Балық - омыртқалы жануар

Жоспар

Кіріспе

Негізгі бөлім

1. Эргазилез
2. Лернеоз
3. Синергазилез
4. Аргулез
5. Клиникалық белгілері
6. Ауру балықтардың санитариялық бағасы
7. Су қоймаларын санитариялық бағалау
8. Алдын алу шаралары

 

 

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиет

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

Балық - омыртқалы жануар.

Балықтардың орталық жүйке  жүйесі мидан және жұлыннан құралады. Ми-бас сүйектегі ми сауытында орналасады. Сондықтан балықтар жануарлардың бассүйектілер тип тармағына жатады.Балықтар өмір бойы желбезек арқылы тыныс алады.

Балықтар негізінде үлкен топқа бөлінеді. Оған шеміршекті балықтар класы, шеміршек - сүйектілер, сүйекті балықтар класы, саусақ қанатты балықтар класына бөлінеді.

 Балықтар тек суда  ғана тіршілік етеді, сондықтан олардың дене пішіні мекен ететін орны мен тіршілік жағдайларына байланысты алуан түрлі болып келеді. Шапшаң жүзетін аккула, албырт, көксерке тәрізді балықтардың денесі ұршық-сопты жұмыр болса, баяу қозғалатын сазан,  тобан, тұқы, мөңке тәрізділердің екі бүйірі  қызыңқы, жоны көтеріңкі болады. Ал су түбінде тіршілік ететін балықтардың құрсағы арқасына қарай қабысып, денесі талпайып кетеді.

 Тіршілік етуіне байланысты кейбір ерекшеліктері ғана болмаса, дене және мүшелер жүйесінің құрлысы шеміршекті балықтар мен сүйекті балықтарда біріне-бірі ұқсас. Сүйекті балықтардың 2000-ға тарта түрі белгілі.

Балықтар классының көпшілігі сүйекті балықтар тобына жатады. Сүйекті балықтар барлық су қоймаларында дерлік тараған. Сондықтан да, тіршілік жағдайларының алуан түрлі болуы олардың түрге бай, көп түрлі болуына себепті болған. Балықтардың бұл тобының негізгі белгілері мен құрлысындағы ерекшеліктері мыналар. Скелеті қандай дәрежеде болса да сүйекті болады. Скелетінің алғашқы сүйектенуін жамылғы немесе тері сүйектену деп атайды. Эмбриональдық дәуірде, сүйектердің бұл түрі скелеттің шеміршекті элементтерінен дамымай, терінің дәнекер тканьдерінен дамиды. Тек 0ана6 ол скелет шем3ршектер3не жабысып жатады. Сондықтан да, жамылғы сүйектің бұл түрі теріге жабысып жатқан тақташа сияты болады. Балықтар скелетінің құрамына жабын сүйектен басқа шеміршекті сүйектер кездеседі. Сүйектің бұл түрі эмбриональдық дәуірде, шеміршектің біртіңдеп сүйектерінен пайда болады. Гистологиялық қалыптасқан шеміршекті сүйектердің жоғарыда көрсетілген жамылғы сүйектерден елеулі айырмашылығы болмайды.

 Сүйекті балықтар тобына тән екінші бір жалпы ортақ белгісі желбезек аралық перделері болмайды. Сондықтан желбезек жапырақшалары бірден желбезектер шеңберіне орналасады, желбезек аппаратын сыртынан жауып тұратын қақпағы болады.

Сүйекті балықтардың көптеген түрлерінде жүзу торсылдағы болады. Торсылдақтың ішіндей газдың мөлшерін ұлғайту, немесе азайту арқылы судың терең қабатынан көтерілуге, немесе су түбіне батып кетуіне мүмкімдік алады.

 Ұрықтануы әдетте сыртта болады. Уылдырықтары ұсақ мүйіз тәрізді қабығы болмайды. Біразы тірі туады. Осы кездегі сүйекті балықтар төрт класс тармағына бөлінеді: шеміршекті сүйектілер, қауырсын қанаттылар, қос тыныстылар және саусақ қанаттылар.

 Шеміршекті сүйектілерге бұл класс тармағына сүйекті балықтар тобының ертедегі және қарапайым құрылысты түрлері жатады. Шеміршекті сүйектілердің көп белгілері шеміршекті  балықтарға ұқсайды және скелеттерінің сүйекті жерлері көп емес. Ол скелет сүйектері терінің жамылғы сүйектерінен пайда болған. Шеміршекті сүйектілер көбінесе су түбінде тіршілік етуге бейімделген. Шеміршекті сүйекті балықтарда, шеміршекті балықтардың мына белгілері сақталған: рострумның болуы, сондықтан ауыз тесігі көлденең саңылау секілденіп басының астыңғы бетінде орналасқан. Құйрық қанаты  гетероңеркальды, жұп қанаттары қақпашолары және жүрегінің артерияларды конусы болады. Сонымен қатар кейбір сүйекті балықтарға тән белгілері де бар: қаңқасының сүйекті бөлімі және желбезек қақпаларының болуы, желбезек сүйекті жақтары мен қоршалған аузы орналасады. Көздері кішкентай, ал олардың алдыңғы жағында, басының үстінге бетінде, танау тесіктері тұрады. Әрбір танау тесігі  тері тектес көлденең тұрған пердемен екі( алдыңғы және артқы ) бөлімге бөлінеді. Бастың артқы және бүйір жағында жалпақ желбезек қақпалары болады. Желбезектер осы қақпақтардың астында орналасқан. Балықтың жүзу кезіндегі түрлі қимылдары, олардың қанаттарының түрліше қозғалуына байланысты. Балықтардың ілгері қарай қозғалуына құйрық қанаты басты органы болып табылады, ол денені басқару қызметін атқарады. Балықтар қос қанаттары арқылы  су ішінде денесін бұрып отырады. Егер қос қанаттарын  денесіне таяп байласақ, олар бауырын судың бетіне қаратып қалқып су бетіне шығады. Арқа және құсақ қанаттары активті қозғалыстарға  қатыспағанмен балық денесінің орнықты болуына олардың үлкен әсері тиеді.

 

Эргазилез

Эргазилез-Ergasilidae тұқымдасына  жататын тоғыштар шаянтәрізділер Ergasilus sicboldi.Қоздырушылары әртүрлі балықтарда инвазиялық аурулар тудырады.Шаянтәрізділер желбезек жапырақшалардың некрозын не болмаса қабуынуынмен тудырады.Ауру Батыс  Еуропада,Прибалтика,Беларуссия және т.б балық өсіретін шаруашылықтарда  кездеседі.

Қоздырушысы-Ergasilius sieboldi-ұзындығы  1.0-1.5мм.Дене пішіні алмұрт тәрізді.Бірінші  кеуде бөлімі бас жағымен тұтас  келеді,бес жұп жүзетін аяқтары  бар.Денесінің құрсақ тұсында томпақтың үстінде ауызы орнласады,бірінші жұп сезім мүшелерінің пішіні емін-еркін өмір сүретін шаянтәрізділерге ұқсас,екінші жұп аяғынан соңғы бунағы тырнақ тәріздес,ол балықтың желбезегіне жабысуына икемделген.Аналықтарында екі ұзын жұмыртқа қабығы болады.

Дамуы.Жетілген аналық құртының жұмыртқа қабында 100-110 жұмыртқасы болады.Судың температурасы 20 градус болғанда жұмытқалар 6  күндей,егер су  температурасы 25градус -3.5 тәулікте дамиды.Жұмыртқадан науплиус личикасы шығады,ол бос күйінде жүзеді,1-2 күннен кейін түлейді.Әр түлеу алдынан үш науплиальді және төрт копеподиттің төртінші сатысында жыныстарға бөлінуі және шағылысуы байқалады.Шағылысудан кейін аталық құрттар өледі де,аналықтары желбезек қуысына барып иесінің ұлпаларына жабысады.Аналықтар бір жылға дейін өмір сүреді.Жұмыртқа қабы сәуірден қыркүйекке дейін дамиды,судың температурасы  14 градус төмен болмауы қажет.Науплиустер сәуірдің аяғына пайда бола бастайды.Судың температурасы 10-15 градус шаянтәрізділер бес,алты апта,25-30градус  12 тәулік дамиды.Генерация температурамен тығыз байланысты болады,қолайлы жағдайда үш аптаның ішінде аналықтар екі личинка ұрпақ береді.

Эргазилюстер желбезек ұлпамен,кілегейлі  және иесінің қанымен қоректенеді.

Эпизоотологиялық мәліметтер.Шаянтәрізділер тұщы балықтардың елу астам түрінде тоғыштары:тұқы,албырт,шортан,зен бақтақ және т.б.Өте жиі табан,ақсақ,оңғақ және т.б бейім.

Балық тоғандарына шаянтәрізділер зақымданған балықтармен бірге  кіреді,личинкалары сумен тарайды.Аурудың  өршуі  көбінесе сирек күзде байқалады.

Клиникалық белгілері.Шаянтәрізділер сыртқы жағына желбезектің жапырақшалары  арасында бекінеді.Табан балықтарында олар басында,көз маңайында және қос жүзу жарғақтарының түбіне таман  орналасады.Шаянтәрізділер  респираторлық  қатпарларын жыртып желбезек ұлпаларын қабындырып көп кілегейлі бөлінуіне себептес,сонымен қатар тамырларды бітеп некрозға шалдықтырады.Зақымданған бөлімдер бозғылттанып олардың орнына зеңделген саңырауқұлақ жиналады.Инвазия интенсивтілігі бірнеше жүзге дейін жетеді,кейде шаянтәрізділердің мыңдаған саны кездеседі.Ауру балықтар нашар өсіп ариды,таза су тармағына жиналып кейде өледі.

Диагноз.Індеттанулық   деректеріне және клиникалық белгілерді ескере қойылады.Микроскоп арқылы желбезек пен жапырақшаларына кілегей  қырындыны алып шаянтәрізділерге зерттейді.

Алдына алу шаралары.Қоздырушыны  балық өсіретін тоғандарға түсірмеуге бағытталады.Балықтарды енгізгенде оларды шаянтәрізділерге зерттейді,су құйылып  түсетін жүйеге кәсіптік маңызы жоқ  балық тоғандарға түспеу үшіін балық  аулағыштарды орнатады.Зақымданған  балықтарды арнайы домдайды,немесе тоғандарға хлорофос ерітіндісін 100мг/л құяды,бұл  әдісте 2-3 сағаттан кейін  өледі.

Лернеоз

Лернеоз.Lerneidae тұқымдасына  жататын ұсақ шаян тәрізділер балықтарда ауру тудырады.Олар тұқы,сазан,табан,мөңке және т.б денесінде тоғышарлық етеді.Ақ амур балығында лернейдың басқа түрі –L ectenopoharyngodonis  тоғышарлық етеді,ол кезінде Қытайдан әкелінген өсімдіктермен қоректенетін балықтардан тараған.

Қоздырушысы аналығының денесі созылыңқы цилиндир тәріздес,төмен  жағына қарай сәл кеңейген,ұзындығы 9-22мм,бас жағында жұп ұзын екі  өсіндісі бар,солар арқылы балықтың  денесіне кіреді.Тоғыштардың алты жұп жүзетін аяқтары болады.Жұмыртқа қапшықтары жұп,әрқайсында 300-700 жұмыртқа болады.Капепойдты личинка сатысында аталықтары аналықтарына ұқсас болады.

Дамуы.Даму сатысында щаянтәрізділер үш наупоильді және бес капепойдтты  сатыдан өтеді.Жұмыртқадан емін еркін жүзетін үш жұп аяғы бар личинка дамиды.Екі рет түлеген соң  наплиус денесі бунақтарға бөлініп,жүзетін аяқтары жақсы көрінеді.Бұл сатысында наплиустар  тоғышарлық өмір сүреді,әрі қарай келесі  9-10 күн бойы шамалап,екі күн сайын келесі түлеу жүріп отырады.Копеподитті бесінші сатыдағы личинкаларда жыныстық айырмашылық біліне бастайды да,аталық пен аналықтары балықтардың ұлпаларына кіріп ересек сатыға жетеді.даму судың температурасымен тығыз байланыта болады.Жазда жылдам,күзде бәсеңдеу дамиды,ал қыста шаянтәрізділер дамымайды.Тұщы суларда ғана көбейеді.

Эпизоотологиялық мәліметтер.Лернеоз  тек қана тоған балық өсіретін шарушылықтарда ғана таралмай,сонымен  қатар көлдерде де кездеседі.Ауру жиі  ескі,лайлы тоғандарда антисанитарлық жағдайда байқалады.Жоғары деңгейде мөңке  балықтардың шабақтары мен осы  жазда туған тұқы,ақ және қара амур сирек аурады.Аурудың көзі  ауруды жұқтырған балықтар және емін еркін өмір сүретін лернейдің личинкалары Оңтүстік су аймақтарында сәуірдің аяқ кезінен,жаздың ортасынан Орталық аймақ суларында зақымданған балықтарды  кездестіруге болады.Инвазияланған балықтардың саны мамырдан тамызға дейін көбейе береді,ол торшалардың биологиясымен байланысты содан кейін содан кейін ауру біртіндеп төмендей бастайды.Лернеймен зақымданған балық келесі жылы инвазия таратады.Лернеоздан көбінесе биыл жазда туған тұқы және мөңке балықтар жиі өледі.

Клиникалық белгілері.Лернийлер  балықтың терісін  тесіп  бұлшық етіне дейін жетеді.Олар бекінген жерде жара пайда болады.Зақымданған  орнына жақын орналасқан ұлпалар  ісінеді.Қабыну процесі терінің  үстіңгі және бұлшық еттеріне жайылады.Кейіннен сол орныдарында паразитарлық түйіндер пайда болады.Балықтың денесі қатты зақымданса көптеген ашық қызыл түсті  кейде сұрғылт жаралар пайда болады,олар зақымданбаған сау ұлпалардан күрт ерекшеленді.Бұның бәрі қызамық жіті формасына ұқсас келеді.Бұл процесті іріңді микробтар мен саңырауқұлақтар асқындыруы мүмкін.Қанды экссудат сіңірген ұлпалар қабыршықтары  көтеріліп,деформацияға ұшыратып оларды ыдыратады.Ауру  балықтар ариды,бояу қозғалады,судың жиегіне жиналып тез ауланады.Балықтың денесінде көптеген жаралар болған себептен олар кәсіптік түрін жоғалтып,сатуға жарамсыз болады.

Диоагнозды ауру белгілеріне  және балықтардың денесінде лернейлерді  тауып қояды.

Алдын алу шаралары.Балық  өсіретін тоған суларда осы кезге  дейін лернеоздың эпизитотиясы байқалған  жоқ.Арнайы алдын алу шаралар  лернеозңа қарсы жоқ.Шет мемлекетте Израильде копепоидты личинкаларға қарсы хлорофос және деметил дихлорфенилфосфат қолданылады.Хлрофос ерітіндісі 100 мг/л 5-6 күн 22-26 градус судың температурасында жақсы белсенділік көрсетеді,3-4 рет тоғандарға кіргізіп қайталаса хлорофос балықтарды толық тоғышарлардан босатады.

Қытайда зақымданған балықтарды перманганат калии ерітіндісімен  домдайды.Егер судың температурасы 15-20 градус боса балықтарды 1:150000 1,5-2 сағат  ұстайды.Егер температура 21-30 градус болса,концнтрация 1:00000 экспозициясы 1,5-2 сағат 90-100 пайызда шаянтәрізділер өледі.

Синергазилез

Синергазилез-Ergasilidae тұқымдасына  Sinergasilus major  буынаяқтылар типіне жататын  шаянтәрізді тоғыштар қоздырушысы  тудырады.Олар балықтың желбезегінде орналасады.Ақ амурда Sinergalius major,ақ және шұбар дөңмайларда S.Lieni тоғышарлық етеді.

Қоздырушысы.Аналықтарының  денесі цилиндір пішіндес денесінің  ұзындығы 2,2-3мм,S.Lieni 1,85-2,7мм.Дене сегменттері  бір-бірімен қосылған бірақ шек  аралары анық көрінеді.Денесінің  төмен жағында жұп жұмыртқа қапшықтары орналасады,оларда 350-400 дейін жұмыртқа болады.

Зпизоотогиялық мәліметтер Синергазилез Түркменстан,Өзбекстан,Украина,Ұиыр Шығыста,Қазақстанның тоғандарымен табиғи суларында өсімдіктерімен қоректенетін балықтарда кездеседі.Осы жаздағы  балықтар және ересек 2-3 жастағы басқаларына  қарағанда бейім болады.

Ауру көбінесе жазда байқалады.Биыл жаздағы балықтарды 6-8,ал ересек 2-3 жастағы  балықтарда 20-30-дан 300-650 дейін шаянтәрізділер кездеседі.

Клиникалық белгілер.Синергазилюстар  көбінесе екінші және үшінші желбезек доғаларында мекендейді.Желбезектерді  тексергенде өлі еттенген ошақтар  көрінеді,олар зақымданбаған орындарға  қарағандда шығыңқы болады.Желбезек  ұлпалары ақ түсті болады.желбезек жапырақшасына бекінген тоғышарлар ұлпаларды қысып,жыртады,қан тамырларының бітелуіне себептес болады.Инвазия  интенсивтілігі жоғары болса,балықтар әлсізденіп,су жағалауына жиналып,жылдам өлімге шалдығады.

Диагнозды ауру белгілеріне  және балықтардың желбезегіне тоғышарларды тауып қояды.

Алдын алу шаралары.Инвазияны  таратпауға жол бермейтін шаралар  өткізеді.Басқа шарушылыұтан әкелінген  балықтарды шаянтәрізділердің бар  жоғын тексереді.Ересек балықтар инвазияны  алып жүрушы болған себептен,оларды жас  балықтардан бөлек ұстау қажет.Әр түрлі жақтан әкелінген балықтарды үнемі қадағалап түрлерін іріктеп  дұрыс суларға жіберсе инвазияның таралуын азайтуға болады.Емі ретінде  әр түрлі заттар қолданылады 5:2 қатынаста  мыс және темңһір купоросының  ерітіндісін қолдануға болады.Қоспаның 7 бөлігін 1 000 000 су бөлігіне ерітеді.Экспозициясы 6-7 күн жақсы оң нәтиже береді.

Аргулез

Аргулез-Argulus туысына жататын  желбезекқұйрықты тоғышар шаянтәрізділер таратады.Бұл ауру балық шабақтарына  сеголеткаларға екі жастағы тұқы балықтарға,бахтахтарға,ақ және қра  амурға тән және т.б.Ең бейім сеголеткалар.Ересек балықтар ауруды тасымалдайды.

Қоздырушысы-Тоған балықтарда тоғышардың екі түрі кездеседі.Argujus japonicas және  Argulus foliaceus.Бұл шаянтәрізділер ірі болады,ұзындыңы 5-7 мм.Денелері сопқша,жалпақ,сұр-жасыл түсті.Бас кеуде бөлімі шығыңқы қаңқамен жабылған оның төмен жағы жүрек тәрізді кесілген.Бекінетін мүшелердің ұшында қайырылған ілмешектері бар.Тоғышардың құрсақ қуысында сорғыш тұмсығы  және жабысқақ мүшелері,екі фасеткалық көзі орналасқан.Argulus foliaceus қоздырушысы  Argulus japonicus қоздырушысынан айырмашылығы оның бас кеуде қаңқасының артқы бөлімі құйрық жүзбе қанатының бас жағына дейін жетпейді.Шаянтәрізділер жылу сүйгіш оптималды дамуы 25-28 градус.Жаз бойы үш ұрпаққа дейін береді;2 миллионға дейін шаянтәрізілер жұмыртқасын салады.Ұрғашылар жұмыртқаларын субстратқа  салып бекіндіреді.Жұмыртқадан личинка дамиды.Олар суда емін еркін жүзеді де балықтарға шабуыл жасайды.2г дейін салмақтағы балық шабақтары 1-2 шаянтәрізділер тоғышарлық етсе,сеголеткаларда 20 және одан артық,ал екі жастағы балықтарда 100-120 тоғышар бір балыққа жабылса өлімге шалдығады.

Эпизитоологиялық мәліметтер.Тұқылар  жоғары деңгейде жазда ен жоғары температурада  зақымдалады.Шаянтәрізділер тек солтүстік  аймақтардан басқа,барлық аймақтарда кенінен тараған.Аргулез жиі эпизоотия  ретінде оңтүстік аймақтарда,балықтардың  өлімімен сипатталады.

Клиникалық белгілері.шаянтәрізділер балықтың терісіне бекініп тұмсықтарымен  терісін тесіп,қанын сорады.Зақымданған  орнында қабыну процесі байқалып,сол ошақтар некрозға шалдығады.Улы бездердің секреті балықтарға уытты әсерін тигізіп оларды уландырады.Шаянтәріздіден қалған жарақат орындары инфекцияның енуіне жол ашады.

Диагноз.Ауруды клиникалық белгілерге және эпизоотогиялық мәліметтерге қарап қояды.

Ауру балықтарды емдеу  үшін ваннаға калий ерітіндісін  қосады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Эргазилез

Шаянтәрізділер  сыртқы жағында желбезек жапырақшалар арасында бекінеді.

 

 

 

 

 

Лернеоз

 

 

Лернеялармен  зақымдаған балық

 

 

 

Аргулез

 

 

Шаянтәрізділер  балықтың терісіне бекініп,тұмсықтармен терісін тесіп,қанын сорады.

 

 

ШАЯНТӘРIЗДIЛЕР  КЛАСЫНЫҢ АЛУАН ТҮРЛIЛIГI

 

         Көбеюi:

-     Даражыныстылар, айқындалған жыныс диморфизм  тән. Аналықтардың құрсағы бас  кеудесiне қарағанда жалпақ, аталықтарының  – жiңiшке.

-       Көктемде  аналық уылдырығын шашып, құрсақ  аяқтарына бекiтедi.

-       Дамуы  тура  (метаморфозсыз).

-       Он аяқты шаяндарға кәсiпшiлiк шаянтәрiздiлердi жатқызады:

-     Тағам ретiнде қолданатын түрлерi теңiз шаяны, асшаяны, омар.

-       Шаянтәрiздiлердiң  ұсақ өкiлдерi суда зоопланктонды  түзейдi.

 Дафния – тұщы су  формасы (тармақталған мұртты  шаян тәрiздiлер отряды)

-     Денесi қосжақтаулы  бақалшақта орналасқан.

-     Бiр күрделi және бiр қарапайым көздерi және  екi жұп мұртшалары бар.

-    Екiншi жұп мұртшалары  екiге тармақталған қозғалу қызметiн  атқарады. Қозғалысы дүмпу тәрiздi, сондықтан оларды “су бүргелерi”  деп атайды.

-     Балық зауыттарында  дафнийлердi құнды балықтарды қоректендiру  үшiн өсiредi.

-    Циклоптар (ескекаяқты  шаянтәрiздiлер отряды) бiрiншi жұп  мұртшалары мен кеуде тарның  аяқшалар көмегiмен қозғалады.  Бiр қарапайым көзi болады. Таспа  құрттардың аралық иелерi болып табылады.

-     Дафниялар,  циклоптар, бүйiрмен жорғалаушылар  – балықтар мен олардың шабақтарының  қорегi.

 Есекқұрттар (теңаяқты  шаянтәрiздiлер отряды) ылғалды топырақта  мекендейдi. Жалпайған денесi болады. Кеуде мен құрсақ буындарында  бiр жұп аяқтардан болады. Құрсақ  аяқтарында тыныс алу мүшелері бар.

 Саккулина – мұртаяқты  шаян.

Шаянтәрізділер (Crustacea) —  буынаяқтылардың бір класы. Зерттеушілердің  бір тобы шаянтәрізділер трилобиттерден, екіншілері буылтық құрттардан шыққан деген болжам жасайды. Бұлардың қазба  қалдықтары кембрийден белгілі. Жер шарында кең тараған, негізінен тұщы су қоймаларында, теңіздерде кездеседі. 6 класс тармағы (желбезекаяқтылар, цефалокаридалар, бақалшақты шаянтәрізділер, жоғары сатыдағы шаянтәрізділер, максиллоподалар және ремпедиялар), 30 мыңнан астам түрі белгілі. Олардың арасында бентосты, планктонды, паразитті және құрлықта тіршілік ететін түрлері бар. Құрлықта тіршілік ететін шаянтәрізділер ылғалды жерлерде, дымқыл ортада мекендейді және желбезекпен тыныс алады, осы белгілері олардың суда тіршілік ететін түрлерден шыққанын дәлелдейді.

Құрылыс және классификация.

Body structure of a typical crustacean - krill

Денесінің ұзындығы 1 — 2 мм-ден (ең майдасы су бүргесі Alonella, ұзындығы 0,25 мм) 80 см-ге жетеді. Ең ірісі — жапон крабы (Macrocheіra kaempferі), оның құлашы 4 м болады. Ең ауыр шаян — Солтүстік Атлант омары (Homarus amerіcanus), оның салмағы 20 кг. Шаянтәрізділер денесін жауып тұратын кутикулада сыртқы қаңқаның қызметін атқаратын хитин көп. Ол қорғаныш қызметін атқарады, бірақ екінші жағынан — үздіксіз өсуіне кедергі жасайды. Сондықтан шаянтәріздер түлеу арқылы өседі. Бұлардың денесі жеке бунақтардан құралған, әр бунағында жұп бунақ аяқтары болады (бірақ эвол. даму барысында кейбір аяқтарының жойылып кетуі мүмкін). Денесі 3 бөлімнен тұрады: бас, кеуде және құрсақ. Бас бөліміндегі бунақтардың саны тұрақты — акроннан және 4 бунақтан құралған, олардың 5 жұп өсінділері бар. Бірінші жұбы — антеннула, екіншісі — антенна, қалған үш жұбы қорегін ұстайтын және ұсақтайтын, түрі өзгерген аяқтары. шаянтәрізділердің басында бір жұп күрделі немесе фасеттік көздері бар. Кеуде және құрсақ бунақтарының саны бірдей емес. Олардың көп жағдайда кеуде аяқтары жылжу, жүзу, құрғақ жерде жүру қызметін атқарады. Жоғары сатыдағы шаянтәрізділердің құрсақ аяқтары дамыған әрі қос бұтақты. Құрсағы көпқылтанды құрттардың пигидиіне (құрсақтың соңғы бөлімі) ұқсас тельсонмен (құрсағының соңғы бунағы) аяқталады. Жүйке жүйесі мидан және құрсақ жүйке тізбегінен тұрады. Ас қорыту жүйесі жақсы жетілген. Ішегі ас үгітетін қарыннан және “бауырдан” құралып, ортаңғы ішекке ашылады. Бір клеткалы организмдермен, өлексемен, органикалық заттармен, көп клеткалы өсімдік және жануарлармен қоректенеді. Желбезектерімен, егер олар болмаса, бүкіл денесімен тыныс алады. Қан айналу жүйесі тұйық емес, жүрегі арқа жағында орналасқан. Сезім мүшелері жақсы жетілген, олар сезімтал талшықтар (рецепторлар) түрінде болады. Зәр шығару жүйесі екі жұп безді: антенналды және максиллярлы. Тепе-теңдік сақтау мүшесі — статоцист жақсы дамыған. шаянтәрізділер көбінесе дара жыныстылар, тек мұртаяқтылар мен онаяқтыларда гермафродиттік кездеседі. Жынысты деформизм айқын байқалады. Көпшілік тобына партеногенез тән, жұмыртқаларын суға тастайды. Шаянтәрізділер метаморфтық жолмен дамиды. Жұмыртқадан планктонды дернәсіл — науплиус шығып, ол метанауплиусқа (екінші дернәсілдік даму сатысы, бұл кезде кеуде және құрсақ бунақтары оқшауланып бөлінеді) айналады. Кейде бірінші дернәсілдік даму сатысы жұмыртқа қабығының астында өтеді, онда дернәсілдердің суға шығуы дамудың соңғы сатысында жүреді (мыс., крабтардың зоеа сатысы). Жұмыртқадан аналық организмге ұқсас кішкене дарабас шығып, түлек арқылы біртіндеп өседі. Шаянтәрізділердің ұсақ түрлері негізгі зоопланктон массасын құрайтын болғандықтан, олар судағы организмдердің қоректік тізбегінде буын болып табылады. Шаянтәрізділер майшабақтардың қорегі, суды өлекселерден тазартады. Көпшілік түрлері (омар, лангуста, креветкалар, т.б.) Дүние жүзінің көптеген елдерінде жоғарғы сапалы тағам ретінде пайдаланылады

Суқоймалардың жағдайын бағалау

 Бақылаушы органдар  жүзеге асыратын балық шаруашылық  суқоймалардың жағдайын балық  өнімінің паразитарлық тазалығы  тұрғысынан бағалауға төмендегілер  кіреді:

1) балық, шаянтәрізділерді, ұлуларды ұстаудың (аулаудың) аумақтарын, мерзімдерін, түрлік құрамын және  көлемін анықтау; негіз ретінде  белгілі жерді ландшафтық-эпидемиологиялық  ауданға бөлу мәліметтері алынады.  Балық шаруашылық суқоймаларға  қатысты описторхоздың таралу  ауқымының құрылымы бойынша қолда  бар мәліметтерді пайдалану міндетті. Гидробионттар мониторингі аумағына  кәсіп аудандары (өндірістік және  әуесқойлық) ғана емес, гидробионттардың  аууы мүмкін аумақтарды есепке  ала отырып, болашақтағы балық  аулау аумақтары да кіреді;

2) балықтың бұлшық етінің 1-3 жерінен материал алу арқылы  кіші және орташа өзендердегі  (суқоймалардағы, көлдердегі) балықты,  тұщы суларда тіршілік ететін  шаянтәрізділерді, қосмекенділер мен  бауырымен жорғалаушыларды описторхис  метацеркарийлеріне зерттеу. Үлкен  өзендердегі, суқоймалардағы, көлдердегі  зерттеуге арналған балық аулау  учаскелерінің арақашықтығы 100 км-ден  кем болмауы тиіс.

3) Тұщы сулы суқойманың  белгілі учаскесінде (аумағында)  описторхоз қоздырғышының аралық  және кәсіптік өлшемдегі қосымша  иелерінің әр түрінен 10-15 дарақты зерттеу. Теріс нәтиже көрсетілсе, қосымша зерттеу жүргізіледі және зерттелетін балық, ұлу, шаянтәрізділер, қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылардың саны 50-ге жеткізіледі. Егер теріс нәтижеге көз жеткізілсе, суқойма таза деп есептеледі;

4) осындай суқоймадағы  қайта зерттеулердің мерзімі  мен келесі зерттеулердің мақсатқа  сәйкестілігі экологиялық-биологиялық,  гидрологиялық және басқа да  сипаттамаларына, сондай-ақ эпидемиялық  және эпизоотикалық мәртебесіне  байланысты анықталады;

5) таза суқоймада описторхоз  қоздырғышының аралық және қосымша  иелері және гельминт жұмыртқалары  кездескенде, қайта зерттеулер  әр 3 жыл сайын жүргізіледі; 

6) суқоймада қоздырғыштар  дамуының циклына балық, ұлу  немесе шаянтәрізділер қатысатын  крустацеоз ошақтарының пайда болуының биологиялық алғышарттары (аралық және қосымша иелері немесе олардың біреуі) болмаған кезде, бұл суқоймадағы келесі зерттеулер мақсатқа сәйкес келмейді.

7)Гидрологиялық режим мен экологиялық-биологиялық сипаттамалардың өзгеру қауіптілігі кезінде және ақырғы нәтижесінде описторхоз ошақтарының пайда болу және даму алғышарттарын тудыратын гидротехникалық қондырғылардың аумағына кіретін аумақтарда гидробионтарды зерттеу жыл сайын немесе 3 жылда бір рет жүргізіледі (суқоймалар аумағындағы эпидемиялық және эпизоотикалық жағдайға байланысты).

 Паразитарлық тазалық  көрсеткіштері бойынша балық  өнімін «соқыр» сертификаттауды  болдырмау мақсатында балық шаруашылық  суқоймалардың (кәсіп аудандарының) жағдайын бағалау үшін суқоймалардың  санитарлық-гигиеналық, ветеринарлық, эпидемиологиялық, эпизоотикалық және  экологиялық-биологиялық сипаттамалары  болуы тиіс.

8) Балық шаруашылық суқоймаларды және теңіз кәсібінің аудандарын бақылау негізі санитарлық-эпидемиологиялық және мал дәрігерлік қызметтермен, сондай-ақ салалық ғылыми-зерттеу институттарымен бірге жүргізілетін кешенді зерттеулер болып табылады.

9) Суқойманың (кәсіп ауданының) ветеринарлық-санитарлық және эпизоотикалық жағдайы бойынша жұмыстарды басқару мен зерттеулер жүргізу басқа да мүдделі ведомстволар мен мекемелердің қатысуы арқылы мал дәрігерлік қызметтермен іске асырылады.

10) Балық шаруашылық суқоймада (кәсіп ауданында) крустацеоз қоздырғыштарын жұқтырған балық, шаянтәрізділер, қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар кездескенде, сол кәсіп ауданыныдағы описторхоз иелері бола алатын суқойманың басқа тіршілік иелері және суқойма 3 жыл ішінде "шартты түрде жарамды" болып есептелетін ескеру қажет.

11) "Шартты түрде жарамды" суқоймадан (кәсіп ауданы) ауланған барлық балық өнімі залалсыздандырудан кейін ғана сертификаттау мен өткізілуге жіберіледі.

12) "Шартты түрде жарамды" балық шаруашылық суқойманың (кәсіп ауданы) санитарлық-эпидемиологиялық және мал дәрігерлік-санитарлық соның ішінде паразитарлық тазалық көрсеткіштері белгіленген сертификатында немесе басқа құжатта, сондай-ақ осы суқоймада ауланған балық, шаянтәрізділер, қосмекенділер, бауырымен жорғалаушыларға арналған ветеринарлық күәлікте балық өнімін өткізу шарттары міндеттті түрде көрсетіледі.

13) Балық өнімінің паразитарлық тазалығына байланысты балық шаруашылық суқоймалардың (кәсіп аудандары) жағдайын бағалау (мониторинг) кезінде сол суқоймаға (кәсіп ауданы) тиісті барлық меншік түрлеріндегі кәсіпорындар немесе балық аулаушылар мен аңшылардың аумақтық одақтары арқылы жүзеге асады.

14) Мониторингтің нәтижелері балық, шаянтәрізділер, қосмекенділер, бауырымен жорғалаушыларды аулаға лицензия беру кезінде есепке алынады. Балық, шаянтәрізділер, кәсіптік ұлулар, қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар аулауға (ұстауға) лицензия беру мемлекеттік мал дәрігерлік, санитарлық-эпидемиологиялық қадағалау органдарымен аулау (ұстау) аумақтарын және балық өнімін өткізу шарттарын келісіп, Қазақстан Республикасының ауылшаруашылық министрлігінің, балық шаруашылық комитетінің аумақтық органдары арқылы жүргізіледі.

15) Өндірілген және өткізілген балық өнімінің сапасы мен адам және жануарлардың денсаулығына қауіпсіздігіне жауапкершілік балық, шаянтәрізділер, ұлулар, қосмекенділер, бауырымен жорғалаушыларды аулайтын және оларды өңдейтін заңды және жеке тұлғаларға жүктеледі.

16)Крустацеоз қоздырғыштарының дернәсілдерінің потенциалды тасымалдаушыларына тұқы балық тұқымдас келесі балық түрлері кіреді: аққайран, тарақ балық, торта балық, красноперка, табан балық, голавль, көктыран, белоглазка, чехонь, ақмарқа, оңғақ, теңгебалық, уклея, көкталма, верховка, шырмабалық.

17) Балықты O.felineus метацеркарийлерін жұқтыруға арналған санитарлық-гельминтологиялық зерттеулер жүргізуге және крустацеоз дифференциалды диагностикалауға компрессионды және жасанды асқазан сөлінде қорыту әдістері қолданылады. Осымен қатар, балықтың әр түрінің сыртқы жағын тексерген кезде қабыршақты жамылғысының және жүзбеқанаттарының жағдайына көңіл бөлу, қажет, желбезектерін зерттеп, кейін қарнын тіліп, жүрегін, бауырын, өт қабын, көк бауырын, жүзу қабын, бүйрегін, жыныстық мүшелерін, асқазан-ішекті трактын зерттеу қажет. O.felineus метацеркарийлерінің шоғырлану мүмкіндігі жоғары жерлерге-теріасты дәнекерлік ұлпасына және бұлшық ет ұлпасының үстіңгі қабаттарына (осы әдістемелік нұсқауларға 2 қосымша) ерекше көңіл бөлу қажет.

18) Зертханалық зерттеулер кезінде адам мен жануарлар денсаулығына қауіпті тірі крустацеоз метацеркарийлері табылған балық пен балық өнімдері өткізуге жіберілмейді, бұл өнім «шартты түрде жарамды» немесе «жарамсыз» дәрежесіне өтеді.

19) «Шартты түрде жарамды» балық өнімі қайта өңдеу мен өткізуге зарарсыздандырылғаннан кейін ғана жіберіледі

20) «Жарамсыз» дәрежесіне өткен балық пен балық өнімдері кәдеге жаратылады.

21)«Шартты түрде жарамды» балықты тағамға пайдалануға тұздаудан, мұздатудан, қақтаудан, кептіруден, арнайы аспаздық өңдеуден немесе консервілеуден кейін ғана жіберіледі.

22) Балық пен балық өнімдерін тасымалдауға және өткізуге мал дәрігерлік-санитарлық сараптамасы жүргізілгеннен және бірге жүретін құжаттар: мал дәрігерлік күәлік пен мал дәрігерлік зертхананың сараптама актісі болғанда ғана жіберіледі.

 

 

Суқоймаларын  паспорттау ережелері.

1. Суқоймаларын паспорттау  жүргізу кезінде ластану мүмкіндігі  бар тоғандар, көлдер, су көзі  және суқойма нысандары орналасқан  жерлері көрсетілген схемалық  жоспары жасалады.

2. Суқоймаларының эпизоотикалық  жағдайы зертханалық зерттеулер  арқылы зерттеледі. Зерттеу нәтижелері  суқойманың ветеринарлық-санитарлық  паспортына енгізіледі.

3. Алынған бағалау мәліметтері  негізінде тұрғындардың жұқтыру  қаупі деңгейі бойынша әр аймақтың  белгіленуімен сәйкес аумақтың  аудандастыру карта-сызбасы құрастырылады.  Описторхоз жұқтыру қаупі бар  аймақтың сәйкестігі немесе айырмашылығын  анықтау мақсатында описторхоз  бойынша аудандастыру карта-сызбасы  түсіріледі.