Балық туралы жалпы түсінік

                                           

 

 

 

                                                                                                                                   

 

Жоспар:

 

I.Кіріспе: «Балық туралы жалпы түсінік»

II.Негізгі бөлім: 2.1«Балықтардың жалпы классификациясы»

               2.2« Арал теңізі және өзге теңіз балықтарына сипаттама»

III.Қорытынды  

IV.Пайдаланылған әдебиеттер тізімі          

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 Кіріспе

 

Балықтар – жер шарының суларын мекен еткен және бiрте-бiрте көне омыртқалылар – жақсыз балықтарды ығыстырып тастаған, алғашқы су жақауызды омыртқалылар. Олардың барлық құрылымы суда белсендi желбезекпен тыныс алуға және тiстейтiн жақтарымен қоректi белсендi ұстау жолымен қоректенуге бейiмделген. Қандай балық болмасын өз құнарлығымен ерекшеленеді. Сол сияқты Арал теңізі балықтары да ел аузында. Теңіз тартылуымен ерекшеленсе, балығы өз дәмімен ерекшкленеді. Енді жалпы балықтарға келіп тоқталсақ...

Олар желбезек доғалардың сыртқы бетiнде отырған, елгезек бөлшектенген желбезектермен тыныс алады. Жүзудiң негiзгi мүшесi болып құйрық бөлiгiнiң жанама (бүйiр) қимылдары болып табылады. Көбiсiнiң денесi қабыршақпен қапталған, нағыз тiстерi, қимылды реттейтiн жұп аяқтары — көкiрек және құрсақ жүзбе қанаттары және жұп емес жүзбе қанаттары – тұрақтандырушылары болады. Одан басқа иiс, көру мен статоакустика сезу мүшелерi жақсы дамыған және дөңгелекауыздылардағы сияқты терi бүйiр сызығы бар. Қанайналым шеңберi бiр.

Қаңқасы сүйектi немесе шемiршектi болады. Бас сүйегi омыртқа жотасымен қозғалмай буындасқан бас сүйек қорабынан және жақ пен желбезек аппараттарын ұстап тұратын, қаңқалы доғалардың бассүйегiмен қозғалмалы буындасқан түрiндегi висцеральдi қаңқадан тұрады.

Балықтар суда көбейедi, көбiсi уылдырық шашады, ұрықтануы сырттай.

Балықтар морфо-физиологиялық және экологиялық қатынастағы ең сан-алуанды жануарлар тобы. Олар жер шарының барлық су қоймаларында мекендейдi, әр-түрлi қоршаған су ортасына бейiмделген, экватордан Солтүстiк полюсқа дейiн, мұхит түбi мен жер асты суларынан биiк таулы бұлақтарға дейiн және алуан түрлi формаларды құрайды. Қазiргi балықтар түрлерiнiң саны 20 мың шамасында. Балықтар ең көне (дөңгелекауыздылардан кейiн) жануарлар тобы болып есептеледi. Барлық ғалымдар қазiргi балықтар екi дараланған топқа жiктеледi дегенге келiседi: шемiршектiлер және сүйектiлер, оларды қазiр екi дара класс ретiнде қарастыруда.

Шемiршектi балықтардың сүйегi болмайды және олардың iшкi қаңқасы түгел шемiршектен тұрады. Олар екi тең емес топқа бөлiнедi: қаңқаның қарапайым құрылысын сақтап қалған бiрақ аса жетiлген көбею мүшелерi мен жүйке жүйесi бар тақташажелбезектiлер немесе акулалы балықтардың үлкен тобы және жоғары жақтары бассүйек қорабымен қосылып, өздерiне негiзгi қорек болатын, ұлулардың бақалшақтарын шағуға қажеттi ерекше берiктiлiк тапқан, химералар немесе бүтiнбастылардың аздаған тобы.

Сүйектi балықтардың көбiсiнiң шығу тегi терiлi – сыртқы да, iшкi де аса жетiлген және олар желбезекпен желбезектiк қақпақшалар көмегiмен тыныс алады және желқабыздары болады. Олардың арасында ең жетiлгендерi – 19,5 мың түрдi құрайтын, сүйектi балықтар, ал басқа балықтардың барлығын қосқанда бар-жоғы 500 жуық түрi бар.

Сүйектi балықтардың жүйелiлiгi жөнiнде ғалымдар арасында көптеген пiкiрлер бар. Ихтиологтар сүйектi балықтарды жиi екi класс тармағына бөледi: қостыныстыларға және барлық басқа балықтар жататын аяқауыздыларға. Морфологтар қостынысты балықтарды саусақ қанаттылармен қоса хоандiлер класс тармағына бiрiктiредi, ал басқаларын болса сәулеқанаттылар класс тармағына немесе — көне-және жаңа қанаттылар класс тармағына жатқызады.

Төмендегi, отрядтарға дейiн жеткiзiлген классификация, бiздiң оқулықта қабылданған қазiргi балықтар жүйелiлiгi туралы көрiнiстi бередi. Сүйектi балықтарды 30-40 отрядқа бiрiктiредi, бұл жерде ең маңызды 15 аталған

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Балықтар класс үстiнiң классификациясы

Балықтар класы

1 класс. Шемiршектi балықтар.   2 класс. Сүйектi балықтар.

1 класс. Шемiршектi балықтар (Chondichthyes).

1 класс тармағы. Акулалылар немесе тақташажелбезектiлер (Elasmobranchi).

Акулалар отряды (Selachiiformes    немесе  Selachoidea).

Скаттар отряды (Rajiformes немесе Batoidea).

Химералылар отряды(Chimoerae).

2 класс. Сүйектi балықтар (Osteichthyes).

1 класс тармағы. Сәулеқанаттылар (Actinopteryqii).

1.          Отряд үстi. Шемiршектi ганоидтар немесе сүйекшемiршектiлер (Chondrostei).

Бекiрелер отряды (Acipenseriformes).

2.          Отряд үстi. Сүйектi ганоидтар (Holostei).

Сауытты  шортандар отряды (Lepidosteiformes).

Амиялар немесе тұнбалы балықтар (Amiiformes). 

3.          Отряд үстi. Сүйектi балықтар (Teleostei).

Майшабақ тәрiздiлер отряды (Clupeiformes).

Тұқыбалық тәрiздiлер отряды (Cypriniformes).

Жыланбалықтәрiздiлер отряды (Anquiliformes).

Тұқыбалықтiстiлер отряды (Gyprinodontiformes).

Шортантәрiздiлер отряды (Esociiformes).

Саргандiлер отряды (Beloniformes).

Жұмсаққанатты треска тәрiздiлер отряды (Gadiformes).

Колюншоттәрiздiлер отряды (Gasterosteiformes).

Шоқ желбезектiлер отряды (Lophobranchiiformes).

Басқынбалықтәрiздiлер отряды (Muqiliformes).  

Алабұғатәрiздiлер отряды (Perciformes).

Жабысқақ балықтар отряды (Echeneiformes).

Түйетабантәрiздiлер отряды (Pleuronectiformes).

Аяққанаттылар отряды (Pediculati, немесе  Lophiiformes).

Жабысқан жақтылар отряды (Plectognathi немесе Tetradontiformes).

2 класс тармағы. Көпқанаттылар (Brachiopteryqii).

Көпқанаттылар отряды (Polypteriformes).

3 класс тармағы. Саусақканаттылар (Crossopteryqii).

Целокантини отряды (Coelacanthiformes).

4 класс тармағы. Қостыныстылар (Dipnoi).

Бiрөкпелiлер отряды (Monipneumones).

Косөкпелiлер отряды (Dipneumones).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

СҮЙЕКТI БАЛЫҚТАР КЛАСЫ

Шығу тегiнен өте көне бекiрелер тұқымдасына жататын балықтар, өздерiнiң гүлдену шыңына 100-200 млн. жыл бұрын Жер бетiнде әлi динозаврлар жүрген кезде жеттi. Бұл балықтар өздерiнде көне акулалар мен скаттардың және қазiргi сүйектi балықтардың белгiлерiн ұштастырады.

Сүйек-шемiршектi немесе бекiрелiк балықтардың қаңқасы шемiршектi, бiрақ оларда басқа да сүйектерi болады. Бекiрелiлердiң омыртқа жотасында өмiр бойы хорда сақталады, оларды вязич деген атпен асқа пайдаланады. Оларда желқабыз және желбезектi қақпақшасы бар. Кейбiр бекiрелiлердiң ұзындығы бiрнеше метрге дейiн жетедi. Оларда түгелдей қабыршақты жабынның орнына, денесiнiң бойымен 5 қатар iрi сүйектi өсiндiлер өтедi. Бекiре, шоқыр, сүйiрiк балықтар құрттар, ұлулар және басқада омыртқасыздарды, су түбiндегi құмдар арасынан, ауыздарының алдында орналасқан кiшкене мұртшалар көмегiмен, тауып қоректенедi. Тек ең iрi белуга мен калуга ғана басқа балықтармен қоректенедi.

Бiр жылдың бiрнеше айын бекiрелiлер теңiзде өткiзедi (мысалы, Азов, Қара немесе Каспий теңiздерiнде), ал уылдырық шашу үшiн өзендерге кiредi. Балықтардың жыныстық жетiлуi кеш басталады, 10-15 жылдан кейiн, бiрақ олар өте ұзақ тiршiлiк етедi 60-100 жыл.

Бекiрелiлер тiршiлiк бойы тек бiрнеше рет уылдырық шашады. Уылдырықты жылдам ағымы болашақ ұрпақты үнемi оттекпен қамтамасыз етiп тұратын жерлерге-құм немесе ұсақ жұмыр тастар арасына шашады.

Белуга Қара, Азов және Каспий теңiздерiнiң алқабында мекендейдi. Белуга аналығы 5 млн. уылдырыққа дейiн шашады және уылдырықтың жалпы салмағы балық салмағының ¼ құрайды. Белуга көлемi 5 метрге дейiн, ал салмағы 1230 кг дейiн жетедi. Уылдырық салмағы 245 кг дейiн.

Бұл класс бүкiл жер шарын мекендейтiн, балықтардың басым көпшiлiгiн бiрiктередi және омыртқалылар класының түр құрамы жағынан ең үлкен болып есептеледi. Бұл класқа тән белгiлер болып төмендегiлер есептеледi:

Барлық сүйектi балықтарда желбезектi саңылауларды жабатын-сол арқылы жетiлген желбезектi тыныс аппаратын құрайтын, сүйектi желбезектi қақпашалары болады. Қаңқада әрдәйiм белгiлi мөлшерде жапсырма сүйектер болады, туынды жақтары да терi сүйектенулерден тұрады. Iшкi қаңқасы, жартылай болса да сүйектi. Қабыршағы (екiншi рет редукциялануы мүмкiн) ганоидтi немесi сүйектi (плакоидтi емес). Жүзбе қанаттары сүйек сәулелерiмен сүйелмелденедi (қостынысты балықтардан басқалары). Желбезектi қалқалары өте ықшам немесе жиi байқалғандай мүлдем болмайды, сол себептен желбезектi күлтелер тiкелей желбезек доғаларында отырады. Желқабығы (екiншi рет дамымауы мүмкiн) немесе өкпесi (өте сирек) болады. Аталықтарында қос копулятивтi мүшелерi жоқ, ұрықтануы (өте сирек жағдайлардан басқа) сырттай, уылдырықтары майда.

Қазiргi сүйектi балықтарды 4 класс тармағына бөледi: қостыныстылар, көпқанаттылар, сәулеқанаттылар және саусаққанаттылар. Сәулеқанаттылар класс тармағы 3 отряд үстiн құрайды: шемiршектi ганоидтар (бекiрелер отряды), сүйектi ганоидтар (сауытты шортандар) және қылтанақты балықтар (40 отрядтан тұрады).

ШЕМIРШЕКТI БАЛЫҚТАР КЛАСЫ

Шемiршектi балықтарға акулалар мен скаттар отрядының өкiлдерi жатады. Терiсi эмальдi кертештерi бар қабыршақпен қапталған. Желбезектi қақпашалары жоқ, әр шетiндегi 5-7 жұп желбезектi саңылаулары сыртқа ашылады. Бұл құрылыс белгiлерi – шемiршектi балықтардың көнелiгiнiң куәсi.

Акулалар мен  скаттар барлық теңiздер мен мұхиттарда мекендейдi. Акулалар түрлерiнiң басым бөлiгi – жыртқыштар. Ұзарған сүйiр торпедатәрiздi денесi, күштi бұлшықеттерi оларға үлкен жылдамдықпен жүзуге мүмкiндiк бередi. Акулалар денесiнiң көлемi әр-түрлi. Iшiндегi ең алыбы-кит акуласының ұзындығы 20 м дейiн жетедi. Ол судан ұсақ планктонды организмдердi сүзiп, солармен қоректенедi.

Акулалардың көпшiлiгi — ашық мұхиттың екпiндi жыртқыштары. Каспий теңiзiнде көлемi 120 см аспайтын және балықтармен қоректенетiн шағын катран акуласы немесе тiкендi акула мекендейдi. Баренц және Ақ теңiздерiнде мекендейтiн катран, майшабақ және жұмсақ қанаттылармен трескамен қоректенедi. Катранның етi өте дәмдi, бекiренiкiнен кем түспейдi. Катрандармен өте сақ болу керек. Олардың арқа жүзбеканаттарының түбiнiң алдында екi өткiр тiкенегi бар болса у бездерi орналасқан. Егер аквалангышы немесе жүзiп жүрген адамдар сол тiкендермен жараланса у кызартып iсiнiп, ауру тудырады. Кейде жүрек дүрсiлi жиiлеп, тыныс алуы тарылады. Көбiнесе ауырғандар жазылып кетедi, бiрақ өлiмге әкелген жағдайлар да кездеседi.

Мұхитта акулалардың көптеген түрлерi мекендейдi: көк, ақ, рифтiк, алты желбезектi, кариб қаражүзбеқанатты, теңiз түлкiсi, ала мысықты, полярлы және т.б. Аса қызығушылықты, басының алдыңғы ұшында аса үлкен балғаға ұқсас, әр жағында көздерi мен танаулары бар, рострумы өсетiн акула — балғалар туғызады. Акула-балғалар — өте қаһарлы және ашқарақ жыртқыштар. Осы акулалар ең жиi адамға шабуыл жасайды. Басының жалпақ бөлiгiнiң төменгi бетi жоғары сезiмталдық пен эхолокацияға ие, осыған байланысты олар топырақ астына көмiлiп жатса да қоректi оңай табады.

Скаттардың көбiсi су түбiнде тiршiлiк етедi. Негiзiнен ұлулармен қоректенедi. Дененiң арқа-құрсақты бағытта жалпақталуымен төс жүзбекқанаттардың қатты өсуi, скаттар түрлерiнiң басым бөлiгiне тән. Желбезектi саңылаулары денесiнiң төменгi шетiнде орналасқан.

Скаттар отряды. Ең iрi скат – манта, немесе теңiз шайтаны. Оның жүзбе қанаттарының жалпы көлемi пәрменi 7 м дейiн жетедi. Өз атауына, олар шаяншалар мен басқа да майда жәндiктердi аузына айдайтын, басында орналасқан “мүйiздерi” – ұзын жүзбеқанаттары және су бетiнен 1,5 м-ге дейiн секiру қабiлетi үшiн ие болды.

Құйрыққазық – скат әуе жыланға ұқсас. Ол шаяндар, ұлулар және басқа да су түбiндегi жануарларды тiсiмен үгiтiп, қоректенедi. Ұзын құйрығының соңында үшкiрленген ұлы тiкенi орналасқан. Ол кiрiп кетсе, адамның өлуi мүмкiн. Оңтүстiк –Шығыс Азияның тұрғындары осы мысықтары деп атайды, олар Қара, Азов және Балттық теңiзiнiң оңтүстiк бөлiгiнде мекендейдi. Қиыр Шығыста алып скат, ал оңтүстiк теңiз жағалауында Қызыл құйрыққазық тiршiлiк етедi.

Электр скатында электр мүшелерi болады. Ол күшқуаты 200 вольтқа жететiн тоғымен жаулары мен жемтiктерiн ұрады.

Ара-балықтың тұмсығы ұзарған және екi жақты қол араға ұқсас. Сол тұмсығымен ол су түбiндегi жануарларды құмнан қазып алады, ал кейде балықтар үйiрiн кiлт тесiп, бiр соққымен көбiсiн жарасқаттайды және өлтiредi. Денесiнiң төменгi шетiнде орналасқан, бiрiгiп өскен басы, төс жүзбекқанаттары және желбезектi саңылаулары, олардың скаттар отрядына жататынына дәлелi.

Кейбiр скаттардың етi өте дәмдi. Үндiстанда шикi және тұздалған акула құйрықты скаттың етiн жейдi. Корея мен Жапонияда гитаралы Шлегельдiң скатының етi деликатес болып саналады, оның жүзбеқанаттарының сорпа қайнатады. Теңiз шайтандары мен мобулдың қызғылт еттерi де қымбат бағаланады, ал электр скаттың етi дүние жүзiнде танылған деликатес болып есептеледi.

 

 

 

 

 

 

БАЛЫҚТАРДЫҢ ДАМУЫ МЕН КӨБЕЮI

Балықтардың барлығы уылдырықтарын суға шашады, кейбiр түрлерi көптеген миллион уылдырықты бiрден тастайды. Мұндай көбею сыртқы ұрықтану жолымен жүредi. Аналықтар уылдырық шашса, аталықтары оларды ұрықтандырады. Теңiз балықтары саны жағынан өте көп жұмыртқалар шашады, бiрақ бұл салада рекордсмен болып, алып ай-балық есептеледi: оның бiр аналығы бiр мәртеде 30 млн-ға жуық жұмыртқа шашады. Бiрақ уылдырық шашылған соң өздерi ғана қалады, олар ауруға, аштыққа және жыртқыштардың шабуылына шалдығады. Жұмыртқалардың өте көп болуы, аман қалуды қамтамасыз етуге қажет. Балықтардың көбею нақты белгiленген жерлерде – уылдырықтамаларда өтедi.

Жұмыртқалайтындар. Оларға балықтардың басым көпшiлiгi жатады. Албырттардың көбеюi мен дамуын мысалға келтiруге болады. Көбею мақсатында олар сөздiң тiкелей мағынасында – алысқа барады. Атлант албырты уылдырық шашуға дайын болғанда коректенетiн Лабрадар мен Гренландия су асты жайлымдарынан, өзi туылған жерi, Атлантиканың арғы бетiндегi өзенге жүзiп баруға дайын.

Өзен ағысына қарсы көтерiлiп, албырт аналығы таза суы мен қиыршық тастар кенi бар жерiн iздеп табады. Ол құйрығымен кiшкене шұңқыр немесе бекiрелiлердiң ұясы деп аталатын төбешiк қазып, сол орынға жұмыртқалайды.

Аталығы жұмыртқаларды ұрықтандырады, сонан соң аналығы ұрықтанған жұмыртқаларды қиыршық тастармен көмiп тастайды. Уылдырық шашқан соң әлсiзденген балықтар  ағыспен ағып ауытқиды: кейбiреулерi мұхитқа жетпей өледi, бiрақ көбiсi келесi миграция мен уылдырық шашуға дейiн тiрi қалады.

Жаңадан уылдырықтан шыққан патшабалық дернәсiлiнiң сарыуыз қабы болады, оның iшiнде өзi қоректенетiн сарыуызы бар. Сарыуыз дернәсiлдiң әрi қарай дамуына және оның шабаққа айналуына қажет.

Сол шетте – бiрнеше  апталық дернәсiлдер.

Оң шетте – сарыуыз қабы жоқ албырт шабағы.

Өзеннiң жылдам ағымы  оларды ашық теңiзге алып кеткенше дейiн, шабақтар жетiлудiң бiрнеше кезеңiнен өтедi, сол уақыттың iшiнде олар туған ұясының маңынан алшақтамайды. Шабақтар басынан өтетiн метаморфоздар, оны тұзды суда тiршiлiк ете алатын балыққа айналдыруға бағытталған. Мұхитқа жетiп, өзi ағымға қарсы көтерiлiп және көбеюдiң жаңа циклiне бастама бергенше, албыр бiр метр ұзындыққа дейiн өсуi мүмкiн.

Басқа өрiстегiш балықтар арасында ұзын жылантәрiздi денесi бар жыланбалық қызығушылық тудырады. Ғасырлар бойы осы балықтың көбею жұмбақ болып келiп, жақын уақытта ғана анықталды. Еуропа өзендерiнiң жыланбалықтары Атлант мұхитымен батысқа қарай жүзедi. Солтүстiк Американың жыланбалықтары Атлант мұхитымен шығысқа бет алады. Екеулерi де Саргасс теңiзiнде кездесiп, сол жерде уылдырық шашады. Одан ересек жыланбалыққа мүлдем ұқсамайтын дернәсiлдер шығады: олар мөлдiр, қысқа денелi және бүйiрлерiнен қатты қысылған болып келедi. Саргасс теңiзiнен дернәсiлдерi бiреулерi Еуропа жағалауларына аттанса, екiншiлерi Солтүстiк Америка жағалауларына қарай бет алады. Бiртiндеп дернәсiл құрылысы өзгередi және өзендерге жыланбалықтар кiредi.

Қырық түрлi балықтардың аталықтары жынысын керiсiнше ауыстыра алады. Сол шетте жыланбалық аталығы электрик түсiне боялған. Аналыққа трасформациаланғаннан соң жыланбалық сары түстi болып шығады.

Аталық пен аналықтың қызметтерi бiр организмде ұштасу құбылысы гермафродитизм деп аталатын, репродукция тәсiлiн бейнелейдi. Мұндай түрлердiң жыныс мүшелерi жұмыртқаны да сперманы да өндiредi.

Мұндай түрдегi балықтар топ-топ болып тiршiлiк етедi және үйiр бастаушысы, ең iрi дарақ және аналық болады. Аталық көлемi жағынан аналыққа жақындайды, басқа дарақтар болса әлi ересек кезеңiне жеткен жоқ. Аналық өлген кезде, аталық оның орнын басады; топтағы көлемi жағынан келесi балық аталыққа айналады.

Шемiршектi және сүйектi балықтар арасында, дамыған жас балықтарды туатындар да кездеседi. Тiрi туатын түрлер акулалар, скаттар және т.б.

Акулалар арасында тiрi туатын түрлердiң ұрпағы аналық “жатырында” дамиды. Тiрi туу жағдайларында сүйектi қабықшасы өте жұқа немесе мүлдем дамымайды және  жұмыртқа клетка  жарғақшаларына жабысады. Сарыуыз безi қан тамырларымен мол жабдықталған бүрлердi оқшаулайды. Бұл бүрлер жұмыртқа клетка жолындағы орталарда өсiп, ақуызды плацентаны қалыптастырады. Әдетте ол негiзiнен ұрықтың тыныс алуына қызмет етедi, бiрақ қорек көзi болып та қызмет ете алады.

Құм акуласының эмбрионы жұмыртқа жолынан келетiн ұсақ жұмыртқалармен қоректенедi. Соңында тек екi ұрық қана, әр жатырда бiр-бiрден тiрi қалады.

Әуесқойлар аквариумдарында көбiнесе, отаны тропиктердiң тұщы су қоймалары болып табылатын, майда сүйектi балықтар “тiрi туғыштарды” өсiредi. Бұл түрлер полигамды болып есептеледi. Полигамды дегенiмiз, бiр аталық көптеген аналықтармен ұйығуы. Аталығы аналыққа қарағанда iрi болады. Жыныстық айырмашылықтары дене формасы мен түсiнде байқалады.

Балық өнімдері туралы жалпы түсінік 
Балық және теңіз өнімдері -адамға өте жұғымды тағамдар. Еліміздің суларында балықтың мыңнан астам түрлері тіршілік етеді, оның 250 түрі ауланады. Теңіздерде балық аулау өрістеген сайын,дәмді де жұғымды тағам көбейіп, халық дастарқаны молая түсуде. 
Балық шаруашылығы өнеркәсібінің балық аулайтын осы заманғы техникамен жарақтанған ірі кемелері балықты аулаған жерлерінде сол бойда өңдейді. Мұның өзі балық өнімдерінің (тоңазытылған балық, жон еттері, консерві т. б.) өте дәмді және сапалы болуына әсер етеді. 
Сатуға түсетін балық өнімдерінің ассортименті мұхит балықтары есебінен көбейін келеді. Халықтың күнделіктітұтынуда балықтың, балық тағамдарының көбейуіне байланысты тұтынушылардың, әсіресе үй шаруасындағы әйелдердің балық түрлерін, ерекшеліктерін, олардың тағамдық құндылығын білу қажет. 
Балық девон кезеңінен белгілі. Қазіргі көптеген түрлері 500 мың жылдан бері өзгерместен тіршілік етіп келеді. Балықтың мекен ету аумағы биік тау су қоймаларынан мұхиттың терең су түбіне дейінгі ауқымды қамтиды. Тұздылығы 70% суға төзетін балықтарда бар. Балықтың дене тұрқы, түсі, құрылысы, физиологиясы жағынан айтарлықтай ерекшеленеді. Олардың дене тұрқы 1 см-ден 20 м-ге дейін болады, ал салмағы 1,5 г-нан 12-14 т-ға жетеді. Олардың пішіндері де әртүрлі: ұршық, жебе тәрізді, екі бүйірінен немесе арқасына қарай қысыңқы, жылан, таспа, шар тәрізді, дөңгелек, т.б. болады. Балықтың денесі 3 бөліктен(бас, кеуде, құйрық) тұрады. Олардың жұп тану тесігі мен көзі, жұп (кеуде, құрсақ) және дара (арқа, құйрық, құйрық асты) қанаттары болдады. Кейбір балықтардың қанаттары жетілмеген, ал кейбір түрлерінде өте жақсы жетілген. Денесін қабыршақ жапқан, бірақ қабыршақсыз немесе сүйекті қылтаң жапқан түрлері де бар. Желбезекпен тыныс алады, ауамен тыныс алуға бейім органы бар балықтар да кездеседі. Балықтың жыныстық қабілеті жетілгенше тез өседі, олардың өсуі көбіне жыл маусымына, тіршілік жағдайына байланысты. 1-2жыл, тіпті 100 жылға дейін тіршілік ететін балықтар да бар. Жүрегі 2 камералы, қан айналу шеңбері-біреу. Миының құрылысы қарапайым. Көптеген балықтардың иіс сезу, сезім, есту, көру мүшелері жақсы жетілген. Олардың бүйір сызығы судың қозғалысын қабылдайды. Сүйекті балықтардың көпшілігінде торсылдақ болады, ол дене тепе-теңдігін сақтау қызметін атқарады, ал кейбір балықта торсылдақ-тыныс алу органы; балық торсылдақ арқылы өзі шығаратын дыбысты күшейтеді. Қорегінің түріне қарай балық: фитофаг, планктофаг, бентофаг, детритофаг, жыртқыштар болып бөлінеді. Балық әдетте дара жынысты, сондай-ақ қос жынысты түрлері де кездеседі. Бұлардың көпшілігі сырттай ұрықтанып, уылдырық шашу арқылы көбейеді. Сондай – ақ іштей ұрықтанып, тірі шабақ немесе ұрықтанған уылдырық туатын түрлері де болады. Тіршілігінде олар бірнеше рет уылдырық шашады, бір рет уылдырық шашатындар да болады. Уылдырығын судағы өсімдікке, тасқа жабыстырып қоятындар, көміп тастайтындары, тіпті моллюскілердің денесіне тығып сақтайтындары да кездеседі. Балық жыл маусымына сәйкес қорегін, қыстауы немесе уылдырық шашатын жерін іздеп, кейде мыңдаған км – г дейін өрістейді. Балық – адам үшін қажетті белокқа бай тағам көзі. Оның еті, уылдырығы, ал кейбір түрінің терісі де пайдаланылады, олардан балық майы алынады. Ішінде улы түрлері де кездеседі. Балық аулау шаруашылығы ертеден белгілі дегенмен оның шарықтау биігі 20 ғ –дың 70 – жылдарына тура келеді. Осыған байланысты кейбір кәсіптік маңызы зор балықтың санын азайтпау үшін, олардың табиғи көбеюіне қосымша әртүрлі қолдан өсіру әдістері көмегімен қамқаорлық жасалады. Саны өте азайып кеткен, айрықша қорғауға алынған балық түрлері мен түр тармақтары халықаралық және ұлттық «Қызыл кітапқа» енгізілген. Ғылыми мақсаттар үшін кейбір балықтарды лабораторияда өсіреді. Балық туралы ғылым ихтиология деп аталады. Осы кездегі сүйекті балықтар 4 класс тармағына бөлінеді: Шеміршекті сүйектілер, қауырсын қанаттыла, қос тыныстылар және саусақ қанаттыла. 
Шеміршекті сүйектілерге-бұл класс тармағына сүйекті балықтар тобының ертедегі және қарапайым құрылысты түрлері жатады.Шеміршекті сүйектілердің көп белгілері шеміршекті балықтарға ұқсайды және скелеттерінің сүйекті жерлері көп емес.Ол скелет сүйектері терінің жамылғы сүйектерінен пайда болған.Шеміршекті сүйектілер көбінесе су түбінде тіршілік етуге бейімделген.Шеміршекті сүйекті балықтарда,шеміршекті балықтардың мына белгілері сақталған:Рострумның болуы,сондықтан ауыз тесігі көлденең саңылау секілденіп басының астыңғы бетінде орналасқан.Құйрық қанатты гетероңеркальды,жұп қанаттары қақпақшалары  
және жүрегінің артерияларды конусы болады.Сонымен қатар кейбір сүйекті 
балықтарға тән белгілері де бар:қаңқасының сүйекті бөлімі және желбезең қақпаларының болуы,желбезен қақпаларының болуы,желбезен сүйекті жақтары мен қоршалған ауызы орналасады.Көздері кішкентай,ал олардың алдыңғы жағында,басының үстіңгі бетінде,танау тесіктері тұрады.Әрбір танау тесігі тері тектес көлденең тұрған пердемен 2 (алдыңғы және артқы)бөлімге бөлінеді.Бастың артқы және бүйір жағында жалпақ желбезек қақпалары болады.Желбезектер осы қақпақтардың астында орналасқан.Балықтың жүзу кезіндегі қимылдары,олардың қанаттарының түрліше қозғалуына байланысты.Балықтардың ілгері қарай қозғалуына құйрық қанаты басты органы болып табылады.Егер қос қанаттарын денесіне таяп байласақ,олар бауырын судың бетіне қаратып қалқып су бетіне шығады.Арқа және құсақ қанаттары активті қозғалыстарға қатыспағанымен балық денесінің орнықты болуына олардың үлкен әсері тиеді. 
Қауырсын қанаттылар-өте қарапайым құрылысты,өткен мезазой дәуірінде кең тараған балықтар.Осы кезде екі түрлі ғана тіршілік етеді.Қабыршақтары ганандасы немесе сүйекті жүзу көксерке тәрізді балықтардың денесі ұршық-сопты жұмыр болса,баяу қозғалатын сазан,тобан,тұқы,мөңке тәрізділердің екі бүйірі қызыңқы,жоны көтеріңкі болады.Ал су түбінде тіршілік ететін балықтардың құрсағы арқасына қарай қабысып,денесі талпайып кетеді.Тіршілік етуіне байланысты кейбір ерекшеліктері ғана болмаса дене және мүшелер жүйесінің құрылысы шеміршекті балықтар мен сүйекті балықтарда біріне-бірі ұқсас. 
Балықтардың орталық жүйке жүйесі мидан және жұлыннан құралады.Ми-бас сүйектегі ми сауытында орналасқан.Сондықтан балықтар жануарлардың бассүйектілер тип тармағына жатады.

      
Бекіре тұқымдас балықтар- теңізде тіршілік етеді де,уылдырық шашарда өзенге-жайылымға шығады.Сауда орындарына осы тұқымдас балықтар негізінен тоңазытылған және салқындатылған күйінде түседі.Бұл балықтардың етін тұздауға болмайды,өйткені тұз оның дәміне әсер етіп,құндылығын төмендетеді.Бекіре тұқымдас балықтар уылдырығы майлы,бағалы белоктар мен витаминдер көп,өте құнды тағам болып табылады.Калориясы жағынан ол ет,сүт тағамдарынан құнды әрі қуатты келеді.Мысалы,түйірлі немесе түйірсіз 100 г уылдырық организмге 280 калория береді.Ал семіздігі орташа-100 г ет бар болғаны 120 калория,100 г сүт 70 калория береді.Бұл тұқымдас балық тағамдарының жұғымдылығы да жоғары.Олардың етінде орта есеппен 7-12% май және 16-19% белок болады. 
Өте бағалы балықтарға — албырт тұқымдас балықтарда жатады. Олардың ішіндегі ең жақсылары — курин албырты, ақсерке, Тынық мұхит албырттары (чавича, кимиек, кета, сима, кижуч, күдірбалық ) , ақ балық, сылан балықтары. Албырт тұқымдастарға сондай-ақ бахтақ, құмжа, таймень, талмабалық, майқан, ақсахаралар жатады. 
Албырт-балықтарының етінде орта есеппен 8-13% май (ақсерке мен курин албырттарында 27% дейін) және 16-22% белок болады. 
Каспийлік албырт пен ақсеркенің сарғыштау түсті нәзік еті дәмді жақсы азық болып табылады.Албырт етін шамалы тұздап,аса дәмді жеңіл тағам тірінде пайдаланады. 
Кета балығы-ерекше дәмді болады.Жазда ауланатын кеталар шағын және майы аз болады.Ал күзде уылдырық шашатын кезде ауланатындары ірі,өзі семіз әрі еті дәмді келеді.Кета балығынан консерві сондай-ақ тұздалған ет дайындайды. 
Күдір балықтың-еті сүйкімді әрі біршама майлы келеді.Бұл балықтың уылдырығы-қызыл балықтардың ішіндегі ең жақсысы. 
Хариус балығы-ол сыртқы пішіні мен тағамдық сапасына қарай ақсахаларға ұқсас.Хариус етінің майлылығы 1,6-6% дейін болады.Дүкендерге 
хариус әдетте құрғатылған,тоңазытылған түрінде түседі,сонымен бірге оның етін консерві дайындауға пайдаланылады. 
Кептірілген балықтың жон еті-бұл балықтың жон еттері әзірленетін гастраномдық балық өнімдерінің ең жақсысы,салмағы жеңіл келеді.Кептірілген балық өнімінде 45-58% су,10-22% май,18-22% белок болады. 
Майшабақтардың ең бағалысы-каспий теңізінен ауланатын арқа қыры қара түсті майшабақтар.Оларды «Каспийдің ірі балығы» деп те атайды. Бұлардың етінің майлылығы 15-18%, кейбіреулерінің салмағы 1,5 -2 кг болады. Майшабақ тұқымдастарының дәмділік және тағамдық мәні әр түрлі болады. Бұл олардың түріне, сонымен бірге ауланатын жеріне, маусымына, үлкендігіне және де олардың өндеу тәсіліне байланысты. Майшабақ өте жұғымды келеді. Оның етінде 16-19 белок, 25 май болады, одан басқа адамның ас қорту және нерв жүйесі, қан айналымы дұрыс жұмыс істеу үшін де мәні бар. Оның құрамында А, Д, әсіресе В1, В2 және В12 витаминдері болады. Майшабақ етінің майы ауадағы оттегінің әсерімен қылданатынын, сөйтіп жағымсыз иіс пайда болып, дәмін бұзылатынын білу қажет. Сондықтан тұтас майшабақты аздап тұздалған және маринадталған күйінде, ал бөлшектеніп кесілген майшабақты өсімдік майында сақтайды. 
Азов және қаратеңіз майшабақтарының еті дәмді келеді. Олар: дондық, керчтік, қаратеңіздік, дунайлық, днепровскілік майшабақ деп бөлінеді. Бұлардың етінде 15 — 17 % белок және 25-27 % май болады. 
Майлылығы 15 % Ақ теңіз майшабақтарын қыздырып және жартылай қыздырып ыстау арқылы тамаша өнім алынады. 
Балтық теңізінің майшабағына салака жатады.Оның етінде 12-18% белок болады.Салаканың көктемде аулағандарының майлылығы 3%,күзде аулағандарынікі 12% болады. 
Түлкі балық –өте ұсақ,ол Азов теңізімен Қара теңізінде тіршілік етеді.Олардың етінің 13% май.Түлкі балықта дәмді,ысталған және кептірілген өнімдер дайындауға пайдаланады. 
Каспий килькасы-(белогы 18%,майы 1,9%-5,9%) мен Балтық килькасы (белогы 16%, майы 12%) екеуін ажыратуға болады. 
 
Нәлім тұқымдас балық-еті ақ түсті,тығыз болады,дәмді келеді.Оның етінде 18-19 белок,0,3-0,4 май болады.Нәлімнің етінде ұсақ қылқан сүйектер болмайды.Сондықтан оның жон еттерін кептіріп әзірлейді.Нәлім балығы сауда орындарына салқындатылған,тоңазытылған,тұздалған және ысталған күйінде түседі.Нәлімнің бауыры-өте бағалы тағам.Онда 60 дейін май болады және А және Д витаминдері көп.Нәлім бауырына медициналық балық майын және «Табиғи нәлім бауыры» атты консерві шығарады.Теңіздер мен мұхиттарды мекендейтін нәлім тұқымдастар кенінең таралған,тұщы судағы балықтарға қарағанда бұлардың еті микроэлементтерге бай келеді. 
Полярлық треска – солтүстік мұзды мұхитта, солтүстік Атлантикада және Баренц теңізінде тараған. Ауланатындардың үлкендігі 13 – 17 см. Бұл балық етінде 2 % шамасындай май, 17 – 16% белок, болады. Етіндегі су мөлшері 81 – 83%. Еті біршама қасаңдау, дәмі қиыршығыс навагасінікіндеі, қуырып пайдалануға болады. 
Минтай балығы Тынық мұхитта, Жапон, Охот және Беринг теңіздерінде кең таралған. Басқа нәлім тұқымдастардан көп ұзын, денесі жұқа, басы үлкен болады. Салмағы 320 г – нан 2 кг шамасындай, кейде одан да ауыр болады. Етінде 14,6% белок, 0,3% май болады. Минтай етінің дәмділігі нәлімнен де нәзік. 
Барлық ашық теңіздерде камбала балықтары ауланады. Бұл жалпақ балық, оның екі бүйірі екі түсті, бірі ақ немесе ақшыл сары, екінші жағы қоңырқай қара келеді. Екі көзі сол қоңырқай жағында орналасады. Оның еті ақ түсті, ұсақ қылқансыз, онша семіз емес (май 1 – 6%, белогы 14 – 18%), мұны теңіз тауығы деп те атайды.

.

Палтус балығы Атлант мұхитында, Беринг, Баренц және Охот теңіздерінде кең тараған. Оларда ақ, көк және қара түсті қабыршақтарына қарап бөледі. Бұлардың еті ақ, дәмі нәзік, онда 15 – 21% белок, 5 – 22% май болады. Бұл балықтан кептірілген, тұздалған өнімдер алынады. 
Қара теңіз скумбриясының етінде 19 – 21%белок, 7,5 -024% май, ал Атлантика скумбриясының етінде 23% дейін белок және 16,5% май болады. Қиыр Шығыс скумбрияларының арасында етінде 26 – 38% май болатын Курил скумбриясын атап өту қажет. 
Пән балықтар тұқымдасына жататын капитан – атолита және умбриналар – тартымды балықтар. Капитан – атолита тропиктік және субтропиктік суларда кең таралған. Етінде 1 – 3% май, 20% белок болады. 
Умбрина балығының етінде 0,1% май, 19,3% белок болады. Етінде майдың аз болуына қарамастан еті нәзік және шырынды келеді. 
Сериола – етінде 1,5% май, 20% белок болады. Оның басын және ішек – қарнын алып, жастай тоңазытады. 
Скап – бұл өзінің ақ, шырынды, дәмді етімен сазанды еске түсіреді, бұл жақсы асханалық балық. Мұның етінде 6,8% – 10,5% май,18% белок болады. 
Қызыл көзді балық – оның дмді етінде 0,4 – 7,2 %май, 20% белок болады. 
Күміс помпано – Атлантика және Үнді мұхиттарында кездеседі, еті ақ, нәзік, дәмді келеді, онда шамамен 4 %май, 18% белок болады.

Өнімнің өңдеу технологиясы. 
Балықты жуу, жару, бөлшектеу, тоңазыту, тұздау, ыстау, консервілеу, т.б. процесстер кезінде қолданылатын техникалық құрал-жабдықтар. Балықты сыртқы шылымынан, шөп-шаламнан, т.б. тазарту үшін балық жуғыш машинасы пайдаланылады. Бұл процесс кезінде қиындық туғызбас үшін өте ірі балықтар алдын-ала бөлшектелінеді. Жуғыш машинаның элеваторлы, барабанды, желдетпелі және тербелісті түрлері бар. Желдетпелі және тербелісті әдіспен жуу сирек кездеседі. Кең тарағаны-элеваторлы жуу машинасы. Ол астауға ұқсас.Ішінде электр қуатымен жылжитын тасымалдау лентасы бар. Астаудың бір басынан сорғының көмегімен таза су үздіксіз құйылып, екінші жақ шетінен ағып кетіп жатады. Құтылау заттарында барабанды жуғыш машина пайдаланылады. Балықты механикалық жолмен бөлшектеп өңдеу арнайы машинамен атқарылады. Мұндай машиналардың бір амалдық және көп амалдық түрлері болады. Бір амалды машиналарға: балықтың қанаттары мен құйрықтарын,басын кесіп тастайтын, ішек-қарнын тазалайтын,кеспелейтін,т.б.машиналар жатады.Жұмыс процестері дискілі не белгілі үлгідегі пышақтар,арасы,икемді тазартқыш құралдары бар машинамен орындалады. Ал көп амалды машиналар жұмыстың барлық түрлерін бір мезгілде атқарады. Олар Республиканың құтылау цехтары бар комбинанттарында қолданылады. Балықты өңдеу технологиясы – балықтың және өнімнің жас екенін, жарамдылығын анықтаудан басталады. Салқындатылған, тоңазытылған, тұздалған, қақталған, ысталған балық өнімдерінің, балық консервісі мен уылдырығының сапасын анықтау қажет. Тіпті тірі балықтың өзін байқап, ауру — сауын, сапалы — сапасызын қарау қажет. 
Майшабақты өңдеу негізгі және тиімді жолы – оларды шамалап тұздау, бұлай еткенде өте семіз майшабақтардың пісіп жетілу процесі жүреді, нәтижесінде балық етінің тканьдері біршама жұмсарып, дәмдене түседі. Соның арқасында шамалы тұзды, маринадталған және ысталған жеңіл тағам алынады.

Ыстау – тұздалған  балықты 40 ͦ С – тан аспайтын температурада түтінмен 
өңдеу әдісі. Ыстау барысында балық кебеді түтін балық етінің терең қабатына дейін сіңеді. Ыстауға көбіне арша, қарағай, емен, жаңғақ ағаштарының жаңқаларының түтіні қолданылады. 
Кептіру – тұздалған балықты одан әрі өңдеу әдісі. Балықты табиғи жағдайда немесе арнайы кептіргіш қондырғыларда кептіреді. 
Консервілеу – балыққа томатты тұздық қосып немесе майға араластырып қаңылтыр құтыда ұзақ мерзім сақталатын дайын тағам алу әдісі.

Балықтың  және балық өнімдерінің сапасы туралы.

Тірі балықтың сапасын  білдіретін бірінші көрсеткіш оның семіздігі.Семіздік жон етінің қалыңдығымен анықталады.Семіз балықтың арқасы етті келеді,жұмырлана қырланып тұрады. 
Ауруға шалдықпаған семіз балық ширақ,қозғалғыш келеді.Оның жәбірі бірқалыпты ашылып-жабылып тұрады,қабыршағы бүтін,ешқандай дақ және жарақат болмауға тиіс.Дүкендегі аквариумде балық судың бетінде емес астында жүзіп жүреді.Қозғалысы нашар,бүйірленіп жүзетін немесе бауырын жалтыратып шалқайып,су бетінде қалқып жүрген балықтардың сапасы нашар келеді.Егер балықтың денесі тығыз,сыртқы шылымы мөлдір,жәбірі қызыл,көзі шығыңқы болса,еті де сапалы. 
Сапасыз балықтың жағымсыз иісі болады.Бірақ барлық уақытта бірдей балық иісіне шүбәсіз сене беруге болмайды.Мысалы,тоңазытылған балықтың ерігенше ешқандай иісі,бұзылғандық белгісі сезілмейді.Тоңазытылған балықтың ескі иісін анықтау үшін,жабық ыдыста қайнап жатқан суға,оның бір тілімін салып,пісіріп қарап біледі.Сондай-ақ тоңазыған балық етіне ұшты пышықты тығып, иісін анықтауға болады.Егер пышақта иіс болса,онда балық бұзылған. 
Тұздалған және ысталған балық етіне ұшталған ағаш тығады да,бұрап-бұрап суырып алады.Сол ағашты иіскеп көреді. Балықтың сапасын оның сыртқы түрінен де анықтай алады. Салқындатылған жас балықтың денесі тығыз,еті қатты болуы керек. Оның желбезегі ашық-қызыл,көзі шығыңқы,мөлдір, жылтыр,қабыршағы тегіс,терісіне жақсы жабысып жатады, еті қатты, сүйегімен жақсы байланысқан,сыртқы шылымы мөлдір болады.Жақсы салқындатылған балықтың сыртынан саусақпен басып қарайды.Саусақ орнында шұқыр қалып қоймайды,қалпына тез келеді.Суға салған кезде балық батып кетеді. Салқындатылған балық — тез бұзылатын өнім.Балықтың сыртын және жәбірін жапқан шылымды,салқын сумен әбден жуып,жоюға болады. Оның шылымнан аздап қышқылдау әлсіз иіс шыққанда, ол балықты одан әрі сақтауға болмайды, тез оны қажетке жарату керек.

Тоңазытылған балық  егер ол жақсы тоңазыса, ол қатты болады. Ұрса даңғырлаған дыбыс шығады. Оның қабыршағы терісіне тығыз жабысып жатады және оның дағы, жарақатты болмайды. Қабыршақты балықтың терісі тегіс, көзі шығыңқы келеді. Тоңазытылған балықтың еті тығыз және сүйегіне жабысып жатады. 
Жібітіліп және қайтадан тоңазытылған балық жоғары сапасын жоймайды, бірақ дәмі нашарлайды. Мұндай балықты сырты қоңырқай тартып қарайғанынан да біледі. 
Жоғары сапалы балық таза, езілмеген, бөгде иісі болмауға тиіс. 
Нашар сақталған балықтың сыртында езілген сабынға ұқсас пленка пайда болады, мұны тұзды балық сыртының сабындануы дейді, оны жуып кептіреді. 
Балық сыртының өте күшті сабындануынан жағымсыз иіс шыға бастайды. Оның сапасы кемиді, жуғаннан да дәмі жақсармайды. Ащы балықтың жиі кездесетін кемшілігі, оның «тотығу» деп аталатын – сарғыштанып бұзылуы. Бұл жағдай еттегі майдың қышқылдану әсерінен болады. Ол балық етінің бәрі жарақаттайды да, еттің бәрі бүлінеді. Сөйтіп «тотығу» азықтың сапасы айтарлықтай кемітеді. 
Қыздырып ысталған балық та сақтауға төзімсіз келеді. Сапалы ысталған балықта ешқандай жағымсыз иіс болмайды. Оның еті сүйегінен тез ажыратылады. 
Салқын күйінде ысталған балық ұзақ сақталатын тағамға жатады. Мұның да ескірген иісі болмайды, тығыз да қатты еті сүйегіне жақсы жабысып жатады. 
Қақталған және кептірілген балықты теріс сақтаған жағдайда олардың сапасы кемиді. Сонымен бірге бұл оның бұзылуына себеп болады. Жағымсыз иіс бұл азықтың сапасыздығының бірінші көрсеткіші. 
Ілініп кептірілген балық өнімдері сақтауға өте шыдамды азық болып табылады. Соған қарамастан оның сапалығын дәмі және сыртқы түрі бойынша тексеру керек. Сапалы балық өнімі сүйкімді иісімен, нәсік етімен жағымды дәмімен ерекшеленеді.