинг, БТА лищинг , Казтранслизинг, Медикал лизинг Груп, Нуринвест.

 Агромашлизинг, Астана  –финанс, Зерновая , КазАгроФинанс  лизингтік компанияларының басты  офистері Астанада орналасқан.

Еліміздегі лизинг компанияның  көбеюі  лизигнтік индустрияның нақты дамуына және ауыл шаруашылығы  мен шағын кәсіпкерліктің дамуына  мол жағдай жасайды.

Лизингтік қызметтің негізгі  тұтқалары болып отын энергетикалық, металлургиялық, көлік, сауда, ауыл шаруашылығы  салалары жатады.