Инвестицияны қаржыландыру несиелеу формалары

Кіріспе

 

Курстық жұмыс тақырыбының өзектілігі. Курстық жұмыстың зертеу объектісі ҚР лизингтік операциялары болып танылады. Қазақстанның нарықтық экономикаға өтуі өндірістік кәсіпорындар алдына бірқатар мәселелер қойып отыр. Соның ішінде өсіп бара жатқан бәсекелестіктің қазіргі ерекше жағдайларына бейімделу, өндірілген өнім бағасының жоғарылауына байланысты өтім нарқын қысқарту және төлемеушілік мәселелері, шикізатпен, материалдармен қамтамасыз етушілерді іздеудің қиындығы және қаржы ресурстарының шек телуі. Сол себепті қазіргі кәсіпорындар өз орнын сақтап қалу үшін икемділік және ассортиментін тез өзгерту қабілетін игере білулері қажет. 80-жылдардың аяғынан бастап өндірістік және ауылшаруашылық өнімін өндірушілердің ірі қарқында баланстық байланыс айтарлықтай өзгерді. Бұрынғы КСРО аймағындағы дезинтеграция мен Еуропадағы валюттік-кедендік бірлестік осы факторларды туғызып отыр. 90-жылдардың басында ТМД және нарқының жалпы жүйесінде Орта Азия елдері мен Қазақстанға қиын құрылымды мемлекеттер деген баға берілді. Сондыктан бұрын-соңды ұлттық табысқа едәуір үлес қосып жүрген онеркәсіп және агросектор саласындағы көптеген мамандандырылған кәсіпорындар өзі өндірген және импорттық өнімдерімен ТМД елдерінде орын алған болатын.

Жұмыстың  негізгі  мақсаты болып - әлемдік  тәжірибені  зерттеп, қазіргі Қазақстан Республикамыздағы лизингтік жүйесіне талдау жасау. Бұл мақсатқа қол жеткізу үшін келесі міндеттер қойылады:

• Лизингтік жүйені  ұйымдастырудың теориялық негіздерін, оның ішінде лизинг түсінігін, жүйесіндегі кепілхат ұғымын және лизингтік жүйелерінің негізгі модельдеріне тоқталу;
• Қазақстан  Республикасындағы  лизинг  жүйесінің  қазіргі  жағдайы  мен даму мәселелеріне талдау жасау.

 Несиелер мен инвестициялар, ұлттық несие мен инвестицияны қоспағанда дүние жүзі мен Еуропа банктерінің белгілі бір шарттарын орындамайынша жұмсалмаған.

 Сыртқы нарық жергілікті өндірушілердің алдын-ала мақтап шығарған өнімін, сонымен қатар көлемі мен сапасын да қабылдауға дайын емес еді. Экономикалық динамикада белгілі бір әсер ету Түркия мен Корея республикаларының экономикасына тікелей еліктеу концепцияларымен тікелей байланысты. Басқа сөзбен айтқанда, индустриялық елдердің қаржы деректері мен технолОгиялары жөнінде хабардар болу ин-директивтік жолдар жүйесі бойынша жүзеге асырылған.

Соның нәтижесінде, бірінші жағынан, тендерлік жобалардың бәсекестілігі аса қымбат жобалардың (мұнай, газ өндіру, автокөлік құрылысы саласында), екінші жағынан, ерекше шағын шетелдік қор инвестициясы саласында орын алды.

 Үкімет қабылдаған кешенді бағдарлама бойынша офшорлық аймақ құру арқылы индустриялық елдердің қаржы көздері мен технологгияларына жол ашу, кіші және орта кәсіпкерлікті қолдау, мүлікті толығымен жеке меншікке бере отырып, қоғамды демократияландыру – еліміздің жастарына дүние жүзілік өркениетке жету жолын ашып беріп отыр

 Республика экономикасының басты бағыттарын дамытуда орта және кіші кәсіпкерлікке аса көңіл аударылады. Батыс елдерде кеңінен қолданылатын кәсіпкерлікті жүзеге асыру, біздің ойымызша, индустриялық елдердің қаржы көздері мен технологияларына жол ашуды ұйымдастыру тәсілдерінің бірі бола алады және ол жаңа инвестициялардың маңызды көзі ретінде қызмет атқара алады.

Тұтынушылары  аз, сол сияқты нақты қойылған шарттарды  орындауға бейімделмеген өндіріс  орындары банкротқа душар болулары әбден мүмкін. Технологияның күрделенгені соншалықты, еңбекті ұйымдастыру мен бөлуге, бақылаудың жаңа түрлерін ұйымдастыруға тура келеді. Қаржы айналымын тездетуге, артылған тауарлар санын қысқартуға, өнімнің өтуін тездетуге көңіл аудару қажет болады.

 Реформаларды дамыту және Қазақстан экономикасын тұрақтандыру бағдарламасы нарықты (рынокты) жоғары технологиялы және бәсекелестікке жарамды өніммен қамтамасыз ететін, әлеуметтік дұрыс бағыттағы тиімді экономика құруды алдын-ала қарастырады.

Қазақстан Республикасының 2003-2015 жылдарға арналған Индустриалдық иновациялық даму стратегиясына сәйкес 17 мамыр 2003 жылғы № 1096 Президент жарлығы қабылданды. Бұл жарлық 2001 жылғы есеп бойынша біздің өндіріс құралдарының 29 пайызы ескірген бұлай болса 2008 жылы 50 пайызға баратындығы қорқысымен өндіріс құралдарын жаңарту мәселесі қолға алынды. Осы жаңартудың жолдарының бірі лизинг әдісі.

Қазақстан экономикасы  өзінің ішкі ресурстары негізінде өсіп- дамуы, ғылыми жетістіктерді зерттеуі, экономикалық зақымсыздық-пен және экологиялық қауіпсіздікпен қамтамасыз ете отырып, дүниежүзілік шаруашылық байланыстарға қосылуы тиіс.

Қазақстан өнеркәсібін  осылай қайта құру үшін қазіргі таңда  жетіспей отырған инвестициялар  қажет-ақ.

Сондықтан инвестициялардың қалыптасқан түрімен қатар, оның басқа ерекше түрі де өзіне көңіл аудартып отыр. Инвестицияның бұл түрі лизинг деп аталады. Лизинг өзінің мүмкіншіліктерінің арқасында техниканы қайта жабдықтауда итермелеуші күшке айналады, өндірістік кәсіпорындардың қажетті күшін құрай алады, сонымен қатар экономиканы толығымен қайта құруға себін тигізеді.

Кәсіпкерлік қызметті инвестициялаудың ерекше түрі ретінде  саналатын осы механизмнің маңызына сүйене отырып, Қазақстан Үкіметі  лизинг қызметін жүзеге асыруға мүмкіндік  туғызатын бірқатар қаулылар қабылдады.

Қазақстан Республикасы Үкіметі мен Парламентінің және жергілікті атқарушы органдардың лизингті дамыту жөніндегі қолданған шаралары оны қолдану мүмкіншіліктерін анағұрлым  кеңейтуге себін тигізеді. Лизинг қызметі нарқында көптеген лизингтік  компаниялар жұмыс істейді. Олар көптеген кәсіпорындардың өндіріс техникасын жаңалай отырып, қаржы ресурстарының тапшылығы кезінде көмек береді. Яғни дағдарыстан шығудың және болашақта экономиканың көтерілу негізін қалайды.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1  Лизингтің экономикадағы мәні мен мазмұны

1.1 Лизингтің даму тарихы

 

 Берілген деректер бойынша адамзатқа лизингтің ертеден болуы белгілі. Көптеген тарихшылар мен экономистердің пікірінше, лизинтік келісім-шарттар б.э.д. Шумер мемлекетінде де жасалды. Аристотельдің (б.э.д. 384 / 383 - 322 ж.ж.) “Богатство состоит в пользовании, а не в праве собственности” атты еңбегінде лизинг идеясы туралы пікірлер жазылған. Басқа сөзбен айтқанда, пайда алу мақсатында мүліктің иесі болуы міндетті емес, осы мүлікті пайдалану құқығы болу керек, соның нәтижесінде пайда алу мүмкін болады дейді. Лизинг ертеде тек белгілі бір меншік түрлерін жалға алумен шектелген жоқ. Тарихи мәліметтер бойынша, ауылшаруашылық техниканың түрлері және шеберлік құрылғылар, сонымен қатар әскери техника да жалға алынды.

 Венецияда 11 ғасырда лизингтік операцияларға ұқсас мәмілелер жасалынды: венециандықтар сол уақытта өте қымбат болған якорьларды саудагерлер мен сауда қайықтарын жалға берді. Жүзі аяқталғаннан соң якорьлар өз иелеріне қайтарылған және қайтадан жалға берілді. Ұлыбританияда лизингтік қатынастарға ұқсас қатынастарды реттейтін алғашқы нормативтік акт болған 1284 жылы Уэльс заңы болды (Statute of Wales).

 1572 жылы Ұлыбританияда тек қана нақты лизингті қолдануға рұқсат беретін заң актісі шығарылды. Осы заңның мәні: осы уақытта келісім-шарт жасасқан жақтардың мүліктің нақты иесі кім екені жасырылды, ол несие берушілерді адастыру мақсатында жүргізілді, сондықтан оны реттеу үшін қолданылды.

 1930 жылдары Генри Форд өз автокөліктерін өткізу мақсатында жалға беруді кеңінен қолданды. Бірақ автокөліктік лизингтік бизнестің бастамашысы ретінде Золли Фрэнкті есептейді. Ол 1940 жылдары алғаш рет автокөліктерді ұзақ мерзімді жалға беруді ұсынушы сауда агенті болды.

 Жалға беру қатынастарында болатын құбылысты Америкада 1950 жылы революция деп атауға болады. Осы уақытта өндірістің көптеген құралдары жалға берілді: технологиялық құрылғылар, машиналар мен механизмдер, кемелер, ұшақтар, т.б.. АҚШ Үкіметі осы құбылысты бағалап, оны ынталандыратын мемлекеттік бағдарламаны жедел түрде әзірледі және жүзеге асырды. Экономикалық лексикалық терминологияға жаңа “лизинг” терминінің енгізілуін (ағыл. lease – жалға беру) “Белл” телефон компаниясының операцияларымен байланыстырады. Осы компанияның басқармасы 1877 жылы өз телефон аппараттарын сатпайтыны туралы, оны жалға беру туралы шешім қабылдады.

 Сан-Францискода белгілі болған “United States Leasing Corporation” американ компаниясы 1952 жылы лизингтік операциялар іскерліктің негізгі болған алғашқы акционерлік қоғам болып саналады. Сонымен, АҚШ жаңа бизнестің отаны болды. 60 жылдардың ортасында лизингтік операциялар 1 млрд.$, ал 80 жылдары олар110 млрд.$-дан асып түсті. Осындай жоғары қарқынды темптің болу себебі лизингтік мәміле бойынша серіктестктер ала алатын артықшылықтарға байланысты болды. Лизингтік операциялар өте тез АҚШ шекарасынан өтіп, халықаралық лизингке айналды.

АҚШ-та лизинг экономикалық бизнестің негізгі түрлерінің бірі болып табылады. Өз қызметтерінің  кең спектрін ұсынған жаңа лизингтік  компания- лар санының өсуі, және лизингтік келісім-шарттарының үлкен модифи- кациясы экономиканың әртүрлі сфераларында кәсіпкерлердің инвестициялық қаражаттарын алудың әртүрлі нұсқаларын анықтады. Кейіннен лизингтік компаниялар “қаржы-лизингтік қоғамдар” деген атқа ие болды.

 Батыс Еуропада алғашқы алғашқы қаржы-лизингтік қоғамдар 50-60 ж.ж. пайда болды. Бірақ та лизингтік операциялардың дамуына көптеген факторлар әсер етті, т.қ. салықтық заңнамада лизингтік келісім-шарттардың заңды түрде қабылдауы көптеген қиыншылықтардан шығуға мүмкіндік берді.

 Мысалы, алғашқы француз лизингтік компания “Локафранс” 1982 жылы құрылды. Ал төрт жылдан кейін лизингтік компаниялардың жалпы саны 30 тең болды. 1987 жылы елде жылжыйтын мүлікпен айналысатын 56 лизингтік компания жұмыс істеді, олардың жылдық келісім-шарттар саны 57 тең болды. Ал жылжымайтын мүлікпен айналысатын компаниялар саны 94-ке тең болды. Франция мемлекетінің ірі компаниялары “Локафранс”, “Слибай”, “Локабай”, “Софимобай”, “Слиминико”, т.б..

 Италияда алғашқы лизингтік компания 1963 жылы құрылды, бірақ та лизингтік бизнестің кең өріс кезеңі 70-80 ж.ж. болды. Олардың ішінен 50 ең ірі компаниялар “Ассима” ұлттық ассоциациясының мүшелері болып табылады. осы уақытта он ірі лизингтік компаниялардыңлизингтік операциялар санының жалпы үлесі 80%-ға тең болды.

60 жылдары лизингтік  бизнес Азия континентінде дами  бастады. 

 Қазіргі уақытта лизингтік қызметтерің негізгі бөлігі “АҚШ – Батыс Еуропа - Жапония” мемлекеттерінде шоғырланды. Батыс Еуропада лизинг берушілер ретінде, көбінесе, арнайы лизингтік компаниялар бола алады. Осы лизингтік компанияларды 75-80%-ға жуық банктер немесе оларды еншілес қоғамдар бақылайды. Жапония үшін сипатты белгі ретінде лизингтік операциялардың қаржыландырудан “қызметтер пакетіне” дейін ұлғайтты.

 КСРО-да лизингтік бизнестің дамуы 1989 жылы басталды. Лизингті қолданудың бастапқы ережелерінің белгілі құбылысы ретінде жалға беру туралы 23 қарашаның 1989 жылы № 810-1 КСРО заңнаманың және 16 ақпанның 1990 жылы қабылданған, лизингті бухгалтерлік есепте көрініс табу тәртібі көрсетілген № 270 “бухгалтерлік есеп шоттарының жоспары” КСРО Мемлекеттік Банктің хаты негізі болды.

 1991 жылдың маусым айында халықаралық кеңес-неміс лизингтік компания “Евролизинг”құрылып, ал желтоқсан айынан бастап өз қызметін жүзеге асырды. Оның құрылтайшылары болып, кеңес жағынан КСРО-ның Сыртқы экономикалық банк, КеңесМорфлот және КСРО-ның Госснаб болды, ал француз жағынан – Еуропаның бір ірі лизингтік компаниясы “ Насиональ де Пари Банкісі”, ал неміс жағынан – Батыс Германияның ірі лизингтік компания - “Митфинанц ГмбХ” болды.

 

1.2 Лизинг түсінігі мен лизингтік операциялардың негізгі элементтері

 

 Лизинг сөзі «то леасе» ағылшын етістігінен аударғанда «жалға беру» беруде екі тарап қатысса: жалға беруші және алушы болса, ал лизингте үш қатысушы:лизинг беруші, лизинг алушы және жабдықтаушы болады.

 Лизинг — бұл лизинг берушінің (жалға берушінің) өзіне тиесілі құрал-жабдықтарды, машиналарды, ЭЕМ, ұйымдастыру техникаларды, өндіріске, сауда-саттыққа және қоймаға арналған құрылғыларды лизинг алушыға (жалгерге) лизингтік төлем төлеу шартымен, белгіленген мерзімге пайдалануға беруін қарастыратын жалға беру шарты.

Банктердің  лизингтік операциялары несиелік операциялармен ұқсас болып келеді. Алайда, лизингтің  несиеден бір айырмашылығын келісімшартта  көрсетілген төлемдер төленіп, мерзімі аяқталғаннан кейін де лизинг объектісінің лизинг берушінің меншігінде қала беруінен көруге болады. Ал несиеде банктің меншік объектісі ретінде қарыз алушының берген кепілдігі қалады.

 Әлемдік тәжірибеде “лизинг” термині ұзақ мерзімді пайдаланылатын заттарды жалға беру негізінде, әртүрлі мәмілелерді белгілеу үшін қолданылады.

 Аренда келісім-шарты жасалу мерзіміне байланысты арендалық операциялардың үш түрі бар:

- Қысқа мерзімді  аренда (рентинг) – бір күннен  бір жылға дейін;

- Орта мерзімді аренда (хайринг) – бір жылдан үш жылға дейін;

- Ұзақ мерзімді  аренда (лизинг) – үш жылдан жиырма  жылға дейін. 

Әрбір күрделі  экономикалық ұғымдар секілді лизингте де бірнеше анықтамалар бар. Ең біріншіден, лизинг - бұл ағылшын сөзі to lease – уақытша жалға беру немесе жалға алу деген мағынаны білдіреді.

1. Лизинг –  бұл жалға берушінің уақытша  бос немесе тартылған қаржы  қаражаттарын инвестициялау. Бұл  кезде жалға беруші белгілі  бір сатушыдан өз меншігіне  келісім-шартта көрсетілген мүлікті  сатып алуға міндетті болады және осы мүлікті жалданушыға уақытша пайдалануға, ақылы негізде, беруге міндетті болады және оны кейін сатып алу құқығының бар болуын көрсетеді.

2. Лизинг дегеніміз  аренда келісім-шарты. Ол жалға  беруші өз иелігіндегі жабдықтарды,  машиналарды, ЭЕМ, оргтехниканы, транспорттық құраларды, өндірістік, сауда және қойма мәні бар құрылғыларды жалданушыға белгілі бір мерзімге, өзіне проценттік ставканы қосатын, жалданушының ақша нарығындағы тартылған қаражаттардың құнын жабатын, банктің пайдасын есепке алатын және мүліктің амортизациясын ескеретін, анықталған арендалық төлем негізінде беруді білдіреді.

Сонымен қатар, лизингті үшінші тұлға үшін мүлікті  сатып алатын және оған ұзақ мерзім периодына беретін, мамандырылған (лизингтік) компанияның делдалдық қызметі арқылы негізгі қорларға салымдарды қаржыландырудың арнайы нысаны ретінде де қарастыруға болады. Яғни, лизингтік компания нақты түрде жалданушыны несиелендіреді. Сондықтан лизингті кейде “несие - аренда” деп атайды.

Сатып алу-сату келісім-шартында тауарға иелік ету құқығы сатушыдан сатып алушыға өтеді, ал лизингте аренда келісім шартын жасасқан кезінде, мүлікке ие болу құқығы жалға берушіде қалады. Лизингтік келісім шартының мерзімі аяқтаған соң, жалданушы лизингтік жабдықты келісілген бағада сатып алу, келісім шарт мерзімін ұзарту немесе жалға берушіге жабдықты қайтару мүмкіндігі болады.

 Лизингтік қаржыландырудың несиеден айырмашылығы:

Қазақстан Республикасында  лизингтік операцияларды реттеу 2000 жылдың шілде айында қабылданған  “Қаржы заңынан” кейін ғана қолға алынған болатын. Бүгінде бұндай қаржылық қызмет көрсету түрі өзге елдердегідей қарқынды даму үстінде. Еліміз дамушы мемлекет болғандықтан, көптеген өндіріс салалары, ауыл шаруашылығы техникалық жағынан жаңартуды, жаңа технологиялармен жабдықталуды қажет етеді. Алайда, барлық өндіріс көздерінің мұндай игі шараларға қорларындағы қаржылары жете бермейді және де барлығының да банктерге кепілдік қойып, несие алуға мүмкіндіктері жоқ. Осындай сәттерді ескере отырып, лизингтік компаниялар ашылып, жұмысы да сол бағыт бойынша жүргізіледі.

Қаржылық лизингте лизинг алушыдан ешқандай мүлікті кепілдікке қою талап етілмейді, тек қана алынған соманың жарты ақшасын  құйса болды. Яғни, аздаған соманы кұю арқылы алушы өзінің қажеттіліктерін  игере алады және лизингтік қаржы операциялары кезінде екінші рет қосымша қаржы алу мүмкіндігі қарастырылған. Сонымен қатар, лизинг алушыларға мемлекет тарапынан да бірқатар жеңілдіктер жасалған. Мәселен, лизинг алушылар кейбір салық төлемдерінен босатылған. Лизингтік операцияларда несиеге қарағанда пайыздық көрсеткіштері жоғары. Оны лизингтік компаниялардың керекті қаржыны банктерден қарызға алатындығымен түсіндіруге болады.

 

1.3 Лизингтік операциялардың нысандары мен түрлері

 

Лизингтік қызметтердің қазіргі нарығы лизинг нысандармен, лизингтік келісім шарт үлгілермен және лизингтік операцияларды реттейтін заңды нормалардың алуан түрлілігімен сипатталады.

Лизингтің нысандары:

1. қатысушылар  құрамына байланысты:

• тура лизинг, келісім шарт екі жақ арасында жасалынады, яғни жалға беруші және жалға алушы арасында;

• жанама лизинг, келісім шарт үш немесе одан да көп  жақтар арасында жасалынады, яғни жалға  беруші, жалға алушы және делдал арасында.

2. мүлік нысанына  байланысты:

- жылжитын мүлік  лизингі ( жабдықтар, техника,  автомобильдер, кемелер,ұшақтар, т.б.), соның ішінде жаңа және қолданыста болғандар.

- жылжымайтын  мүлік лизингі ( жалға беруші  ғимараттарды, құрылғыларды жалға  алушы тапсырысы бойынша салады  немесе сатып алады).

- қолданыста  болған лизинг мүлігі.

3. мүліктің өтелімділігі бойынша:

• толығымен  өтелінетін лизинг, келісім шарт мерзімі  ішінде жалданатын мүліктің құны толығымен  өтелінеді;

• жартылай өтелінетін лизинг, бір келісім шарт мерзімі  ішінде мүліктің жартылай амортизация  өтеді және оның жартысы ғана өтелінеді.

4. амортизация  деңгейіне байланысты:

- толық амортизация  деңгейі;

- толық емес  амортизация деңгейі.

5. қызмет көрсету  мөлшері бойынша:

• таза, мүлікке  қызмет көрсеткенге кететін шығындарды лизинг алушы өзіне алады;

• толық, мүлікке  қызмет көрсеткенге кететін шығындарды лизинг алушы өзіне алады.

• жартылай, мүлікке  қызмет көрсетуге байланысты функциялардың  жартысын лизинг берушіге жүктелінеді.

6. Нарық секторына  байланысты:

- ішкі, келісім  шарттың барлық тұлғалары бір  елді ұсынады;

- халықаралық,  келісім шарттың бір ғана тұлғасы немесе барлық тұлғалар әртүрлі елдерде орналасса, сонымен қатар жақтардың бірі өзара кәсіпорын болған жағдайда. Халықаралық лизинг:

• импорттық  – егер лизинг беруші мен лизинг алушы бір мемлекетте, ал жабдықтаушы  басқа елде болса.

• экспорттық –  егер жабдықтың өндірушісі және лизинг беруші бір мемлекетте орналасса, ал лизинг алушы басқа елде болса.

• транзиттік –  егер барлық қатысушылар әртүрлі  мемлекеттерде орналасса.

7. лизингтік  төлемдер сипатына байланысты:

- ақшалай төлемді  лизинг (барлық төлемдер ақшалай нысанда);

- өтемақы төлемді  лизинг (жалға алынған жабдықта  өндірілген тауарларды жеткізу);

- аралас төлемді  лизинг.

8. Салық және  амортизациялық жеңілдіктерге қатысты: 

• нақты –  жалға беруші инвестициялық жеңілдік және жедел амортизация секілді, ал жалға алушы арендалық төлемдерді салықты төлеу үшін алынатын табыстардан шегере алу сияқты салықтық жеңілдіктерге ие болады.

• жалған – мәміле спекулятивті сипатта болады және ең жоғарғы пайда алу мақсатында негіссіз салықтық және амортизациялық мәміле жасасу негізінде жүргізіледі.

9. қаржыландыру  әдісіне байланысты:

• мерзімдік  лизинг, бір жолғы аренда жүзеге асырылатын лизинг;

• жаңғыртымалы лизинг, лизинг келісім-шарты бірінші  келісім-шарт аяқталған соң қайта  жалғастырылады.

10. жалға алынатын  мүлікке қатысты: 

• таза лизинг, бұл лизингте жалға алынған мүллікке байланысты шығындарды жалға алушы  өзіне алады;

• толық лизинг, бұл лизингте жалға алынған мүллікке байланысты шығындарды жалға беруші өзіне алады.

Лизингтің түрлері:

1. Қаржылық лизинг. Жалға беруші төлейтін төлем есебінен, жалға алынатын жабдықтың толық амортизациясын білдіретін ұзақ мерзімді келісім-шарт.

Қаржылық лизинг келесі негізгі белгілермен сипатталады:

• Үшінші тұлғаның қатысуымен;

• Келісім-шарттың  мерзімі аяқталуына дейін келісім-шартты бұзу мүмкіндігінің болмауы;

• Лизингтік  келісім периодын одан әрі жалғастыру мүмкіндігінің жоқтығымен;

• Қаржылық лизингте негізінен объектілер жоғары құнға  ие болады.

Осындай келісімдер аренданың уақытына дейін аяқталуын  көздемегендіктен, арендалық төлем сомасын дұрыс есептеу өте маңызды болып келеді, себебі осы мүліктің иесіне жабдықты сатып алуға және қолдануға байланысты барлық жоғалтуларды, сонымен қатар табыстылықтың қажетті нормасын өтеуге мүмкіндік береді. Лизингтің осындай нысанында мүлікті орнату мен сақтауға, ағымды қызмет көрсетуге байланысты шығындарды, көбінесе, жалға алушы өзіне алады. Көп жағдайда осындай келісімдер жалға алушының келісім-шарт аяқталған соң, мүлікті қалдықты құн немесе жеңілдікпен сатып алуға құқық береді. Жедел лизингкке қарағанда, қаржы лизингі мүлік иелерінің тәуекелін төмендетеді.

Қаржылық лизингтің  объектілеріне жылжымайтын мүлік (жер, ғимараттар мен құрылғылар), сонымен  қатар, өндірістің ұзақ мерзімді құралдары  жатады. Қаржылық лизинг ұзақ мерзімді аренданың басқа екі түріне, қайтарымды және үлестік негіз болады.

2. Жедел лизинг. Ағымды аренда туралы келісім-шарт  болып табылады. Жабдықты сатып  алу мен қолдануға байланысты  шығындар арендалық төлемдер  есебінен бір лизингтік келісім-шартта  өтелмейтіндіктен, осы жабдықты жалға бірнеше рет беруді талап етеді. Ол, көбінесе, 2 – 5 жылға келіседі. Жедел лизинг кезінде объктіге қатысты залал шегу мен жоғалтуға байланысты шығындарды жалға беруші өзіне алады. Лизингтік төлемдер ставкасы, көбінесе, қаржылық лизингке қарағанда жоғары болады, себебі шығындардың толық өтелетіндігіне ешкім кепілдік бермейді.

Жедел лизингтің  негізгі объектілеріне жабдықтардың жедел тозатын түрлерін жатқызамыз: компьютерлер, көшірме және көбейткіш  техника, оргтехниканың әр түрлі нысандары, т.б. және тұрақты сервистік қызметті талап ететін күрделі техникалық жабдықтар: (жүк және жеңіл автомобильдер, әуе лайнерлер, темір және теңіз транспорт).

Жедел лизингтің  шарттары жалға алушы үшін тиімдірек  кенін байқауға болады. Мысалы, егер жалға алушы моральды тозған жабдықтан келісім-шартты уақытының аяқталуына дейін күшін жойса, жалға алушының жаңа жоғары технологиялы және бәсекелесті құралдарды пайдалануға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, жалға алушы әртүрлі қолайсыз жағдай туындаған жағдайда, осы іскерлік түрінен бас тартуы мүмкін. Ол мүлік иесіне уақытына дейін жалға алынған мүлікті қайтарып, өндірістің жойылуына және қайта құруына байланысты шығындарды азайтуға мүмкіндігі болады. Егер бір жолғы жобаларды немесе тапсырыстарды жүзеге асыру кезінде, жедел лизинг одан әрі қажетсіз болатын жабдықтар мен құралдарды сатып алудан босатады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2 Қазақстандағы лизингтік нарықтың қалыптасу және даму          ерекшеліктері

 

                    2.1 Отандық лизингтің қалыптасу кезеңдері

 

 

 Енді  отандық лизингтік қатынастардың  қалыптасуы мен даму кезеңдеріне сипаттама берейін. 2003 жылдың желтоқсан айында  "Қазақстандағы лизинг: тәжірибе, мәселелер және даму болашағы" деген тақырыпта болып өткен халықаралық "дөңгелек столда" болған пікір алмастырулар нәтижесінде еліміздегі лизинггік бизнестің қалыптасу және дамуының 14 жылдық тарихының кезендері ІІІартты түрде анықталған.

Кезеңдер:

I.1989- 1992жж.

 Лизингтік  қатынастардың пайда болу  кезеңі.

 Алғашқы лизингтік компаниялар құрылымы және кейбір коммерциялық

банктер лизинггік  операцияларды аз көлемде іске асыра  бастады.

 

II. 1992 -1994 жж.

 Лизингтік қатынастардың баяулау  кезеңі.

 Қазақстанның  ішкі нарығындағы экономикалық  дағдарыстардын әсерінен лизинггік; бизнестің қарқыны баяулай басады.

 

III. 1995- 2000жж.

 Лизингтік  қатынастардың жандану,қайта дамукезеңі :

 Лизингтік  катынастарды мемлекеттік қолдау  және ынталандыру дами бастады, сондықтан бұл кезеңді мемлекеттік кезеңі деп те атауға болады.

 

ІV.2000- 2003жж.

 Банктік  лизинг кезеңі.

 Банктік  лизингтік компаниялардың құрылымен  байланысты лизингтік қатынастар коммерциялық секторда өте тез  қалыптасып, дами бастады.

 

 1989 жылдардың басында елімізде  нарықтық қатынастардың қалыптасып,  дамуымен  байланысты  экономикалық тәжірибеге жаңа қаржылық құралдар ене бастады. Сол қаржылық құралдардың бірі лизинг 1989 жыллан бастап Қазақстанда экономикалық келісімдердің бір формасы ретінде пайдаланыла бастағаны белгілі. 1990 жылы Қазак КСР-нің Үкіметі елімізм прокат және лизинг қатынастарын дамыту мақсатында "Прокат және лпзинг—95" деп аталатын 6 жылдық бағдарлама жасады, екінішке орай бұл бағдарлама өз деңгейінде іске асырылмады. Бірақ осы бағдарлама қабылданнан кейін "Крамдс-Лизинг", "Казтехлизинг", "ТуранЛизинг, "Алма-Ата Техлизинг",  "Агролизинг" және  т.б. алғашқы отандық лизингтік компаниялар  құрала бастады. 1992 жылғы мәліметтер бойынша ҚР-ның экономикасының  мемлекеттік емес секторында  20 лизингтік компания жұмыс істеген.

 1992 жылдан басталған еліміздің ішкі нарығындағы қолайсыз экономикалық жағдайлар мен дағдарыстардын  нәтижесінде лизингтік бизнестің арқыны баяулай  бастады.

 1995 жылдан бастап лизингтік бизнесті мемлекеттік қолдау, яғни лизингтік келісімдерді толығымен немесе жартылай  мемлекеттік бюджет есебінен қаржыландырудың үлесі жоғарылай бастады.  1996-2000 жылдар аралығында мемлекет лизингтік операцияларды жүзеге  асыруға Үкіметтің жеке қызулылары бойынша 4,5 млрд. Теңгеден көп  ақша қаражаттарын жұмсаған.  1999 жылы Қазақстанда 11 лизингтік компания жұмыс істесе, соның жартысынан көбі мемлекеттік бюджет есебінен қаржыландырылып отырған. Сонымен бірге, осы ІІІ-кезенді лизинггік қатынастардың дамуы үшін нормативті-әдістемелік және заңдылықты базаны жасаудың негізі қаланған кезең деп те сипаттауға болады. Оған дәлел ретінде 2000 жылдың шілде айында қабылданған "Қаржылық лизинг туралы" ҚР-нің Заңын айтуға болады.

 2000 жылдың екінші жартысынан бастап "Қаржылық лизинг туралы" ҚР-нің Заңы өз күшіне енгеннен кейін еліміздің коммерциялық секторында лизингтік қатынастар қалыптаса бастады. Заңға "банктік лизинг" деген түсініктің енгізілуіне байланысты еліміздің коммерциялык, банктері құрған лизингтік компаниялардың саны көбейе бастады. 2000 жылдың тамыз айы мен 2003 жыддың мамыр айлары аралығында 9 банктік лизингтік компания құрылған. Сонымен  "Каржылық лизинг туралы" ҚР-нің Заңы елімізде лизингтік қызметтер нарығының белсенді түрде дамуына үлкен ықпал жасады.

 Бүгінгі күні  Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығындағы лизингтік операциялар нарығьш тәуелсіз сараптамашылар  лизингтік қатынастарға қатысушы барлық тұлғаларға көп мөлшерде табыс және  әлеуметтік-экономикалық тиімділіктер әкелуге қабілетті нарық ретінде бағалауда. ТМД елдеріндегі күрделі каржылардың тапшылығы, осы мақсат үшін инвестициялаудың баска түрлерінің жетіспеушілігі лизингтің әр түрлі түрлерін тәжірибеде пайдаланудың экономикалық маңыздылығын көрсетеді.