Баға және табыс бойынша икемділік. Баға – нарықтық экономиканың негізгі элементі

 

 

 

 

 

Жоспар :

 

 

Кіріспе

 

I. Сұранысқа әсер  ететін факторлар, сұраныс және  ұсыныс заңы, өзара байланысы

 

1.1. Сұраныс және сұранысқа  әсер ететін факторлар Сұраныс  аспектілері

1.2. Сұраныс заңы

1.3. Ұсыныс заңы

 

II.Сұраныс пен  ұсыныстың өзара байланысы

2.1.Сұраныс пен ұсыныстың  өзара байланысы

2.2.Тепе-теңдік баға мен  оның графикалық көрінісі

 

III.Баға және  табыс бойынша икемділік. Баға  – нарықтық экономиканың негізгі  элементі

3.1. Икемділік ұғымы.  Баға  және табыс бойынша икемділік

3.2. Баға – нарықтық  экономиканың негізгі элементі

 

Қорытынды

 

Пайдаланған әдебиеттер

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

КIРIСПЕ

 

Рынок механизмiнiң қызмет етуiнiң негiзi “сұраныс” пен “ұсыныс” болса, ал сол сұранысты тудыратын  басты фактор тұтынушылар iс-әрекетi болып табылады. Рыноктық экономиканың ерекшелiгi де сол, онда сұраныс бiрiншi орында тұрады, ал ұсыныстың қызметi сұранысты қанағаттандыру болып  табылады.

Кез келген тұтынушы нарықта  ұнатымдылығымен артық көруiне сүйену және өзiнiң табысы мен бағаға сүйенуi арқылы анық айқын тұтыну жоспарын жасайды. Осы жоспарды iске асырса ол тұтынушы өзiнiң қажетiн ең жоғарғы  деңгейде қанағаттандырады деп есептелiнедi.

Бiрақ шын мәнiнде тұтынушылардың табысына байлаынсты олардың бюджеттiк  шектеу қисығы орын алып, тұтынушылардың таңдау деңгейi әр түрлi болып және ол ылғи да өзгерiп отырады. Яғни нарықта  көптеген тұтынушылардың таңдауы әр түрлi болып келедi. Сонымен, сұраныс  – бұл тұтынушының немесе сатып  алушының бiр тауарды сатып алу  ойымен жасайтын жоспарын және олардың  сатып ала алатын тауар бағасы мен оның көлемi арасындағы тәуелдiлiк.

Қазақстан Республикасы бүгiнгi таңда әлемдегi орны рыноктық қатынастағы  дамушы мемлекет ретiнде көрiнуi болып  табылады. Рыноктық қатынастардың дамуы  ұлттық экономикамыздың елiмiз өз егемендiгiн алғаннан бастап осы  уақытқа дейiн даму үстiнде және ол дами бермек. Рыноктық қатынастардың  тиiмдi қызмет етуi барлық қоғамдағы  шаруашылық қызметтердiң тиiмдi қызмет етуiн қамтамасыз етiп отырады  және оны ұйымдастырушы құрал  болып табылады.

Рыноктық механизмдi жалпы  түрде экономиканың мәселелерiн  шешу мақсатында өндiрушiлер мен  тұтынушылардың рынок арқылы тәуелсiз  түрде өзара әрекет ететiн шаруашылықты ұйымдастыру формасы деп анықтауға  болады. Рынок механизмiнiң қызмет етуiнiң негiзi сұраныс пен ұсыныс болса, ал сол сұранысты тудыратын  тұтынушылар iс-әрекетi. Нарықта сұраныс  пен ұсыныс өндiрiлген өнiм көлемi мен олардың бағасын анықтайды, сондай-ақ нарықтың өзiн-өзi реттеп отыратын нарық тепе-теңдiгiн және соған  сәйкес тепе-теңдiк бағаны қалыптастырады. Өндiрушi мен тұтынушы арасындағы бәсеке және мәмiлелер бағаға әсер етiп, рыноктық бағаны қалыптастырады. Ал бағаға сүйене отырып, тұтынушылар көптеген экономикалық шешiмдер қабылдайды. Мiне бұл жағдай тұтнушылар мiнез-құлығын және нарықта  сұранысты қалыптастырады.

Нарықтық экономиканың ерекшелiгi де сол, онда сұраныс бiрiншi орында тұрады, ал ұсыныстың қызметi сұранысты қанағаттандыру болып табылады.

Нарықта әрбiр тұлға тұтынушы болып табылады және олар өзiнiң табысына және ұнатымдылығына байланысты максималды түрде өзiн қанағаттандыратын  нұсқаны iздейдi. Егер ол осы максималды шартты орындаса, онда ол өз сұранысын  толық қанағаттандырды деп атаймыз.

Сұраныс теориясында үш түрлi икемдiлiк коэффициентi қолданылады. Оларға: сұраныстың бағалық икемдiлiк  коэффициентi, сұраныстың табыстық икемдiлiгi және сұраныстың қиылысқан икемдiлiгi жатады. Осы сұраныс икемдiлiктерiнiң iшiнде сұраныстың бағалық икемдiлiгiң  орны ерекше. Өйткенi рынок сұранысы бiрiншi кезекте тауардың сатылу бағасына тәуелдi болады.

Нарықтыжағдайлардызерттегендесұраныстың не себептiжәнеқандаймөлшердеөзгергенiнзерттеуүшiн  “сұраныстыңикемдiлiккоэффициентi”  қолданылады. Бұл абсолюттiкемес, салыстырмалылық коэффициент. Сондықтан, сұраныстыңикемдiлiккоэффициентiзерттелгелiотырғансұранысфункциясының факторы бiрпайызғаөзгерсе, ондасұраныстыңқандаймөлшергеөзгеретiнiнкөрсетедi.

Сондықтан мен  курстықжұмысымныңтақырыбын “Сұранысзаңы. Сұранысқаәсерететінфакторлар” депалдым.

Бұлтақырыптыңөзектiлiгi, осы сұраныстыңикемдiлiккөрсеткiшiарқылытұтынушылардыңөмiрсүрудеңгейiн, жалпыэкономиканыңтұрақтыдамуынжәнесыртқыфакторларөзгерiсiнетәуелсiздiгiнкөругеболады. Өйткенiтұтынушылардыңөмiрсүрудеңгейiтөмендеуболса, ондаолардыңсұранысыбағаныңөзгеруiнесезiмталболады, яғнисұранысыикемдiболыпкеледi. Бұлмысалыбүгiндеелiмiздiңтұтынушыларыныңжағдайынасәйкескеледi.

Менiң осы тақырыптыорындаудағынегiзгiмiндеттерiмкелесiдей:

• Рыноктыққатынастыңнегiзгiэлементiнiңбiрiсұраныстыжан-жақтықарастырып, оныңрыноктыңбасқаэлементтерiменбайланысынқарастыру;

• Сұраныстың рынок тепе-теңдiкмеханизмiндегiорнынжәнеоныңәрекеттерiнқарастыру;

• Рыноктықмеханизмдегiсұраныстыңжәнесұраныскөлемiнiңсыртқыфакторларғабайланыстыөзгеруiнемесежылжуынқарастыру, осы әрекеттердiң экономика дамуыүшiнәсерiнталдау;

 

 

 

I. Сұранысқаәсерететінфакторлар, сұранысжәнеұсынысзаңы, өзарабайланысы

 

1.1.Сұраныс жәнесұранысқаәсерететінфакторлар. Сұранысаспектілері.

 

Сұраныc–бұлнарықтаболатын, ақшаменқамтамасызетілетінқажеттіліктердіңкөрінуформасы. Ал, басқашаайтқанда, сұранымтөлемқабілеті бар қажеттілік. Құнтұрғысындасұранымқажеттітауардыңбағасыныңсоммасы.

Сұраныс, яғни, адамдарға  азық-түлік. Өндіріс құрал-жабдықтарының  қажеттілігі нақты қанағаттандырылуы, ақша қаражатымен қамтамасыз етілуі тиіс. Басқаша айтқанда, сұраныс  – ол белгілі бір тауарға белгілі бір баға бойынша төлем қабілеті бар қажеттілік.

Сұраныс – рынокта тауарға  деген қажеттілікті анықтаушы ретінде  көрінісін табады. Ал тұтынушылар  тауарды рыноктағы баға мен өздерінің  ақшалай табыстарына қарай сатып  алады. Сұраныс адамдардың тауарға  деген қабілеті мен тілегін көрсетеді.

Тауардың нарықтық бағасы мен сұраным мөлшерінің арасында барлық уақытта да белгілі бір  арақатынас болады. Оны график түрінде- сұранымқисығыныңсызығыдепатайды.

 

 

Сурет 1. Сұранымқисығыныңқисығы.

 

 

1 Суреттенкөріпотырғанымыздайбаға- Р1 сұраныммөлшері- Х1, баға  Р2>Р1 сұраныммөлшері  Х2<Х1  сәйкескеледі. Тауардыңбағасынеғұрлымжоғарыболса, оғандегенсұранымсоғұллымтөменболады.

Сұранымзаңыбойынша, егербағатөмендесе, әдеттетұтынушылартауардыкөпмөлшердесатыпалады. Егертауарларғабағаөссе, ондаоларғадегенсұранымазаяды. Сұранымқисығыныңсызығыбірқалыптытұрмайды, олмезгіл-мезгілжылжыпотырады.

Қисықсызығыныңоңға / Д1 Д2/ қарайойысуытауардыңсұранымныңөскенін, ал солғақарайойысуы / Д1 Д1/ сұранымныңазайғанынкөрсетеді. Оны 2- суреттенкөреаламыз:

 

 

 

 

Сурет-2. Сұраныстағы өзгеріс.

 

Нарықтық сұраныс толып  жатқан факторлардың әсері арқылы қалыптасады;

- бағаныңдеңгейінен;

- сатыпалушылардыңақшалайтабысынан;

- тұрғындардыңұнатуынанжәнеартықбағалауынан;

- нарықтықшамасынан;

- жиналғанмүліктен;

- сатыпалушылардыңсанынанжәнебасқалардан.

Сұраныскөлемінің оны  анықтайтынфакторлардантәуелділігісұранымныңқызметі / функциясы/ депаталады. Оны мынадайформуламенкөрсетугеболады:

 

 

 

Мұндағы:

-  берілген тауарға сұраным  мөлшері;

Ғ  -  сұраныстың оны қалыптас-н фактор-н тәуелділік нысаны;

Б -  берілген және кездескен тауарлардың бағасы;

- тұрғындардың ақшалай табысы;

- тұтынушылардың ұнатуы немесе  артық бағалануы;

М -  жиналған мүлік

Тауарға сұраныстың мөлшері тұрғындардың ақшалай табысының  деңгейіне тура пропорционалды және баға деңгейіне кері пропорционалды.

Баға неғұрлым жоғары  болса, соғұрлым тауарларға сатып алушылар тарапынан болатын  сұраным азаяды. Егер сұраным мөлшерінің бағаға байланыссыз детерлиенаттарын ( басқаша айтқанда бағаға байланыссыз  факторларын) өзгеріссіз деп есептесек, онда сұранымның бағадан функциональды  тәуелділігін мына формула түрінде  көруге болады:

 

 

 

Сұраныс жағдайына  көптеген, оның ішінде экономикалық (барынша жаңа, пайдалануда тиімді өнімдер); аймақтық (табиғат климаттық жағдайларға байланысты әртүлрлі аймақтардағы сұраным ерекшелігі); психологиялық ( сатып алу кездейсоқтығының шамасыф); демографиялық (әртүрлі жастағы ерлердің, әйелдердің, балалардың ерекше сұранымы);

Кәсібилік ( білім дәрежесі, айналысатын кәсібі мен қызмет түріне байланысты болатын тауарды ұнату мен артық бағалау ерекшеліктері);

Ұлттық  діни сипаттағы және басқа да факторларға әсер етеді.

Сұранысқа негізінен екі фактор әсер етеді:

1. Бағалық  фактордың әсері;
2. Бағалық емес фактордың әсері

Бағалық емес факторларға:

1. Тұтынушылар таңдауы(талғамы);
2. Сатып алушылар саны;
3. Сатып алушылар табысы;
4. Балама тауарлардың бағалары;
5. Қолайлы жағдайды күту жатады.

1.Тұтынушылар  таңдауы. Бір тауарға тұтынушылар  қалауы жағымды болып өзгерсе,  ол сұранысты көбейтеді, керісінше  жағдайда, сұранысты азайтады.

2.Сатып алушылар  санының көбеюі сұранысты көбейтеді. 

3.Табыс мөлшерінің  көбеюі сапалы тауарларға сұраныстың  өсуіне әсер етеді.

4.Балама тауарлардың  бағалары сұранысқа әр түрлі  әсер етеді. Тауарлар әдетте 2 топты құрайды: алмастырушы және  толықтырушы. Олар сұранысқа әр  түрлі әсер етеді. Мәселен,  кофенің бағасы өссе, оның орнына  шәй пайдалынылады.

5.Қолайлы жағдайды  күту. Яғни бұл мәселен, сатып  алушы бір тауарға бағаның  төмендеуі туралы естиді де, яғни  сол тауар бағасының төмендегенін  күтеді.

Нарықты басқару  дегеніміз- осы факторлардың көмегімен  сұранымға тиімді және мақсатты бағытта  әсер ету болып табылады. Сұраныс  икемді және икемсіз болып келеді. Сұранымның икемділігі деп- сұраным  жиынтығының тауарлар мен қызметтердің бағасының өзгеруіне жауап ретіндегі сандық өзгеру шамасын айтады. Икемділіктердің сандық көрсеткіштері жоқ, сарапшылар тек қана сұранымның икемділік коэффициенті қолданады (сұраным икемділігі 1-ден көп, яғни Еа>1). Бұл коэффициент сатып алуға алынатын тауар санының салыстырмалы түрдегі өсуін, бағаның салыстырмалы түрде төмендеуіне бөлумен анықталады:

 

 

Мұндағы

 

Еа - сұраным икемділігінің  коэффициенті

 Ха -сұраным көлемінің өсу проценті

 Р - бағаның төмендеу проценті

 

 

Әртүрлі тауарлар тобына сұранымның икемділігі бірдей емес. Бұл коэффициент, берілген және басқа тауарларға сұранымды қанағаттандыру шамасынан, нарықта бар сол сияқты тауарлардан тәуелді болуы мүмкін. Әдетте күнделікті қажетті тауарлар, әсіресе тамақ өнімдерінің өте  икемсіз сұраным тисығы болады. Басқаша  айтқанда, оларға деген сұранымның бағаларының өсуі себепті айтарлықтай  өзгере қоюы екіталай. Мысалы, нанның бағасының 24 тиынннан 10 сомға дейін өсуі оны  тағам ретінде тұтынуды күрт қысқарта алған жоқ. Сұраным бұл ретте  оңтайсыз, икемсіз болып отыр. Керісінше  бағалардың өсуінің әрекетімен хрусталь, зергерлік бұйымдар, жеңіл машиналар  секілді бұйымдарға төлем бар  сұраным күрт қысқарды. Ал бұл көрсеткіш  сұранымның икемділігін сипаттайды.

Сонымен  сұраным - төлем мүмкіндігі бар қажеттілік, яғни тұтынудың керекті тауарларға төлей алатын ақша соммасы.

Сұраныс  дегеніміз - берілген бағада сатуға арналған тауардың саны. Сұраныс пен ұсыныстың арақатынасының өзгеруі бағаның құн төңірегіндегі  тербелуін тудырады. Осы тербелулер арқылы сұраныс пен ұсыныстың  тепе- теңдігін, ал түбінде өндіріс  пен тұтынудың тепе- теңдігін қамтамасыз ететін деңгей қалыптасады.

 

 

Сұраныс аспектілері

 

Сұраныс – бұл тәуелділік

Баршамыз да "сұраныс" туралы ойша пікір түйеміз: бұл белгілі  бір игіліктерге деген қажеттілік. Экономикалық теорияда әдетте "төлем  қабілетті" сұранымды сатып алушылардың  төлей алатын ақша қаражатының көлеміне ие сұранымды айтады.

Алайда, мұндай түсінік  экономистер сұраныс деп түсінетіннен қөрінетін бөлігін ғана құрайды. Қатаң экономикалық мәнінде сұраным  тауарды сатып алудың мүмкін көлемі мен осы сатып алуға кететін  шығын көлемі тәуелділігін сипаттайды. Бұл тәуелділікті мынадай формула  түрінде көрсетуге болады:

 

Д - сұраным көлемі; р - баға. ;

Сұраныс

Тауарларды сатып  алудың мүмкін көлемі - оны сатып  алуға кететін шығын көлемі ... Отандық экономикалық теория мен  тәжірибе үшін бұл -экономика тиімділігінің  жаңа формуласы, себебі, нарық болмаған жағдайда, оны басқаша, мына сипатта  қолданды:

 

Бірақ - бұл өнім өндіруші тұрғыныснан қарағандағы  экономика тиімділімнің формуласы. Бұл формулада тұтынушы толық  ескерілмей қалады, олай болатыны мұнда  тиімділік өлшемі өндірістің ғана шеңберінде тұйықталып қалған. Ал, сатып алу, яғни алғанда сатып алушының шығындар мөлшері мен сапасы жағынан өнім өндірушінің шығындарынан бөлекше  болып келеді.

Кешегі Кеңес  экономикасы тұтынушы емес, дәл осы  енім өндірушіге бағдарланғаны, тарихта  бұрың болып көрмеген "шығындық" экономика жасағаны құпия емес. Осыдан да отандық саяси экономия сөз  жүзінде экономиканың төрт сатылы құрылымын ("өндіріс" - "бөлу" - "айырбас" -"тұтыну") мойындап, ал іс жүзінде  өндірістік процестерді талдаумен  шектелді, айырбас тіпті тұтынудағы айырбас туралы "үн шығаруды" артық  санады. Осыған қарамастан экономикалық тиімділіктің жалпы формуласы ("нәтиженің" және "шығындардың" ара қатынасы) экономика салаларына тәуелді түрде  өзгеріп отырады. (5 тақырыпқа арналған сызбаны қараңыз).

Бұл формулаға  ортақ нәрсе: "бөлгіш" (қорытынды) қаншалықты аз болса тиімділік те, өндіріс те, тұтыну да соншалықты жоғары болмақ.

Экономика тиімділігінің  өсуі өндірілген өнімнің саны сатып  алған тауарлардың санымен, ал өнім өндіруге кететін шығындар көлемі - тауар сатып алуға жұмсалатын шығындар көлемімен дәл келетін  беталыспен (тенденция) сипатталынады. Сөз бұл жерде жалпы экономикалық сипаттағы  "беталыс"     туралы     ғана     екені     түсінікті.

Шындығында да коғамдық өндірістін әрбір жаңа сатысы осы екі формуланың - алымы да (және "бөлгіш" де) барынша көп  сәйкес келуін білдіреді. Бірақ, тәжірибеде өндірілген өнімнің саны әрқашанда  сатып алынған тауарлардың санынан  асып түсетін болады, себебі, кез  келген тауар өндірілген өнім болып  табылады, бірақ, кез келген өнім өндіруге кеткен шығын көлемі әрқашан да тауарды  сатып алуға кеткен шығындар көлемінен  асып отыратын болады.

Осыдан да өндірісті  де, тұтынуды да келістіріп, біріктіретін экономикалық тиімділіктің нарық жағдайындағы формуласы қоғам жұмсаған барынша  шығындардың ең аз нәтижелерге қатынасы болып табылады. Нарықтық экономикада "ең аз нәтиже" - бұл сатып алынған  тауарлар саны, ал, "барынша шығындар" - бұл өнім өндіруге кеткен шығындар көлемі осыдан да.

 

 

Қаралып отырылған  категориялардың барлығы -тиімділік  те, сұраным да, әлдеқандай бөлектелінген, дербес қөлемдер емес - тәуелділіктер, байланыстар, қарым-қатынастар екенділігінін  ұғыну маңызды. Осының өзі экономика  ғылымына математикалық аппаратты  кеңінен қолдануға мүмкіндік  береді.

Сұраныс деп   тұтынушылардың   белгілі   бір   өнімді таңдау және сатып алу қабілетін айтады. "Сұраныс тауардың бағасы мен көлемінің арасындағы тікелей байланысты   көрсетеді.   Олардың   бірнеше   баламалы   мүмкіндіктерін кесте түрінде былай көрсетеді.

 

 

1.2 Сұраныс заңы

 

Сұраныс - нарықтық экономиканың аса маңызды санаттарының бірі, нарықта  ұсынылған игіліктерге (тауарларға, көрсетілетін қызметтерге) төлем кабілеті бар қажеттіліктерді көрсетеді, яғни тұтынушы белгілі бір бағамен  және белгілі бір уақыт кезеңінде  сатып алуға келісетін тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің көлемі, мөлшері. Нарықта әрекет ететін сұраныс  заңы бойынша — баға неғұрлым жоғары болса, тұтынушылар сатып алуға  келісетін игіліктердің көлемі де солғұрлым  аз болады және осыған керісінше. Нарықта  тауарларды қажетсіну ақшалай нысанда  көрсетіледі және ақшалай қаражатпен қамтамасыз етіледі. Сұраныстың мөлшері  халықтың ақшалай табысының денгейіне  және өндірушілердің ендіріс құрал-жабдығын сатып алуға бөлетін сомасына, сондай-ақ тұтынушылардың талғамына  немесе артықшылықтарына, нарықтағы  сатып алушылардың санына, тұтынушылардың ақшалай табысына, сабақтас тауарлар- дың бағасына, тұтынушылардың болашақтағы  баға мен табысқа катысты үмітіне  байланысты. Сұраныс тауар өндірісінің  көлемі мен құрылымын айқындайды, яғни тек тұтыным деп танылған нәрсе ғана өндіріледі. Экономикалық зерттеулерде сұраныс ұсыныспен  өзара ықпалдастықта қаралады. Сұраныс  мен ұсыныс капиталдың неғұрлым тиімді жұмсалу бағыты мен аясын көрсететін бағдар болып табылады. Сұраныс жекелеген  игілікке жеке, нарықтық сұраныс, сондай-ак жалпы ел шеңберінде біріктірілген  сұраныс ретіндегі жиынтық сұраныс  болып бөлінеді. Сұраныстың көлемі мен құрылымы экономикалық, әлеуметтік-саяси, демографиялық, мәдени-тарихи, табиғи-климаттық  факторларға байланысты. Сұраныс  көлемі- сатып алушының тауарлардың (қызметтердің) осы көлемін (осы бағамен) сатып алуға дайын болуы. Сұраныс  инфляциясы - сұраныс жағындағы факторлар тудырған инфляция.

Сұраныс заңы

Егер де қандай да болмасын қажеттілік, тек қана тиісті тауарды (қызмет түрін) төлеу арқылы қанағаттандырылса, онда бұл төлеудің (тауар бағасының) көлемі сатып алынатын тауарларды тандауға да, оларды сатып  алу көлеміне де тигізеді.

Шартты мысалды  қарастырып көрейік. Сатуға тауардың алты (дана) бірлігі ұсынылды делік. Төлем  қабілетті сұраным да алты ақша бірлігіне  тең деп есептейік. Сонда біз  ұсынымның көлемі сатып алынған  тауарлардың көлеміне сәйкес  келеді  деп  айта   аламыз  ба?  Бұлай  деп  айтуға болмайды - бәрі де баға деңгейіне тәуелді.

Шынында да, егер тауар бірлігінің бағасы алты ақша бірлігіне тең болса онда сатып  алушылар тауардың бір бірлігін ғана сатып ала алады (үш, екі және бір  ақша бірлігі бағасы жағдайында тиісінше екі, үш және тауар бірлігі сатылып  алынады).

Бір тәуелділіктер  қатарын көрнекті түрде көсетіп  көрейік:

Тауар ұсынымы  (тауар бірлігі)	Бағасы	Төлем қабілетті  сұраным (ақша бірлігі)	Сатып алынған  тауарар саны
6	1	6	6
6	2	6	3
6	3	6	2
6	6	6	1

 

Осы мысал арқылы сұраным заңын түйіндеп айта аламыз. Бірақ алдын-ала біздің тәуелділікті сызба түрінде бейнелейік (5 тақырыпқа  арналған I - сызбаны қараныз), тік сызық осы бойынша бағалар деңгейіне "Р" әрпімен белгілей отырып (ағылшының "рrісе" - "прайс", яғни баға деген сөзінен шыққан) ал, көлбеу сызық бойынша - сатып алынған тауар санын, яғни өткерілген сұраныс көлемін "Q" әрпімен белгілейміз (ағылшынның "Quantity" "квонтити", яғни сан сөзінен шыққан және оны "d" бас әрпімен (ағылшынның "demand" - "дәмандн", яғни сұраныc сөзінен шыққан) қоса белгілейміз, себебі, "Q" символы сұраныс көлемін ғана емес, ұсынымның келемін де білдіре алады, сонда оған "S" (ағылшының "Suррlеу" - ''съплай" (яғни ұсыным сөзінен шыққан) қосылады. "Бұл символды "Qs" келесі тақырыпта пайдаланатын бoламыз.

1 - сызбадан көрініп  тұрғандай баға мен тауарларды  сатып алу сандары арасындағы  кіріс (немесе ұнамсыз) тәуелділік  бар. Бұл сұраныc заңы формуласын " " математикалық белгісі ("дельта" - "өзгеру", мұнда бұл белгінің  барлық өзгерістерді: өсу мен  кемуді де білдіретінін есте  ұстау манызды) қолданнып жаза  аламыз:

 

 

Сұраным заңының  мәнін қарапайым тұрде баяндауға  болады: тауардың бағасы қаншалықты төмен  болса, оның соншалықты көп саны сатып  алынатып болады (немесе көрісінші).

Сұраныс заңымен  бірінші рет танысқан адамның  таңдануын көзге елестетуге болады, ол "бұл дегеніңіз айқындылық қой" деп ойлайды. Әйткенмен, біздің алдымызда тұрғаны шынында да нарықтық экономиканың ең елеулі заңдарының бірі, экономикаға нарықтық сипат  беретін, тұтынушының аса қуатты қорғанышы. Міне, осы себептен де бұл  заңды талдауға кез-келген оқулықта жетекші орын берледі.

Сұраныс заңын  түсіну үшін тәуелділіктің "неден", "неге"байланысты екендігінің, мұнда  бағаның сұранымнан, немесесұранымның бағадан тәуелділігінің  қандайлығы  бейтарапкалдырар   нәрсе   емес.   Сұраныс   заңы   -   бұл   сұраныс бағамен   тек  қана   бағамен   анықталатын  экономикалық нұска болып табылады. Сұраныс заны-.бұл сұранымның баға деңгейіне үн қатуының тәуелділгінің  заңы, бағаның сұраным көлеміне ықпалы туралы заң. Және тағы бір жағы: - сұраныс  заңы сұранымның көлемінен түсетін   ұсыным   жағдайында   ғана   әрекет ететіндіктен нарықтық заң болып  табылады.

Сұраныс көлемі - сұраныска әсер ететін басқа факторлар тұрақты деп ұйғарғандағы, әр түрлі бағамен сатып алынатын тауардың санын көрсетеді.

2.1-кестеде    берілген    көрсеткіштерді    координаттар осіне  түсіріп,  бейнелеуге  де  болады.   Бұл   қисықты әрпімен белгілеп, оны сұраныс қисыгы деп атаймыз.

 

Экономикалық  еркіндік деңгейі, біріншіден, кәсіпкерлік  еркіндігі, екіншіден, сатушылар мен  сатып алушылардың таңдау еркіндігі, яғни сауда еркіндігі, үшіншіден  ресурстарды әр түрлі қолдану  сфераларына ауыстыру еркіндігі, төртіншіден, баға құру еркіндігінен тұрады. Нақ  осы экономикалық еркіндік рынокта  өзгермелі жағдайларға икемді бейімделуге  және жекелей де жалпы да тепе-теңдікті қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Сұраныс пен ұсыныс бір-бірімен өзара байланыста және қайшылықта болады. Қандай нарықтық экономикада  болмасын, сұраным мен ұсыным тепе-теңдігін орнықтыру және ұстап тұру жеңіл  міндет емес. Нарықтың тепе-теңдігін, сұраныс  пен ұсыныс тең болғанда қалыптасатын нарық жағдайы мен бағаның  белгілі бір деңгейі деп түсіну керек.

Сұраныс – тұтынушыларға  қажетті тауарлардың  ақшалай  сомасы түрінде  көрінеді. Әдетте тұтынушылар  тауарды арзандау сатып алуға, ал сатушылар оны қымбаттау сатуға тырысады. Бірақ нарықтық  баға сұраныс  бағасы  деп алатын баға шамасынан  жоғары  көтерім  алмайды. Сұраныс  баға деп, сатып алушылар тауарды  алуға келісетін шекті ең жоғарғы  бағаны айтады. Сұраныс бағасы мен  сатылатын өнімдердің санының арасында өзара байланыс болады: сатылатын  өнімдердің саны неғұрлым аз болса, соғұрлым сатып алушылар оны жоғары бағалайды  және оған көп сома беруге әзір, ал керісінше, сатылатын өнімдердің саны көп болса, соғұрлым сатып алушылар оны төмен  бағалайды және оның сомасы  ұлғаймайды . Егер  сұраныс бағасы жоғары болса, сатып алушылар көп болмайды, ал сатылу көлемі шамалы ғана болады. Сұраныс  бағасы төмендеген жағдайда тауар бойынша  арзан болады, сатып алушылардың  саны мен сатып алатын өнімнің  көлемі өседі.

Енді нарықтағы  жағдайды өндірушілердің,яғни сатушылардың тарапынан қарастырайық. Олардың  бәрін ұсыныс біріктіреді: баға төмен  сатушы аз тауар ұсынады, немесе тіпті  оны ұстап қалад, ал баға жоғары болса -  тауарды көбірек ұсынады, ал өте жоғары болса – тіпті сапағақойылатын  талапқа сай келмейтін кез-келген  бұйымды өткізуге тырысады.

1.3 Ұсыныс  заңы

Ұсыныс дегеніміз  – сату үшін рынокқа жеткізілген  өнімдер.

Ұсыныс – ол өндірушілердің сату үшін рыноққа ұсынатын тауарларының мөлшері.

Ұсыныс заңы дегеніміз  – баға мен ұсынып отырған өнім мөлшерінің арасындағы тікелей тәуелділік.Ұсыныстың  құрамы үнемі өзгерісте болады, оның мөлшері өсіп, жаңаланады және құрамында  жаңа тауарлар пайда болады. Мәселен, ақпарат, лицензия, патенттер, ноу-хау, тағы басқалар.

Ұсыныс тек  сұранысты туындатып қоймайды, сонымен  қатар, ұсыныс сұранысқа белсенді түрде  әсер етеді. Белгіленген өнімді толық өндірмеу айырбастық қатынас жүйесінде тауарды сатып алушыларды тауар өндірушілерге тәуелді етіп қояды. Ал тауарды артық өндіру тауарды сатып алушылардың тауар өндірушілерге үстемдік жасауына, сұранысты азайтып, бағаны төмендетуге, тауар өндірушілердің табысының бір бөлігін жоғалтуға әкеледі

Ұсыныстың өзгеруіне екі  фактор әсер етеді. Бірінші фактор –  тауар бағасының өзгеруі болып  табылады. Екінші фактор – бағаға байланысты емес факторлардың әсері болып табылады.

Бағаға байланысты емес факторлардың ұсынысқа әсерін қарастырайық:

1. Ресурстар бағасы. Ресурстар бағасының кемуі өндіріс шығындарын азайтады.
2. Технология. Технологияның жетілуі ресурстар бағасын түсіреді.
3. Салықтар мен демеуқаржылар. Салықтың көбеюі өндіріс шығындарын ұлғайтады, ал ұсынысты азайтады.
4. Басқа тауарлардың бағасы. Олар ұсыныс мөлшерін қалай да болса жылжыта алады.
5. Рыноктағы тауар сатушыларының саны.
6. Тауарды сатудың қолайлы жағдайын тосу.

Бұдан басқа да ұсыныс мөлшеріне  әсер ететін көптеген экономикалық факторлар  жұмыс істейді. Оныі ішінде кәсіпкерлердің тауарды сатудан түскен ақшалай  кірісі, рыноктағы экономикалық конъюнктура, бесекелестік, салық саясаты, сауда  жағдайы.

Ұсыныс қисығын қарастырайық:

 

3-сурет – Ұсыныс  қисығы.

 

Жоғарыда көрсетілген  кесте шығарылатын өнім көлемінің (х)нарықтық бағадан (Р) тәуелділігін көрсетеді.

Баға –Р1, өнім -Х1 сәйкес, ал баға- Рс және Р2 –ге дейін  төмендесе онда өнім- Хс және Х2 –ге  дейін азаяды. Баға Р1 >Р2, ұсыным көлемі Х1 >Х2-ге сәйкес басқаша айтқанда тауардың бағасы неғұрлым жоғары болса, соғұрлым оны өндіру пайдалы, соғұрлым өндірушілер  оны көбірек өндіруге және нарықта  сатуға дайын болады.

Ұсыным мөлшерінің көбеюі ұсыным қисығының сызығын  оңға қарай (S2S2) ал ұсыным мөлшерінің азаюы  солға қарай (S1S1) жылжытады. Оны 4- суреттен көре аламыз.