Қазақстандағы касипкерлік ерекшеліктері

Мазмұны     

Кіріспе    

1. Кәсіпкерлік туралы түсінік және оның даму теориясының эволюциясы.     

1.1. Кәсіпкерлік теориясының эволюциясы     

1.2. Кәсіпкерлік ерекше экономикалық құбылыс     

2. Қазақстандағы кәсіпкерлік даму ерекшеліктері    

2.1. Кәсіпкерлікті дамытудың құқықтық негіздері     

2.2. Қазақстандағы кәсіпкерліктің ерекшеліктері, проблемалары.    

Қорытынды     

Қолданылған әдебиеттер тізімі  
  
  
     

КІРІСПЕ    

Әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғандай, шағын  бизнес нарықтық экономикалық басты  негізгі элементі болып табылады.    

Ол  көптеген жағдайларда экономикалық өсу қарқынын ішкі жалпы өнімнің 40- 50% құрай отырып, оның құрылымы мен сапасы анықтайды. Сонымен қатар бұл сектор нарықтық инфрақұрылымның құрамдас элементі болып табылады.    

Шағын кәсіпкерлікті дамытудың жоғарғы  деңгейіне жету нарықтық- бәсекелестік шаруашылық қазіргі моделіне маңызды роль атқарады.    

Шағын бизнес қазіргі өндірістің құрамдас бөлігі ретінде, экономикадағы бәсекелестіктің  қабілетті көтеруге көмектеседі, нарықтық бас кезінде ұйымдастырылған  қоғамдық ұйымдары табиғи әлеуметтік қабатын қалыптастырады.     

Нарықтық  қатынастардың дамытудың алғашқы  кезеңдерінде кәсіпкерлік мемлекеттік  қолдауды қажет етеді. Шағын бизнеске көмекті мемлекеттік басқару  органдарымен қатар кәсіпкерлердің өзінің қоғамдық ұйымдары көрсету қажет. Ол үшін шағын бизнеске қатысты анық әрі біріңғай мемлекеттік емес сияқты қалыптастыру керек.    

Бұл мәселе шағын бизнеске көмегі- әрбір  деңгейде мақсатты, міндетті артықшылығы  арқылы анық көрсетілген арнайы жасалған бағдарлама жүйесі негізінде шешілмек.     

Кәсіпкерлік қолдау ең алдымен қалалар мен аймақтардың міндетті болып табылады. Қазіргі кезде үлкен дербестік ала отырып, аймақтар орталық органдардың қамқорлығынан шықты. Сондықтан да жаңа қалыптаса бастаған нарық жағдайындағы территорияның дамуының әлеуметтік экономикалық және экологиялық тапсырмаларының шешу қалалар мен аймақ әкімшілігінің өздеріне түсіп отыр. Аймақтағы тиімді нарықтық шаруашылық тауар мен қызмет көрсету нарығындағы монополиялық құрылым, шешуші  кезеңінде нарықты сақтауды қамтамасыз ететін және әлеуметтік- экономикалық мәселелерді шешуге көмектесетін, шағын кәсіпорындардың қажетті санымен теңескен жағдайда ғана мүмкін болады.    

Сондықтан да қалалар мен аймақтағы кәсіпкерлік  ортаға жан- жақты көмек көрсету  қалалық аймақты деңгейде шешілетін  мемлекеттік саясаттың негізгі мақсатының бірі болуға тиісті.  
  
  
            І. Кәсіпкерлік туралы түсінік және оның даму тарихы    

1.1 Кәсіпкерлік теориясының эволюциясы     

 Республика экономикасын тұтастай  алып қарасақ, оның өндірісті басқару құрылымында сапалық тұрғыдағы үлкен өзгерістер болып жатқаны байқалады. Соның ішінде маңызды бағыттардың бірі шағын және орта кәсіпкерліктің дамуы болып табылады. Кәсіпкерлік алымдылық қабілеттің, пысықтықтың шынығуына жағдай жасайды. Онсыз толыққанды нарық экономикасының да болуы мүмкін емес. Сондықтан қазіргі кезеңде өз ойлау қабілеті мен еркіндігін мол пайдалана отырып кәсіпкерлікке назарды баса аудармасқа болмайды.    

Бүгінгі таңда мемлекеттік мекемелер  мен ірі фирмалар шағын кәсіпкерліктің дамуына жан-жақты ат салысуда. Өйткені  олар әлеуметтік-мәселелердің бірқатарын шешеді. Біріншіден, жұмысшылар жалдамалылар қатарынан шығып, өз кәсібінің қожасы болу мүмкіндігі туады. Екіншіден, кіші кәсіпкерлікті халықтың жұмыспен қамтылу мәселесімен бірлестіріп қарастыруға болады. Үшіншіден, шағын кәсіпкерліктің өркендеуі тауарлар өндіруді үлғайтуға және қызмет көрсетуді дамытуға жол ашады.     

Сол себепті, ең алдымен мен кәсіпкерліктің даму эвалюциясы мен оның жіктелу  теориясына және шетелдік тәжірибеге тоқталып өтуді   жөн   көрдік.    

Римдік, құқықта «кәсіпкерлік» ұғымы іс, іс-әрекет, әсіресе коммерциялық іс-әрекет ретінде қарастырылды. Ал кәсіпкер ретінде қоғамдық құрылысты жүргізуші адам, жалгер алынды (түсіндірілді). Орта ғасырда «кәсіпкер» ұғымы бірнеше мағынада қолданылды. Оған, ең алдымен, сыртқы саудамен айналысатындарды жатқызды. Бұндай кәсіпкерлікке алғашқы мысалдардың бірін, Европа мен Қытай арасындағы сауданың даму бастауында тұрған, саяхатшы Марко Поло береді. Оның айтуынша саудагер (кәсіпкер) саяхатқа шықпас бұрын көпеспен товарды сатуға келісім-шарт жасайды. Бұл келісім-шарт бойынша, кәсіпкер, осы саяхатта өзі көрген көптеген ауыртпашылықтарға қарамастан, өз пайдасының 75 процентін көпеске (банкирге) беруге тура келеді. Сонымен қатар, кәсіпкерлер қатарына жиындарды, көріністерді ұйымдастырушыларды да жатқызды. Бұдан басқа, бұл түсінік ірі өндірістік және құрылыстық жобалардың жетекшілеріне де қолданылды. Мұндай жобалардың басшылары ешқашан да тәуекелділікке бел бумады, олар тек өздеріне берілген қаржылық, материалдық және сауда ресурстарын пайдалана отырып, жобаны ұйымдастыру жұмыстарымен ғана айналысты. Берт Хозелиц көрсеткендей, «орта ғасырда үлкен көлемде архитектуралық жұмыстар жүргізген, қорғандар тұрғызған, шіркеулер, әр түрлі ғимараттардың жобасын берген рухани тұлғалар кәсіпкерлер   деп   танылды».    

Ал  «кәсіпкерлік тәуекелділік» ұғымы XVII ғасырда, яғни кәсіпкер деп белгілі бір товарды жеткізуге немесе жұмысты істеуге мемлекетпен келісім-шартқа отырған адамды тани бастағанда дами бастады. Бұл жерде келісім-шарттың құны алдын-ала ескерілетіндіктен, шығынның немесе пайданың көлемі кәсіпкердің тек өзінің сәттілігіне байланысты   болады.    

Экономикалық  әдебиеттерде «кәсіпкер» ұғымы алғаш рет Парижде 1723 жылы басылып шығарылған жалпы коммерциялық сөздікте кездесті. Бұл сөздікте «кәсіпкер» деп өндіріс немесе құрылыс жобасы бойынша міндеттемелерді өзіне алатын адамды айтады.    

«Кәсіпкер» ұғымы ғылыми термин ретінде алғаш рет XVIII ғасырдың бас  кезіндегі белгілі ағылшын экономисті Ричард Кантильонның еңбектерінде көрініс тапты. Ол кәсіпкерліктің алғашқы концепциясын жасап шығарды. Ал «кәсіпкер» туралы Ричард Кантильон былай деді: «саудагерлер, фермерлер, қоленершілер және т.б. да меншік иелері белгілі бағада сатып алып, белгісіз бағада сатуына байланысты, кәсіпкер дегеніміз тәуекелділік жағдайында жұмыс жасайтын адам». Буржуазиялық экономикалық теорияда «кәсіпкер» ұғымы XVIII ғасырда қолданыла бастады. А.Смиттің ойы бойынша, кәсіпкер-сауда-саттық мақсатты жүзеге асыру және пайда түсіру үшін экономикалық тәуекелге баратын меншік иесі болып табылады. Ол өндірісті өзі жоспарлайды, ұйымдастырады және соның нәтижесіне, оған иелік жасайды.    

Ж.Б.Сэйдің анықтамасы бойынша, бұл - өндіріс факторларының  қисынын келтіріп ұштастыратын, экономикалық қызмет атқаратын адам.    

Бүгінгі таңда кәсіпкер және өсімқор деп, иелігіндегі қажетті құралдары (өзінікі немесе қарауға алған) бар пайдалы жұмысты (істі) ұйымдастырушы адамды айтады. Бұлардың қатарына жататындар–шағын кәсіпорындардың иесі, акционерлік қоғамның басқарушысы, кооперативтің жетекшісі және шаруашылық бірлестіктерінің менеджерлері (жалдамалы   басшысы).    

Капиталистік  елдердегі 80-жылдардағы «кәсіпкерлік шуы» экономикалық өсудің жаңа жағдайында пайда болды және оның нәтижесі көптеген ерекше факторлар мен себептерге байланысты.    

Бүгінгі таңдағы капиталистік елдердегі  кәсіпкерлік ҒТП-тің нәтижесіне; капиталистік экономикалық жүйенің өсіңкілеу дамуына икемділігін қамтамасыз ететін құралдарға, жұмыскерлерінің қалың топтарының творчесвалық және ұйымдастыру қабілетін жүзеге асыратын формаларға тығыз   байланысты.    

Ал  отандық кәсіпкерлікке келер болсақ, оның 70 жылдан артық үзілісте болған өз тарихы бар. Сондықтан да оның қайта өркендеу мүмкіндіктері туралы айтқанымыз дұрыс болмас еді, өйткені байырғы тарихи дәуірде өмір сүрген, өткен ғасырдың бас кезінде орын алған құбылысты қайта өмірге әкелу мүмкін емес. Оның орнына қазіргі өте күрделі қоғамдық жағдайда пайда болып және дами бастаған   жаңа   кәсіпкерлікке   көңіл   бөлуіміз   керек.    

Өндірістің  жоғары тиімділігін қамтамасыз ететін кәсіпорындар қарқыны қозғалмалы шекте  болады.    

«Кәсіпкерлік» термині және кәсіпкерліктің өзі бізде қоғамдық практикаға тек 80-ші жылдардың екінші жартысында ғана енді. Кәсіпкерлік ұғымы ең алдымен меншікке деген көзқарастың өзгеруімен байланыстырылды.     

80-ші  жылдардың аяғында КСРО-да көптеген  экономикалық субъектілер - әр түрлі меншік иелері пайда бола бастады (мемлекеттік, жалгерлік, жеке, кооперативтік). Кәсіпкерліктің дамуына ең қолайлы кезең 1987-1991 жылдар аралығы болды. Салық ұйымдарының мәліметтері бойынша, аталған кезеңде КСРО бойынша 240000 шағын кәсіпорын тіркелген екен .    

Елде  кооперативтік құрылыс барысында  көптеген радикальды (түбірлі) өзгерістер көрініс берілді. Ал мына цифрлар  кооперативтің тиімділігін көрсетеді: КСРО бойынша 1988 жылы өткізілген өнім көлемі 4,3млн. сом құраса, ал 1990 жылы бұл көрсеткіш 67млн. өсті. Жұмыс пен қызмет көрсету көлемі де 1988 жылғы 4,3млн. сомнан 1989 жылы 34млн. сомға дейін өсті. ЖҰӨ-гі кооперативтен түскен өткізілген өнімнің (жұмыс пен қызмет көрсету) үлес салмағы 1988 жылғы 0,7 %-тен 1990 жылы 6,1 %-ке өсті. 1989-1990 жылдары кооперативтер негізінен мемлекеттік кәсіпорындарда құрылғандықтан және мемлекет меншігін пайдаланғандықтан, кооперативтік қозғалыс экономиканың аз ғана бөлігін    құрады, яғни мемлекеттік    меншік    формасы үстем болды. Ал ұсақ кәсіпорындар мемлекеттік өнеркәсіп құрамында әрқашан да өмір сүрген еді, бірақ олар «екінші сортты» өнеркәсіп болды. Осы кезде шағын кәсіпорындар негізінде шағын бизнестің мемлекеттік секторға қатысты және сонымен қатар қатал орталықтандырылған басқару жүйесіне салыстырмалы (қатысты) автономизация жүрді. Автономизацияның алғашқы формалары кооперативтік және жалгерлік (арендалық) қозғалыс болды. Бірақ та олардың дамуы техникалық жетіспеушіліктерді жеңіп шығып инновациялық орта қалыптастыра алмады.    

1990 жылы шағын кәсіпорындар құру жәнө оларды дамыту шаралары туралы және оған салықтық жеңілдіктер беру туралы үкіметтің қаулысы шыққан кезде шағын бизнестің дамуы жаңа күш алды. Бұл қаулыны қабылдағанда мемлекет саясаткерлері арендалық жүйеге,меншіктің кооперативтік түріне көшіру арқылы, немесе акционерлеу принципі негізінде жұмысшы тобыны берү арқылы тиімділігі аз және рентабельді емес ұсақ мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіруді бастамақ болды.    

Мемлекеттік статистика бекіткендей 1910-1991 жылдары  шағын кәсіпорындардың өсуі кооперативтердің шағын кәсіпорын болып қайта құрылуы   есебінен   болды.    

Осы кезеңде көптеген шағын кәсіпорындар ірі мемлекеттік кәсіпорындардың  құрамында ұйымдастырылды. Бірақ  та, егер олар батыс елдерінде венчурлық  түрде құрылса, ал бізде, негізінен, басқарушы элитаның табысын жоғарылату мақсатында құрылды. Тиімділікке жету мемлекеттік кәсіпорын-құрылтайшылардың жеңілдігі бар немесе ақысыз өндіріс алаңдарын, ресурстарын, құрал-жабдықтарын қолдану есебінен жүргізілді. Ал шағын кәсіпорындардың құрылу процедурасы өте күрделі болды. Ол белгілі бір деңгейде жергілікті әкімшіліктің шешіміне тәуелді болды, ал. Бұл өз кезегінде парақорлыққа жол салған болса, құрал-жабдық, материалдардың еркін нарығының жоқтығы шағын фирмаларды көлеңкелі экономикаға итермеледі.    

КСРО  ыдырап, әміршілдік жүйеден нарықтық жүйеге өту кезінде бұрынғы республикалар арасындағы шаруашылықтық байланыстар үзіліп кетті. Осы кезде бұрынғы Кеңес Одағындағы ірі кәсіпорындар өздерінің экономикалық өзгерістерге икемділігінің төмендігінен, салғырттығынан көп зардап   шекті.    

Ал 1992 жылы елдегі шағын бизнеске мемлекеттің  салық және баға саясаты өте қатты  кедергі келтірді. Елді жалған кәсіпорындар толқыны орап алды.    

Еске  сала кететін бір жайт, бізге шағын  бизнестің экономикалық ортаға әсерін қарастырғанда болып жатқан процестердің этаптарын ғана көрсетпей, сонымен қатар кәсіпкерлердің типтерін де көрсеткен абзал.    

Мамандардың бағалауынша, кез келген елдегі тұрғындардың 6 процентінің ғана кәсіпкерлік қабілеті бар және өз ісін ашуға дайын. Ал әлеуметтік-экономикалық тұрақсыздық жағдайында мұндай адамдардың саны азая түсетіні бәрімізге белгілі.     

Республика  экономикасының  нарықтық қатынастарға көшу және оның әзірше монополиялық биік деңгейін сақтау кезеңінде экономикалық өрлеудің басты күші-шағын және орта бизнесті дамытудың   маңызды   мәні   бар.    

Монополизм  еркін рыноктың аласапыранын және еркін  бәсекелестік мүмкіндігін жоя отырып экономикалық және технологиялық прогресске қарсы әсер ететін факторларды жасайтыны  белгілі. Аса инертті ауыр, техникалық, технологиялық және ұйымдастырушылық жаңалықтарды қабылдамайтын өнеркәсіп құрылымы – монополизмнің нәтижесі болып табылады. Капитал мен өндірістің жиынтығы технологияның ауырлауына әкеп соғады, ал еркін бәсекелестіктің шектелуі капиталдың салааралық еркін айналымына – қоғамдық қажеттіліктерге сәйкес келетін өндіріс құрылымын қолдаудың ең сенімді құралына кедергі келтіреді. Яғни монополизмнің  
бойында қай кезде де тоқырау қаупі бар. Оған қарсы әсер ететін жалғыз фактор – шағын жеке бизнес. Солардың ішіндегі ең бастысы шағын кәсіпорындарды ресурстық және қаржылық қамтамасыз ету болып табылады.   

Іс  бастау үшін қаражаттың жеткіліксіз  болуы не болмауы, несие алудағы  қиыншылықтар, материалдық – техникалық қамтамасыз етудің қиындығы шағын кәсіпорындардың көпшілігінің өндірістік қызметін  
жүргізуге жағдайдың болмауына әкеп соғып, олар өз тіршілігін тез-ақ доғарады. Сондықтан да шағын және орта бизнесті дамыту Қазақстанның экономикалық реформасының басым бағыттарының бірі  ретінде   мемлекет  қолдауын   талап   етеді.    

Ал  әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғандай, шағын және орта кәсіпорындар тек нарықтық экономика жағдайында ғана тиімді бола алады Олардың барлық өндірістік, яғни ақпараттық, материалдық техникалық, ғылыми, жобалық – конструкторлық және т.б. қажеттіліктерін   нарық қанағаттандырады.    

Шағын кәсіпорындардың бәсекелестік қабілетінің  негізгі факторы олардың икемділігі болып табылады, яғни, тұтынушыны тез  тауып алуға және нарықта өтімді товарды тез тарату қабілеті.     

Ғылыми  техникалық прогрессте шағын кәсіпкерліктің ролінің негізгі факторлары үш бағыт бойынша анықталады:    

• ірі және ұсақ өндірістің техникалық деңгейіндегі мамандандырылудың  дамуы;     

• шағын өндіріс маштабында тиімді, аз ақша қаражаты  жұмсалатын технологиялық әдістерді, өндірістік саланы (бағытты) және машина жүйесін енгізу және дамыту;     

• жаңалықтардың (жаңа енгізілгендердің) жылдамдатылғанөндірісі.    

Шағын бизнес тәуелсіз басқаруымен, меншік капиталымен, операциялар ауданының жергіліктілігімен,   шағын   көлемімен сипаттталған .    

Шағын кәсіпорындардың ерекшеліктеріне  мыналар жатады:    

• тез өзгеріп отыратын нарықт талаптарына  жылдам бейімделгіштігі мен икемділігі;     

• өндіріс технологиясын өзгертуге, товардың үлгісі мен типін тез өзгертуге, жаңалық енгізуге қабілеттілігі;    

• ынталандыру   жүйесінің   икемділігі;     

• жұмыс күнінің еркін ұйымдастырылуы (толық емес жұмыс күні және үйге алынатын жұмыс);    

• аймақтық экономиканың дамуындағы, аймақтық басқарудағы дербестіктің жоғарылауындағы  шағын кәсіпорындардың ролі;    

• әкімшілік   кедергілердің   болмауы;    

• өндіріс пен қызмет көрсетуге  мамандандыру;     

• жұмыспен   қамтамасыз   етудегі   маңызды   роль;    

• дәрежелі мамандарды ұтымды пайдалану;     

• өндіріс процөсстерінің қарапайымдылығы;     

• өнімнің әрдайым жаңартылып тұруы;    

• жеке  қарым   -   қатынас  мүмкіндігі.    

Бұл артықшылықтар тек сатушы мен сатып алушының арасында ғана емес, сонымен қатар, менеджер мен жұмысшының арасында да көрініс береді.    

Шағын бизнесті басқаруда бірқатар негативті  сәттер де бар. Кейбір факторлар шағын  бизнеске қолайсыз болып келеді. Бұған, бірінші орында, ресурстарға қол  жеткізудің қиындығын жатқызуға болады.   Банктер мен басқа да қаржы көздері шағын кәсіпорындарға сенімсіздікпен қарайды және оларға жоғары проценттер қояды.    

Шағын бизнестегі өндіріс шеңберінде үнемділік  болмайды, бұл тек өндіріс шеңбері  кең ірі бизнеске ғана тән.  
  
  
      1.2. Кәсіпкерлік- ерекше  экономикалық құбылыс     

Кәсіпкер  дегеніміз кім? Кәсіпкерге не жатады? Кәсіпкердің бағы неде? Осы және басқа да осындай сұрақтар күн  сайын көбейіп, бұл процеске деген  ынтаны әлем деңгейінде күшейтуде. Жоғарыдағы сұрақтарға жауап бере отырып, кәсіпкерлік туралы көзқарастың мыңдаған жылдар бойы өндіргіш күштің дамуымен меншік қатынастарымен, ғылыми- техникалық процестің және қоғамдағы өндірісті ұйымдастырудың түріне, оның шоғырлануы дәрежесіне қарай тұратынын атап өту қажет. Әсіресе нарықтық несие мен ақша айналымының әсері айтарлықтай.     

Әлеуметтік-экономикалық, құбылыс ретінде кәсіпкерлік  көптеген қоғамдық қатынастарды қамтиды. Мұның айталык, заң-құқылық, психологиялық, тарихи жақтары бар. Барлық кәсіпкерліктің тамыры адам қызметінің экономикалық жағдайларында жатыр. Кәсіпкерлік қатынастарды қараудың алғашқы нүктесі-олардың субъектісі мен объектісін   анықтау.    

Кәсіпкерліктің  субъектісіне экономикалық қызметке қатысушы түрлі мүшелер, алдымен жеке-дара индивидтер, адамдар жатады. Олар бұл сапада жеке-дара өндірісті (жан-үя, кәсіпорны) ұйымдастырудан көрінеді. Мұндай кәсіпкердің жұмысы өзінің еңбек шығындарына немесе жалдамалы еңбекті қолдануға негізделеді. Соңғы жағдайда  кәсіпкер жолдаушы болады.     

Кәсіпкерлік қызметті бір топ адамдар жүргізуі мүмкін, оларды байланыстырушы-міндетті шарттар мен экономикалық мүдде. Мүндай кәсіпкерліктің түрі-үжымдық, коллективтік деп аталады. Ұжымдық кәсіпкерліктің субъектісі-әртүрлі ассоциациялар: акционерлік қоғамдар, кооперативтер және т.б. Жеке-дара кәсіпкерлерге қарағанда партнерлік бірлестіктер   ірі   көлемдегі мәселелерді   шеше   алады.    

Мемлекеттік кәсіпорындар туралы ерекшө айтқан жөн. Өйткені мемлекет кәсіпорындарының үжымы өзінен-өзі кәсіпкерліктің субъектісі бола алмайды. Бірақ егер қайта қүрылыс болып, бүрынғы үжымның орнына жаңа, айталық арендаторлар үйымы қүралса, онда соңғылары үжымдық кәсіпкерлііктің субъектісі болады.     

Кейбір  жағдайларда кәсіпкерліктің субъектісіне мемлекеттік, оның тиісті органдарын жатқызады. Бірақ нарықтық экономиканың жалпы ережөсі бойынша мемлекет бизнесті үйымдастырудың жолын белгілеп, оны бақылап отырып кәсіпкерлік субъектісі бола алмайды. Осыдан келіп кәсіпкерлік қызмет түрінің иерархиясы шығады: мемлекеттік (жоспарлы    кездегіден өзгеше нарықтық экономикадағы роліне байланысты), ұжымдық, жеке-дара.    

Кәсіпкерліктің  потенциалдық мүмкіндіктөрін толық  бағалау үшін олардың субъектілерін  ном.инальды және реалды деп бөлудің  маңызы ерекше. Номинальдыға кәсіпкерлік  қызметпен айналысу қүқы жатады. Нарықтық экономика елдерінде әрбіреуінің бүған қүқығы бар. Алайда мүны жүзеге асыру қоғам мүшесінің бәрінің қолынан келмейді. Сондықтан кәсіпкерліктің шын, реалды субъектісі-бүған деген алғышарттары бар, ең бастысы-капитал иемдену қүқысы барлар Міне осы .адамдар экономиканың кәсіпкерліксектоі:н қүрып, дамыта алады.     

Кәсіпкерліктің  объектісі-адамның белгілі қызмөті. Мұның ерекшелігі неде? Кәсіпкерліктің соңғы нәтижесі - өндірілген өнім мен  көрсетілген қызмет. Бірақ, ең бастысы-әр кәсіпкер оның тек өзіне тиімдісін, пайдалысын ғана жасайды. Міне, осы себептен кәсіпкерлердің ең басты мақсаты - өз кәсіпорнының пайданы көп келтіру немесе шығындарын барынша азайту. Ал кәсіпкердің табысы, көбіне оның істі ұйымдастыруына тікелей байланысты. Қызметінің басталуы кезінде кәсіпкер қатаң бәсеке жағдайында нарықтан шығып қалмас үшін өндіріс факторларын комбинациялардың жаңа жолдарын іздейді, бұл кәсіпкер ісінің ең басты мәселесі.     

Сонымен, кәсіпкерлік-жаңа мүмкіндіктерді іздеу, жаңа технологияны пайдалану, капиталды  жұмсаудың тың салаларын іздеу, өскі ойлау шеңберінен шығу. Былайша  айтқанда, өндірістің жаңа түрін ашып дамыту, қызметтер мен товарлардың жаңа түрлерін шығару мақсатында ұйымдастыру құрылымдарын өзгерту, жаңарту және өркендету туралы болып отыр. Мұндай өзгерістердің түрлері әр алуан-жаңа кәсіпорындар ашу немесе ескіні қайта құру, байланыстардың жаңа түрлерін жасау немесе өскілерін жою, модификациялау және т.б.    

Демек, нақты өмірде кәсіпкерліктің объектісі-новаторлық, жаңашылдық, ерекше мағынадағы новаторлық-өндіріс, айырбас және бөлудің түрлі фак.торларын   комбинациялау.    

Кәсіпкерлік әр кезде де белгілі бағытта ұйымдастырылады, нақты формалары бар. Кәсіпкерліктің шаруашылық жүргізу тәсілі ретінде  бірнеше жалпы белгілөрі бар. Оның ішінде негізгісі-шаруашылық    субъектілерінің еркіндігі мен тәуелсіздігі, Олардың егемендігі     нарық механизмі әрекетін камтамасыз ететін тәртіп калыптастырады. Кәсіпкердік тәуелсіздігі оған экономикалық ресурстарды алуға, осы   ресурстардан өз қалауынша қызмет пен тауар өндіру процессін ұйымдастыру және оларды нарықта "кәсіпкердің ойлағанындай сату     қүқын береді. Материалдық ресурстар мен ақша капиталының      иелері бұл ресурстарды өз қалауынша пайдалана алады. Әрбір      қызметші әзі істей алатын еңбекпен айналысуға қүқысы бар. Алайда қандай да болмасын еркіндік көптеген жағдайлармен шектелген, олар сыртқы орта  мен субъектілер әрекетінің нәтижесінен шығады. Дегенмен, кәсіпкерліктің басты шарты-барлық мүмкүндіктерді деңгейі тұрғысынан шешім қабылдауға автономиялылығы, өзбеттілігі.    

Барынша   көп   табыс   келтіру-кәсіпкерлік   жумыстың қозғаушы        факторы. Көп жағдайларда тек осы тұрғыдан ғана іс ұйымдастырылып, одан әрі кеңейтілді. Бірақ нарық жағдайда белгілі бір өзгерістер өне бойы болып тұрады. Кәсіпкерлер көбіне    бұл өзгерістердің басталуын күтпейді, тек соңынан ғана оларға тиісінше көңіл аударады. Жоғарыда көрсеткеніміздей, олар өздеріне тиімді өзгерістер, яғни жұмыстарына жаңалықтар енгізеді. Жаңалық процесінің мұраты – пайда табу. Нарыққа жаңа тауар шығарған немесе ресурс үнемдейтін, экономикалық тиімді технология ұсынған алғашқы фирма оларды белгілі уақытқа дейін баламалы құннан жоғары бағамен сатады. Міне осы қабілет-әдеттегіден ерекше шешім қабылдау қабылетін және жағдайға творчестволықпен қарау іскерлік әлемінде жоғарыбағаланады.     

Кәсіпкерлікке тән тағы бір сипат-шаруашылық жүргізудегі тәуекелге бууы. Іске кіріскенде алғашқыда болашақ бУлдыр, оны болжап білу-қиын. Жаңа идеялар мен жобаларды пайдаланғанда бастапқыда қауіп - қатері көп, ал оларды өне бойы экономикалық жағынан есептеуге мүмкін емес.    

Шаруашылық  қауіп-қатердің, тәуекелдің негізінде-мүмкін болатын және шын шығындар мен  нәтижелердің ара қатынасы жатады. Егер өндірілген товарлар бағасы жұмсалған  шығындарды қайтармаса, онда кәсіпкер өз қызметін тиімді ұйымдастыра алмағаны, әлде күткен конъюнктура жайсыз болғаны, Өндіріс факторларын комбинациялауды тұрақты бақылау кәсіпкерді ене бойы қауырт жағдайда ұстайды, ал мұндай психологиялық жай өндірістің басқа мүшелерінде жарайды. Сонымен нақты кәсіпкерлікқызметтің шеңбөріне шаруашылық белсенділіктің жаңа мүмкіндіктерін іздеу, пайдалылықты анықтау, өндірісті ұлғайтудың қаржылық және басқа ресурстардың қамтамасыз ету, жұмысшыларды жалдау, өкіметпен, жабдықтаушымен, клиенттермен қарым-қатынастар енеді. Әрине, осы жұмыстардың бәрін бір адамның атқаруы міндетті емес. Бірақ кәсіпкерді линзамен салыстыру орынды: ол басқалардың энергиясын көбейтеді Тәуелсіздік (еркіндік) және ұйымдастырудағы новаторлық-кәсіпкерліктің мәні осында: біреуі оған өмір берсе, екіншісі тағдырын анықтайды, Сонымен, кәсіпкерлік қызметтің өркениетті дамуы үшін белгілі жағдайлар қажет. Кәсіпкерлікті өркендетудің шарттары: меншік қатынастарын персон и фикациялау (адамдық келбеті), мүліктерді қолдану жөнінде өз еркі, жауапкершілігі мен шешім қабылдау мүмкіндігінің болуы, өнімдер мен табыстар жөнінде де осындай мүмкіндіктердің берілуі, қабілеттер мен тұтынушылардың экономикалық еркіндігі, нарықтардың ашықтығы және теңсалмақтылығы, қызметтер мен тауарлардың, капиталдың, информация мен жұмыс күшінің ғалысында кедергінің болмауы, товарды бірдей бағамен сатып алу мүмкіндігі болуы, азаматтардың ұқыпты қоғамының, мұның ішінде заң шығаратын, орындаушы – сот өкіметінің құрылуы және меншіктің иесі мен кәсіпкерлер құқығын қорғау. Кәсіпкерліктің ұйымдық-құқықтық түрлері. Кәсіпкерлік шаруашылықты жүргізу тәсілі ретінде жаңа іске адамның жеке энергиясы мен капиталын жұмсаудан көрінеді. Сондықтан ол оның мақсаты мен нәтижелігі жағынан жеке оның құралы-шығындарды азайту, үнемділігі тұрғысынан да тиімділігін, тәртібін барынша ойластыруды талап етеді. Мұндағы кәсіпкерлік әрекеттің ең бастысы, тиімдісі-таңдаудың дұрыстығы немесе таңдаған істің кәсіпкердің   жеке потенциалына сәйкес келуі.    

Осыған  байланысты бизнесті ұйымдастырудың үш негізгі түрін атап көрсету абзал:    

1. Жеке-дара   кәсіпкерлік    

2. Серіктестіктер       

З. Акционерлік   қоғам    

Сонымен, Қазақстанда қәсіпкерлік қызметтің  белсенділігін көтеру үшін бизнесті ұйымдастырудың жоғарғы көрсетілген  түрлерін дамыту керек, бар тәжірибені бақылау олардың бизнесті жандандыруға игі әсерін көрсетті.    

І.З. Шағын   бизнесті   дамыту   ерекшеліктері     

Кәсіпкерлік ниеттің белсенділігінің артуы  ірі корпорациялармен қатар шағын  кәсіпорындарда да байқалады. Атап өтерлік  жай, мұнда ірі, орта және шағын бизнестің  өзара әрекеті күшейеді. Алдымен  көңіл аударатыны - ғылыми-техникалық прогресс саласындағы (жаңаны жасаудағы табыс нарықтағы»түсімімен бірдей) шағын новаторлық компаниялардың жоғары тиімділігі және осымен: байланысты 70 жылдардағы мұндай компаниялардың санының өсуі. Әртүрлі есептер бойынша (ұлттық әлем классификациясының түзетуімен) шағын бизнестің үлесіне 80 жылдарда ГДР, Англияда, Италияда өнеркәсіп өндірісін 1/5 - і, францияда, АКШ-та, Жапонияда 1/3-і келеді. Барлық кәсіпорындардың ішінде оның үлесі 90 проценткө жетті, ал елдердің түріне қарай, онда істейтіндердің үлесі 36-80 процентке дейін өсті. Әрбір кәсіпорынның, шағын, орта немесе ірі, экономикада өзінің атқаратын қызметтері бар. Бірақ бірде-бірі негізгі фирма түрлерін толығымен ығыстырып шығару мүмкін емес, өйткені экономика жағдайларын түгелдей унификациялауға болмайды. Әртүрлі типтегі компаниялар өне бойы қатар өмір сүріп, бір-біріне тұрақты қауіп келтіріп отырады. Жалпы нарық осының арқасында қайсыбір компания тобының үнемі үстемдігінен құтылады. Шағын бизнестің экономикадағы орны мен қызметі тұрақты болмайды. Оның ірі өндіріспен, монополистік капиталмен және мемлекетпен байланысы да түрліше. Әркездегі техникалық прогресс кіші кәсіпкерліктің өмір сүру жағдайларына түрліше әсер етті. Шағын кәсіпкерлікті қалай түсіну керек?  
  
   

2.1. Kәcinкepлiкmi дaмыmyдың кұқықmық, нeгiздepi.      

Қaзaқcтaндaғы экoнoмикaлық peфopмaлapдың мaңызды бaғыттapының бipi шaғын бизнecтi қaлыптacтыpy жәнe дaмытy eкeндiгi бәpiмiзгe бeлгiлi.Қoғaм, кәciпкepлiк-нapық мexaнизмiн жәнe қaзipгi нapық жүйeciнiң құpaмдac бөлiктepiн қaлыптacтыpyдың бipдeн-бip көзi eкeндiгiн мoйындayдa. Бұны кәciпкepлiктiң нeгiзiндe жaтқaн экoнoмикaлық жәнe әлeyмeттiк қызмeттepдiң кeң көлeмiмeн түciндipyгe бoлaды: жaңa жұмыc opнын қaлыптacтыpy, нapықты тoвapлap мeн көpceтiлeтiн қызмeттepгe тoлтыpy, бәceкeлecтiк opтa қaлыптacтыpy жәңe т.б.

Жұмыc пeн қaмтылy пpoблeмacы, өciн кeлe жaтқaн жұмыccыздық дeңгeйi қaзipгi кeздe бүкiл әлeмдiк бoлып тaбылaды. MOT жәнe БҰҰ cияқты xaлқыapaлық ұйымдapдың бaяндaмacындa aйтылғaндaй, экoнoмикaлық өcy қaжeттi жaңa жүмыc opнын бepмeйдi. Mыcaлғa, дaмып кeлe жaтқaн экoнoмикacы бap 50 eлдiң 7-дe ғaнa жұмыc opны caны өcтi. Ocыдaн кeлiп, әp түpлi eлдepдiң ғaлымдapы мeн экcпepттepi жұмыccыздыққa қapcы күpecтiң eң тиiмдi әдici шaғын бизнecтi дaмытy дeгeн қopытындығa кeлдi.     

Әлeмдiк  төжipибe көpceтiп oтыpғaндaй, 20 ғacыpдың aяғындaғы экoнoмикaдa шaғын бизнec мaңызды opын aлды, oл мeмлeкeттiң гүлдeнyiндe нeгiзгi poль aтқapaды. Бipaқ, кәciпкepлiктiң кeң мacштaбтa дaмyы мeмлeкeттiң pecпyбликaлық, aймaқтық, жepгiлiктi дeңгeйлepiнeн жaн-жaқты әpi мaңызды қoлдayды тaлaп eтeдi. Aл бұл Қaзaқcтaн үшiн epeкшe aктyaльды бoлып тaбылaды: жaлпы экoнoмикaлық қүлдыpay жaғдaйындa,pecми жәнe жacыpын жұмыccыздықтың өcyi, әcipece жacтap мeн өйeл aдaмдap apacындa,түpғындapдapдың үлкeн бөлiгiнiң өмipлiк дeңгeйiнiң төмeндeyi,өлeyмeттк шиeлeнicyшiлiктiң ұлғaюы жaғдaйындa oдaн шығyдың жaлғaз жoлы кәciпкepлiккe жaн-жaқты жәнe икeмдi мeмлeкeттiк қoдлay бepy, oның дaмyынa экoнoмикaлық жәнe әлeyмeттiк жaғдaй жacay бoлып түp.