Импорт және экспорт есебі

МАЗМҰНЫ

 

 

КІРІСПЕ......................................................................................................................3

 

1. ҚАЗАҚСТАННЫҢ СЫРТҚЫ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТТЕГІ ЭКСПОРТТЫҚ ЖӘНЕ ИМПОРТТЫҚ ОПЕРАЦИЯЛАРЫ

1.1 Макроэкономикалық тепе-теңдік проблемалары...............................................5

1.2 Сыртқы тепе-теңдікті қамтамасыз етудегі капитал қозғалысының мобилділігі...................................................................................................................8

 

2. ЭКСПОРТТЫҚ ЖӘНЕ ИМПОРТТЫҚ ОПЕРАЦИЯЛАРЫНЫҢ ЕСЕБІ

2.1 Экспорттық және импорттық операцияларының арасындағы теңгерімділік есебі.............................................................................................................................12

2.2 Экспорттық және импорттық операцияларының шешу жолдары..................24

 

ҚОРЫТЫНДЫ........................................................................................................33

 

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР........................................................................35

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

КІРІСПЕ

 

Курстық жұмыстың өзектілігі. Дүниежүзілік шаруашылық байланыстары тереңдеген сайын тауар мен валюта-қаржы ағымдары қозғалысының жаһандану процессі тауарлар мен қызмет көрсетулер экспорты мен импорты, тартылған және шығарылған капиталдар, шетелдік инвестициялардан елге және отандық тауар өндірушілердің шетелге табыстарының ағымдары мен жылыстауы арасындағы тепе-теңдік жағдайына неғұрлым көп әсер етуде.

Сыртқы экономикалық қызметте теңгерімділікке қол жеткізуде экспорттық және импорттық операциялар маңызды орынға ие және бұл операциялардың арасындағы тепе-тең жағдайлардың қамтамасыз етілуімен қол жеткізіледі. Бұл процесті реттеу үшін ақша-кредит, салықтық-бюджеттік және валюталық және валюталық саясаттың түрлі құралдары қолданылады.

Қазақстанда экспорттық және импорттық операциялар арасындағы баланс теріс сальдоға ие, бұл өз кезегінде ағымдағы операциялар шотының теріс мәнінің қалыптасуына  айрықша әсер етеді. Теңгерімсіздік бойынша мұндай жағдай халықаралық қызмет көрсетулер бойынша операциялар балансының ағымды теріс сальдосына, тартылған шетелдік капиталға табыстарды және  халықаралық несиелер бойынша төлемдерге байланысты. Экспорттық және импорттық операциялар арасындағы теңгерімдіктің жоқтығы ағымдағы операциялар шоты бойынша тапшылықты жабатын және мемлекеттің халықаралық өтімді қорларының өсімін қамтамасыз ететін сыртқы қаржы ресурстарының ауқымды ағымымен теңгерімді жағдайға келтіріледі.

Экспорттық және импорттық операциялар арасындағы, капиталды тарту және шығару операциялары арасындағы теңгерімділікке қол жеткізумен байланысты мәселелерді анықтау және игеру әлі жеткілікті түрде пысықталмаған, өйткені бұл салада қандай да бір болмасын іргелі еңбек жарияланған жоқ. Сондықтан сыртқы экономикалық қызметтегі экспорттық және импорттық операциялар арасындағы теңгерімділікті қамтамасыз ету жолдарын зерттеу аса өзекті болып табылады.

Экономикадағы сыртқы және ішкі теңгерімділіктің теориялық, әдістемелік және практикалық аспектілерін әзірлеуге, экспорттау және импорттау операцияларының арасындағы тепе-теңдікке қол жеткізуге А. Смиттің, Д.Рикардоның, Дж. М. Кейнстің, Дж.Р. Хикстің, М. Фридменнің, Э.Стиглицтің, Дж. Тобиннің, Ф.Модельянидің, Р.Дорнбушаның, Э.Хекшердің, Б.Олиннің, Т.Рыбчинскийдің, П.Э.Самуэльсонның, М. Портердің және басқалардың еңбектері арналған.

Бұл мәселелер әсіресе Л.Н. Абалкин, А.Киреев, Л.Н. Красавина, М.Пебро, П.Кругман, А.Илларионов, Дж.Саке, С.М.Никитин, С.Пекур, В.Н.Шенаев және ТМД елдерінің басқа да экономистері әдістемелік ұстаным жағынан аса мұқият зерттеді.

Қазақстанда экспорттау және импорттау операциялары арасындағы теңгерімділікке қол жеткізу елдің төлем балансының салмақты мәселелері бойынша У.Баймұратов, А.К.Қошанов, О.Сәбден, Н.К.Нұрланова, А.Е. Есентүгелов, Ш.Р.Әбділманова, Б.Д. Құсайнов, Н.Нұрсейіт, Р.У.Рахметова, Е.С.Кәрібжанов, К.Ш.Дүйсенбаев, Б.К.Қазбеков, А.И.Оңдасынова, О.К.Есқараев, Р.А.Қамшыбаев, Д.М.Мадиярова, У.А.Текенов, А.Д.Шелекбай және басқалар сияқты қазақстандық экономистер жұмыс жасауда.

Сонымен қатар, сыртқы экономикалық қызметтегі теңгерімділікті кешенді қамтамасыз ету мәселелері әзірге жеткілікті түрде зерттелген жоқ.

Курстық жұмыстың мақсаты – елдің сыртқы экономикалық қызметінің теңгерімді қызмет етуін теориялық-әдістемелік негіздеу және валюталық режимнің ырықтану жағдайында және халықаралық қаржы капиталының еркін ағымы мен жылыстауы жағдайларында экспорттық және импорттық операциялар арасындағы теңгерімділікке қол жеткізу бойынша реттеу әдістерін әзірлеу болып табылады.

Қойылған мақсаттарға сәйкес келесі міндеттерді шешеміз:

- ашық экономикадағы сыртқы  экономикалық қызметтің теңгерімді  қызмет атқаруының теориялық-әдістемелік  негіздерін зерттеу;

- елдің сыртқы активтері мен  міндеттемелері арасындағы теңгерімсіздіктің  пайда болуының, сыртқы экономикалық қарыздардың жинақталуының, халықаралық есеп айырысулардағы баланстың бұзылуының негізгі себептерін анықтау;

- экспорттау және импорттау  операцияларын жүргізу кезінде, сыртқы және ішкі көздер есебінен  банктерді қорландыруды іске  асыру кезінде туындайтын мәселелерді ашу;

- экспортты әртараптандыру, жоғары  технологиялық өндірісті қалыптастыру, мұнай табыстары және шикізат  емес салалары үшін тартылатын  шетелдік инвестицияларды пайдалануды  негіздеу;

Курстық жұмыстың құрылымы. Курстық жұмыс кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тұрады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1. ҚАЗАҚСТАННЫҢ СЫРТҚЫ  ЭКОНОМИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТТЕГІ ЭКСПОРТТЫҚ  ЖӘНЕ ИМПОРТТЫҚ ОПЕРАЦИЯЛАРЫ

 

1.1 Макроэкономикалық тепе-теңдік  проблемалары

 

Макроэкономикалық тепе-теңдік проблемалары 1929–1933 жылдардағы Ұлы экономикалық депрессия кезінен бері экономикалық теорияның басты мәселесі болып келеді. Экономикадағы тұрақтылық жағдайы оның жалпы экономикалық тепе-теңдік жағдайында жұмыс істеуіне байланысты болады. Тепе-теңдік жағдайындағы айырбас пропорциясы сұраныс пен ұсыныстың тепе-теңдігіне қол жеткізу арқылы жасалынады, және де рынок қатысушыларының бірде-біреуі өзінің жоспарланған сатып алу және сату көлемін өзгертуге мүдделі емес. Л. Вальрас моделі тұңғыш макроэкономикалық тепе-теңдік моделі болып табылады. Оның моделі барлық рыноктарда толықтай тепе-теңдікті қамтамасыз етіп тұратын тепе-тең баға негізінде құрылған. Вальрас моделінен келіп шығатын аса маңызды қорытынды – егер экономикада өзара байланысты рыноктардан тұратын, тепе-теңдік (n – 1)  рыноктары арқылы қол жеткізілсе, бұл тепе-теңдік басқа n-ші рыногында да автоматты түрде орнайтын болады.

Экономикалық әдебиеттерде макроэкономикалық тепе-теңдікке қол жеткізу жағдайлары бір мағынада айтылуы жоқ екендігі, оның әртүрлі түсіндірілуі. Бұл мәселені классикалық, неоклассикалық және кейнсиандық концепциялар түрліше түсіндіреді.

Жалпы экономикалық тепе-теңдіктің классикалық моделі классикалық концепцияның басты постулаттарына негізделеді. Классикалық мектеп принциптеріне сәйкес экономика бір-бірінен тәуелсіз екі секторға бөлінеді: ақша және шынайы экономика секторлары. Шынайы экономикада тауарлар мен қызметтердің шынайы ағынының қозғалысы жүріп жатады. Ақша экономикасында осы ақша ағындарға тікелей зиянын тигізбей, тек қана осы ақша айналымына қызмет көрсететіп жатады.

Бұл моделде үш рынок қарастыралады: еңбек, капитал (құнды қағаздар) және игіліктер. Бұл рыноктарда екі макроэкономикалық субъектілер өзара ынтымақтастықпен әрекет жасайды: үй шаруашылығы және кәсіпкерлер.

Классикалық коцепцияда жинақ қоры пайыздық ставканың функциясы болып табылады. Кірісті тұтыну мен жинақтауға бөлген кезде үй іші шаруашылықтары жинақ деңгейін негізге алады [1].

Пайыз ставкасының жоғарылауы жоспарланған жинақ көлемін қайта қарауға алып келеді, яғни тепе-теңдікті қамтамасыз ететін пайыздық ставка орнағанша жоғарылау жағына және инвестицияларды төмендеу жағына қарай қайта қарауы. Капитал рыногында жинақ қоры көлемінің инвестиция көлемінен асып кеткен жағдайда бос кредиттік ресурстар пайда болады, бұл пайыз ставкасының тепе-теңдік күй жағдайына дейін төмендеуіне алып келеді.

Игіліктер рыногында бейбаланстың пайда болуының әсері капитал рыногында да көрінісін береді, сол капитал рыногында тепе-теңдікті қалпына келтіруге мүмкіндік беретін орнатылған тұрақтандырғыш бар болғандықтан, капитал рыногының тепе-теңдігін қалпына келтіру игіліктер рыногындағы тепе-теңдіктің қалпына келуіне алып келеді.

Классикалық модельдегі жалпы экономикалық тепе-теңдік шарттарының қалыптасуы өздігінен реттелу принципі бойынша, мемлекет жағынан кірісусіз осылайша жүреді, мұны орнатылған үш тұрақтандырғыш қамтамасыз етеді:  иілімді бағалар, жалақының иілімді номиналды ставкасы және иілімді пайыз ставкасы. Және де бұл жағдайда ақша және шынайы сектор бір-біріне тәуелсіз болады.

Кейінгі зерттеулер былай деп көрсетті, жалпы экономикалық тепе-теңдікті қамтамасыз ету үшін классикалық тұжырымдамаларды қолдану тиімді емес, себебі мемлекеттік араласу болмаған жағдайда жиынтық сұраныстың өсуі бағаның инфляциялық өсуіне алып келеді. 

Біздің ойымызша, жұмыспен қамту және ұлттық өндірістің жоғары деңгейіне демеу көрсету үшін мемлекеттің белсенді араласуы ұсынылады. Бұл араласу қолда бар фискалдық және монетарлық саясат құралдарын жиынтық сұранысқа әсер етуге қолдануы керек.

Неоклассиктердің пікірінше, ақша рыногында ақшаға тең баға ұсынатын тепе-теңдік пайызы орнайтын болады. Бұл жағдайда жинақталған ақша саны инвестицияланған ақша санына тең болады. Егер де жинақ қорының көлемі инвестициядан асып кететін болса, онда пайыз деңгейі төмендейді де, жаңа тепе-теңдік орнайтын болады[2].

Жинақтаулар мен инвестициялар теңдігі неоклассиктер ақша рыногына кепіл болады деп санайды. Егерде тұтынушыларға құнттылығы үшін жоғары пайыздар төленетін болса, онда олар жинақтау жүргізеді, және де пайыз ставкасы неғұрлым жоғары болған сайын, соғұрлым жинақ қорының көлемі де жоғары болады. Аталмыш пайызды өндірістің дамуына жинақталған ақшаны пайдаланатын инвестор-кәсіпкерлер төлейтін болады.

Егер жинақ қорының көлемі инвестициядан жоғары болатын болса, онда өнімге жұмсалатын жалпы шығындардың азаюы оған деген бағаның төмендеуіне алып келеді. Өнімге сұраныстың төмендеуі жағдайында бәсекелестер оның бағасын төмендетеді, бұл жинақ қорлары жоқ тұлғаларға тауар сатып алуды ұлғайтуға мүмкіндік береді. Сондықтан да жинақ қоры өндіріспен және жұмыспен қамтудың қысқаруына емес, баға төмендеуіне алып келеді. Сонымен бірге тауарларға деген сұраныстың төмендеуі ресурстарға деген сұранысқа, соның ішінде жұмыс күшіне деген сұранысты төмендетеді деп пайымдалады. Ал бұл жалақының төмендеуіне алып келетін болғандықтан, сол – төмен ставка бойынша жұмыс істеуге тілек білдіргендердің барлығы да жұмысты болады, яғни жұмыссыздық болмайды.

Басқаша айтқанда, неоклассиктердің пікірі бойынша нарықтық механизм пайыздың иілімді ставкалары, баға мен жалақы икемділігі арқылы шығындар мен кірістерді сәйкестендіреді, өндірістің қажетті көлемін, толық жұмыспен қамтуды және макроэкономикадағы тепе-теңдікті демеп тұрады.

Жалпы экономикалық тепе-теңдіктің кейнсиандық моделі классикалық мектеп постулаттарынан айырмасы бар принциптерде құрылған. Кейнсиандық моделде жетекші рөл IS-LM моделі шеңберінде құрылатын тиімді сұранысына тиесілі болады.

Дж. Кейнстің тұжырымына сәйкес, өндірілген тауарлар мен қызмет саны жиынтық шығындардың (немесе жиынтық сұраныстың) деңгейінде, яғни тауарлар мен қызметтердің шығындарына тәуелділікте болады. Жиынтық шығындарының өте маңызды бөлігі тұтынушылық, бұны жинақ қорымен қоса алғанда салық төлегеннен кейінгі кіріске тең болады. Бұған сәйкес, аталмыш кіріс тұтынушылықты ғана емес, сонымен бірге жинақ қорындай анықтап береді. Сонымен қатар тұтыну және жинақ қоры көлемі тұтынушылық қарыздар, капитал көлемі сияқты және т. б. факторларға тәуелді болады.

Инвестициялар жиынтық шығындардың құрамдас бөлігі болып табылады, олардың көлемі екі факторға тәуелді: пайыздың шынайы ставкасына және таза кіріс нормасына. Инвестицияларға жұмсалатын шығынның көлеміне негізгі капиталды сатып алу, эксплуатациялау, оған қызмет көрсету шығындары жатады және осы капиталдағы өзгерістерге, технологиялар және басқа да уақытша факторлар әсер етеді.

Соныменен, жиынтық сұраныстың көлемін айқындайтын жоғарыда көрсетілгендей тұтынушылық пен инвестицияға жұмсалатын шығындары тұрақты болмайды. Бұл нарықтык макроэкономкада тұрақсыздық шақырады.

Дж. Кейнстің экономиканы теңгерімдеу үшін, оның тепе-теңдігін қамтамасыз ету үшін тиімді сұраныс болуы керек деп есептейді. Тиімді сұраныс тұтынушылық пен инвестицияларға деген шығындардан тұрады. Оған демеу жасау үшін, сол сұраныстың инвестицияларының өсімімен байланыстыратын мультипликатордың көмегімен жүргізу керек.

Жиынтық кірістегі тұтыну үлесінің төмендеуін адам табиғатына тән жағдай деп есептей отыра, Дж. Кейнс инвестициялар сияқты жиынтық кіріс компонентіне демеу жасап отыру керек деп атап көрсетеді. Мемлекет жеке инвестицияларға салық, несие-ақша саясаты және мемлекеттік қаржы бөлу жолы арқылы демеп отыруы керек. Осы жолмен тиімді сұраныстың кемшілігі қосымша мемлекеттік сұраныспен жабылады, бұл макро-экономикалық тепе-теңдікке қол жеткізуге жағдай жасайды[3].

Кейнсиандық моделдің негізгі ерекшелігі – ондағы экономиканың шынайы және ақша секторларының өзара байланыста болып қалуында. Бұл байланыс ақша сұранысының кейнсиандық түсіндіру ерекшелігінде болады, бұл ерекшелік бойынша ақша байлық болып табылады және дербес құндылыққа ие, және де пайыз ставкасының трансмиссиялық механизмі арқылы көрініс береді.

Жалпы экономикалық тепе-теңдікті кейнсиандық моделі ішіндегі барлық рыноктар өзара байланысты болып табылатын, және де сол рыноктарды біреуінде тепе-теңдік шартының өзгеруі басқа рыноктардағы тепе-теңдік көрсеткіштерінің өзгеруіне және тұтастай алғандағы жалпы экономикалық тепе-теңдік шарттарының өзгеруіне алып келетін біртұтас жүйе ретінде сипаттайды. 

Кейнсиандық моделде баға иілімділігі болмайды, себебі, біріншіден, қысқа мерзімде экономикалық субъектілер ақша қиялдауына ұшырағыш болып келеді, бұдан басқа экономикада институтционалдық факторлардың (ұзақ мерзімдік келісім-шарттар, монополизация және т.т.) әсерінен шынайы баға иілімділігі болмайды.

Номиналды жалақының салыстырмалы түрдегі қатаңдығы ерекше мән болады. Кейнс, қысқа мерзімде номиналды жалақы бекітілгенін атап көрсетті, себебі ол ұзақ мерзімдік еңбек келісім-шарттарымен айқындалады, оның үстіне ол егер өзгеретін болса, тек қана бір бағытқа қарай – экономикалық өркендеу кезеңінде ғана жоғарылайды. Оның экономикалық құлдырау кезіндегі төмендеуіне дамыған елдердегі үлкен беделге ие кәсіподақтар жол бермейді. Осыларға байланысты еңбек рыногы жетілмеген және ондағы тепе-теңдік әдетте, жұмыспен қамту толық емес жағдайда ғана орнайды.

Кейнсиандық моделдегі экономика осылайша тұрақсыз ішкі жүйесі бар жүйе ретінде көрсетіледі, сондықтан да оның даму тұрақтылығын демеп отыру үшін мемлекеттің белсенді араласуы қажет. Бұл араласу бірінші кезекте фискалдық әдістермен жүргізілуі керек.

Мемлекет жиынтық және тиімді сұранысқа монетарлық саясат құралын қолданып та әсер ете алады, алайда, кейнсиандықтардың пікірінше бұл жағдайда мұндай әсер етудің тиімділігі көп төмен болады.

Жоғарыда ұсынылған моделдердің әрқайсысының шүбәсіз бағалы жақтары да бар, сонымен қатар кемшіліктерге де ие. Экономикалық теорияның әрі қарайғы дамуында классикалық, неоклассикалық және кейнсиандық моделдер бірігіп, олардың кездесетін кемшіліктерді жоюға тырысудың бірқатар әрекеттері де байқалды.

Біздің ойымызша, дамыған елдердің көпшілігінің ашық экономикаға айналуы жағдайында макроэкономикалық тепе-теңдік инфляцияның минималды мүмкін болуы деңгейі жағдайындағы «толық жұмыспен қамтуды» үміт етіп қана қоймай, сонымен бірге сыртқы есептесулердің теңгерімделген жүйесін де болжауды негізге алады. Ағымдағы операциялар теңгерімінің бейтепе-теңдік күй жайы, төлем балансының үлкен көлемдегі және ұзақ уақыттағы тапшылығы, ұлғайып келе жатқан сыртқы қарыз экономиканың ішкі жағдайына теріс әсер ете отыра, экономикалық құлдырау, қаржы және валюталық дағдарыстарды шақыруы мүмкін. Бұл ұлғайып келе жатқан ұлттық экономикалардың өзара тәуелділігі жағдайында халықаралық экономикалық қатынастардың барлық жүйесін толқытуға алып келуі мүмкін.     

Сондықтан да ашық экономикада макроэкономикалық саясаттың мақсаты: бір мезгілде ішкі де, сонымен қатар сыртқы да тепе-теңдікке қол жеткізу болады. Бір мезгілде ішкі және сыртқы тепе-теңдікке қол жеткізу қазіргі заманғы экономиканың макроэкономикалық реттеудің салмақты проблемасына айналуда.

Сыртқы тепе-теңдік экспорттық және импорттық операцияларының аралығындағы қарым-қатынасқа, ресми есептесулердің теңгерілген төлем баланстарына, валюталық курстың белгілі бір режиміндегі ағымдағы операциялар теңгерімінің нөлдік сальдосына, елдің халықаралық инвестициялық ұстанымдағы талаптар мен міндеттемелердің теңдігіне демеу көрсетуді білдіруі мүмкін [4].

 

1.2 Сыртқы тепе-теңдікті  қамтамасыз ету капитал қозғалысының  мобилділігі

 

Ашық экономикадағы қойылған мақсаттарға қол жеткізу үшін макроэкономикалық саясаттың бюджеттік-салықтық және кредиттік-ақшалық саясаты сияқты дәстүрлі түрлерімен қатар, сыртқы сауда және валюта, сыртқы қарызды басқару саясаты сияқты саясат түрлері де қолданылуы мүмкін. Бұдан басқа, бюджеттік-салықтық және кредиттік-ақшалық саясаттың жабық экономикада өзінің тиімділігін көрсеткен бір немесе басқа да шаралары ашық экономикада көп жағдайда тиімсіз болып қалады.

Ашық экономикада экономиканың ішкі жағдайының сипатын беретін негізгі макроэкономикалық өзгергіштердің арасындағы өзара байланыстары сыртқы әлемде болып жатқан процестер арқылы жүзеге асатын болғандықтан, айтарлықтай күрделенеді. Ал сыртқы сектор көрсеткіші болып табылатын экономикалық өзгергіштер ішкі өзгергіштердің әсерінде болады. Мұның бәрі көбейіп келе жатқан факторларды есепке алуды талап ететін макроэкономикалық саясатты жүргізуді күрделендіре түседі.

Сыртқы тепе-теңдікті қамтамасыз ету капитал қозғалысының мобилділігімен, яғни капитал қозғалысының әлемдік деңгейімен салыстырғандағы өзгерістерге ішкі пайыздық ставканың өзгерісі ретіндегі капитал ауысуы процесінің ширығуымен күрделенуі мүмкін.

Ішкі және сыртқы тепе-теңдікті қамтамасыз ету проблемасы тауарлық, ақша және валюталық рыноктардың жұмысына жатады. Ішкі және сыртқы тепе-теңдікке жету макроэкономикалық реттеудің маңызды проблемасы болып табылады, кері жағдайда ішкі және сыртқы өзгергіштердің өзара әсер етуін, және де олардың бір-біріне кері әсер етуін назарға алуға тікелей қажеттілігін тудырады.

IS – LМ моделі – тауарлар мен қызметтер рыногын, ақша рыногы мен қаржы активтері рыногын бір бүтінге біріктіретін базалық моделдің көрінісін береді. Бұл пайыз ставкасын және табыстың деңгейін табуға мүмкіншілік береді, осы кезде тауар және ақша рыноктары бір уақытта тепе-теңдікке жетеді.

IS – LМ моделінде экономика екі секторға (немесе рынокқа) бөлінеді, бұлар: өндірістік («шынайы») сектор және несие капиталының агрегриацияланған рыногындағы істердің жағдайын көрсететін ақша секторы. Бұл екі сектордың өзара ынтымақтастығы экономикадағы жиынтық сұраныс деңгейі мен несиелік пайыз деңгейін анықтайды.

Аталмыш рыноктардағы бір мезгілдегі тепе-теңдіктің шарттарын сипаттайтын модель (IS-LM моделі) 1-суретте көрсетілген.

Экономикалық тепе-теңдіктің жалғыз ғана Е нүктесі тауарлық рынок шарттарын қанағаттандыратын, сонымен бірге ақша рыногы шарттарын да қанағаттандыратын iE пайыз ставкасы мен YE кіріс деңгейін анықтайды. Басқаша айтқанда, Е нүктесінде экономикалық жүйенің шынайы шығындары жоспарланғанмен тең болады, ал шынайы ақша қаражатына деген сұраныс оған деген ұсынысқа тең болады. 

 

1-сурет - IS-LM моделіндегі тепе-теңдік (Ескерту: автордың ұсынысы)

 

Практика көрсеткендей, тауар және ақша рыноктарындағы тепе-теңдікті қалпына келтіру жылдамдығы түрліше болады. Егер ақша рыногында тепе-теңдікке облигацияларды сатып алу және сату жәй операциялар арқылы қол жеткізілетін болса, тауар рыногындағы тепе-теңдікті қалпына келтіру фирмалардың өндіріс кестесін өзгертуін талап етеді, олар бұл шараларға тауар қорының бір немесе басқа өзгерістері жағымды әсер ететініне көз жеткізгеннен соң бара алады. Дамыған ақша рыногы жағдайында экономика осылайша бұл рыноктағы (LM ирегінің бір нүктелерінің біреуінде) тепе-теңдікке біршама тез қол жеткізеді, мұнан соң тауарлар рыногында (LM ирегінің бойымен Е жалпы тепе-теңдік нүктесі бағытындағы қозғалыс) тепе-теңдік баяуырақ орнай бастайды.

Ішкі және сыртқы тепе-теңдікке қол жеткізу үшін IS-LM моделіне төлем теңгерімі функциясының кестесін (ВР ирегін) енгіземіз [5].

 Бұл жағдайда сыртқы теңгерім  экспорттың активтік сальдосы (сыртқы  сауда операцияларының ағымдағы  есеп-шотының оң сальдосы) капиталдың  таза сыртқы ағынына (капитал  қозғалысы есеп-шотыны теріс сальдосы) тең болған жағдайда; немесе импорттың активтік сальдосы (сыртқы сауда операциялары есеп-шотының теріс сальдосы) капиталдың таза салымдарына тең болған жағдайда (капитал қозғалысы есеп-шотының оң сальдосы) мүмкін болады.

iz әлемдік пайыздық ставкасына тең і пайызының ішкі ставкасын белгілегенде экономикада үш еселенген тепе-теңдік қамтамасыз етіледі. Графикалық түрде оны 2-суретте көрсетілгендей, IS, LM және ВР иректерінің Y = Y* және i = iz көрсеткіштеріне сәйкес келетін нүктеде қиысуы түрінде көрсетуге болады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2-сурет - Капитал мобилділігі жағдайындағы ашық экономикадағы

тепе-теңдік (Ескерту: автордың ұсынысы)

 

Бұл жағдайда капиталдың толық мобилділігі жағдайы шартында ашық экономикада үш еселенген тепе-теңдікті қамтамасыз ететін механизм жұмыс істейді. Бұл валюталық курстың ағымдағы мәнін коррекциялау есебінен болады.

Кредиттік-ақшалық реттеу органының – Орталық банкінің ресми валюталық резервіндегі өзгерістер ақша ұсынысына байланысты болады. Орталық банк теңгерімдік есеп беруі активтерінде ішкі кредит пен ресми валюталық резервтердің көлемінің көрінісі беріледі, ал пассивтерде ақша базасының көлемі беріледі. Бұдан әрі, сараптама жүргізуді қарапайымдандыру мақсатында шетел валюталық резервінің көлемі Орталық банкінің ресми валюталық резервінің көлеміне дәл сәйкес келеді деп болжауға болады. Орталық банкінің теңгерімдік есебінен келесі көрінеді:

 

  ΔR + ΔDC=ΔДБ,                           (1)

 

ΔR – Орталық банкінің таза ресми валюталық резервіндегі өзгеріс;

ΔDC – үкіметке және коммерциялық банкілерге ұсынылатын ішкі кредиттегі өзгеріс;

ΔДБ – ақша базасындағы өзгеріс.

Экономиканың сыртқы секторы есепшотындағы елдің ресми есептерінің теңгерімі (ВР), іс жүзінде Отралық банкінің таза ресми валюталық резервіндегі өзгерістердің көлемін көрсетеді.

 

    BP = ΔR                                               (2).

 

Елде ВР тапшылығы болатын болса, шетел валютасына деген сұраныс өседі және ресми валюталық резервтер азаяды, себебі Орталық банк өз валютасын шетелдік валютаға айырбастап сатып алуы керек.

Егер де ел ВР  тапшылығын бастан кешіріп отырғандығының нәтижесінде ресми валюталық резервтер ΔR көлеміне азаятын болса және ішкі кредит (DC) өзгермейтін болса, онда ақша базасы тап сондай көлемге азаяды.

Алайда мұндай ақша базасының автоматты азаюының алдын алуға болатын тәсіл бар. Орталық банк сыртқы есептердің бейтеңгерімдігін ақша ұсынысына әсер ете алмайтындай етіп жоя алады немесе «стерильдей» алады. Стерильдеу барысында Орталық банк DС-те сәйкес өзгерістер жүргізу арқылы ресми валюталық өзгерістерді бейтараптандырады да, ресми валюталық резервтердегі өзгерістерге қарамастан ақша базасы өзгеріссіз қалады.

Бұл төлем теңгерімі тапшылығы бар елде Орталық банк ресми валюталық резервтерді жұмсайды дегенді білдіреді, бұл ақша базасының азаюына алып келеді, бірақ та бір мезгілде ақша массасы бастапқы деңгейде қалуы үшін немесе жоспарланған көлемге азаюы үшін ашық рыноктағы дисконт ставкасының төмендеуі немесе резервтік жабу нормаларын төмендету операцияларын жүргізу арқылы кеңейтуші ақша саясатын жүргізе отыра DC-ті көбейтеді. Стерильдеу саясаты өзгеріссіз пайыз ставкасын немесе өзгеріссіз ақша массасының көлемін демеуге бағытталған кредиттік-ақшалық саясатты жүзеге асырушы елдерде басым болып келеді [6].

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2. ЭКСПОРТТЫҚ ЖӘНЕ ИМПОРТТЫҚ  ОПЕРАЦИЯЛАРЫНЫҢ ЕСЕБІ

 

2.1 Экспорттық және импорттық операцияларының арасындағы теңгерімділік есебі

 

Ағымдағы операциялар есепшоты бойынша аталмыш кезеңде жүзеге асырылған мәмілелердің сомалық сальдосы тек қана кездейсоқ жағдайда нөлдік болып шығуы мүмкін. Бұл есепшот бойынша оң сальдо (NE > 0)  шетелдің ел алдындағы міндеттемелерінің өсуін білдіреді, ал теріс сальдо (NE < 0) ел шетел алдында өзінің міндеттемелерін өсіргендігін көрсетеді. Бұл өзгерістер капиталмен және қаржы құралдарымен операцияларды есепке алу кезінде ескеріледі.

Капиталмен жүргізілетін операциялар сальдосының есепшоттары таза капитал экспорты (NKE) деп аталады. NKE > 0 болуы жағдайында елдің капиталы таза «сыртқа ағады» (шығарылады), ал NKE < 0 болуы жағдайында – оны таза ішке құю (енгізу) жүреді.

Ағымдағы операциялар және капиталмен жүргізілетін операциялар есепшотының сомалық сальдосы төлем теңгерімінң сальдосы (ZB) болып табылады.  Егер де NE > NKE болса ел белсенді (артық) төлем теңгеріміне, ал NE < NKE болса пассивті (тапшылық) төлем теңгеріміне ие болады.

Төлем теңгерімінің тапшылығы деген, елдің тұрғындары сол мерзімде түскен түсімге қарағанда, шетел азаматтарына көп төлегенді білдіреді.  

Төлем теңгерімінің сальдосы келесі теңдеу түрінде көрінеді:

 

ZB = (E - Z) - (KE - KZ) = NE – NKE – ΔR

1-кестеден көріп отырғанымыздай, ағымдық операциялардың есеп-шоты, 2001 жылдан 2003 жыл аралығында, сонымен қатар 2005 және 2007 жылдарындағы теріс сальдосы байқалады. 2005 жылы ағымдағы есеп-шоттың жалпы ішкі өнімге (ЖІӨ) қатысты тапшылығы – 0,9% және 2006 жылы – 2,3% құрады. Таза экспорттің жоғары бағамы кезінде тапшылықтың болуы халықаралық қызмет бойынша шығындардың өскендігі және резидент еместерге инвестициялық кірістерді төлегендігі болды [7]. 

Ағымдық есеп-шот 2004 және 2008 жылдары жақсы деңгейде болды, ол осы жылдары тауарды экспортқа шығарумен байланысты еді.

Сыртқы сауда көрсеткіші төлем теңгерімінде аса маңызды орындардың біріне ие болады, сол себепті де сауда теңгерімінің жайы төлем теңгерімінің жайына жалпы үлкен әсер етеді.

Соңғы 15 жылдың ішінде Қазақстан біртіндеп бірізді түрде өзінің әлемдік саудаға қатысуын тереңдете берді. Сыртқы сауда тауар айналымының, экспорт пен импорттың жыл сайынғы көрсеткіштері 1999 жылдан кейін келесі деңгейде толқып тұрды: сыртқы сауда айналымы – 2000 жылы 16,4 млрд. доллардан 2004 жылы 33,9 млрд. долларға; 2005 жылы 46,3 млрд. доллардан 2008 жылы 110,5 млрд. долларға дейін жетті. Экспорт бойынша бұл көрсеткіш тұрақты түрде өсті – 2000 жылы 9,3 млрд. доллардан 2008 жылы 72 млрд. долларға дейін жетті. Импорт көрсеткіштері де 2000 жылы 7,1 млрд. доллардан 2008 жылы 38,5 млрд. долларға дейін өзгеріп тұрды.