Культура Беларуси в 20 годы 20 столетия

Мiнiстэрства адукацыi Рэспублiкi Беларусь 
Беларускi дзяржаўны унiверсiтэт 
Гiстарычны факультэт

КУЛЬТУРА БЕЛАРУСI Ў 20 гг. XX СТАГОДДЗЯ

Курсавая работа студэнткi 1 курса завочнай формы навучання

Спецыяльнасць: Дакументазнаўства (па накiрунках)

З М Е  С Т

УВОДЗІНЫ 3

1. КУЛЬТУРА БЕЛАРУСІ Ў ПЕРШЫЯ ПАСЛЯКАСТРЫЧНІЦКІЯ ГАДЫ: ГІСТАРЫЧНЫЯ ПЕРАДУМОВЫ БЕЛАРУСІЗАЦЫІ 6

1.1 Станаўленне беларускай нацыянальнай ідэі ў першыя гады савецкай улады 6

1.2 Ідэйная барацьба па пытанні  зместа і шляхоў развіцця беларускай культуры 9

2. СТАН БЕЛАРУСКАЙ КУЛЬТУРЫ Ў 20-Я Г.Г. ХХ СТ. 16

2.1. Адукацыя і навука 16

2.2 Мастацкая літаратура 21

2.3 Тэатр, кіно, музыка 25

2.4 Выяўленчае мастацтва 30

ЗАКЛЮЧЭННЕ 33

СПІС ВЫКАРЫСТАНАЙ ЛІТАРАТУРЫ 35

УВОДЗІНЫ

Беларуская  культура мае глыбокія гістарычныя карані і традыцыі. Аднак гістарычныя акалічнасці склаліся такім чынам, што нават да пачатку ХХ стагоддзя культура беларускага народа не склалася як цэласная сістэма. Яна знаходзілася ў дыфузным стане, вельмі павольна ішоў працэс прафесіяналізацыі, практычна адсутнічалі культурныя інстытуты¹. Паскоранае развіццё нацыянальнай беларускай культуры пачалося ў сувязі з працэсам станаўлення беларускай савецкай дзяржаўнасці. Савецкі перыяд у шматвяковай гісторыі беларускай культуры займае адмысловае месца. Мадэрнізацыйны прарыў, які здзейсніла савецкая дзяржава, спрыяў прафесіяналізацыі і інстытуцыяналізацыі культуры і культурнага жыцця беларускага народа, вывеў яе на еўрапейскі ўзровень. Аднак гэты імклівы ўздым суправаджаўся маральнымі і матэрыяльнымі выдаткамі, драматычнымі і нават трагічнымі падзеямі.

Савецкая культурная палітыка была абумоўлена асаблівасцямі ідэалогіі і палітычнага ладу краіны. У аснову культурнай палітыкі савецкай дзяржавы была пакладзена ўтапічная ідэя фармавання "новага чалавека", здольнага рацыянальна распараджацца прыродай, лёсам свету і сваім уласным. Ідэалагічную аснову культурнай палітыкі савецкай дзяржавы складалі такія фундаментальныя прынцыпы, як класавы падыход да з'яў культуры, прызнанне яе часткай ідэалогіі і прыладай для дасягнення палітычных мэт. Сродкі культуры выкарыстоўваліся для ўкаранення ў свядомасць мас адмоўнага стаўлення да чужой ідэалогіі, для засваення дзяржаўнай ідэалагічнай дактрыны і для апалагетыкі сацыялістычнага ладу².

Такім чынам актуальнасць дадзенай працы выяўляецца ў неабходнасці грунтоўнага асэнсавання тых  працэсаў, якія адбываліся ў культурным развіцці беларускай сацыялістычнай дзяржавы. Бо, на маю думку, менавіта ў разглядаемы перыяд было скончана фармаванне таго культурнуга падмурка, на якім сёння паўстае сучасная беларуская культура.

Аб’ектам дадзенага даслежвання  будзе з’яўляцца гісторыя беларускай культуры ў 20-х гадах ХХ стагоддзя, а яе прадметам – сукупнасць грамадска-палітычных працэсаў у культурным жыцці БССР у разглядаемы перыяд.

Асноўная задача дадзенай працы  бачыцца у грунтоўным вывучэнні і даследванні тых грамадска-палітычных варункаў, у якіх развівалася беларуская культура ў БССР ў 20-х гадах ХХ стагоддзя.

Пастаўленая задача вызначыла асноўныя мэты дадзенай працы, сярод якіх асноўнымі  будуць з’яўляцца:

аналіз асноўных мерапрымстваў кіраўніцтва БССР у культурнай сферы развіцця грамадства;

аналіз стану беларускай культуры ў БССР ў разглядаемы перыяд;

вызначэнне адметных асаблівасцяў культурнай палітыкі БССР у разглядаемы перыяд.

Структура працы вызначана пастаўленымі мэтай і задачамі, і складаецца з уводзін, дзвюх частак, шасці падпунктаў, заключэння, спісу выкарыстанай літаратуры.

1. КУЛЬТУРА БЕЛАРУСІ Ў ПЕРШЫЯ  ПАСЛЯКАСТРЫЧНІЦКІЯ ГАДЫ: ГІСТАРЫЧНЫЯ  ПЕРАДУМОВЫ БЕЛАРУСІЗАЦЫІ

1.1 Станаўленне беларускай нацыянальнай  ідэі ў першыя гады савецкай  улады

Развіццё  беларускай культуры ў перыяд з 1917 па 1920 г.г. праходзіла ў спецыфічных умовах. Недоўгачасовы, але вельмі актыўны перыяд даводзіўся на час існавання БНР. Германскія акупацыйныя ўлады кантралявалі ўсе важныя пытанні, але дазвалялі досыць вольна праводзіць культурную працу. Яны былі зацікаўлены ў максімальным адасабленні заходніх губерняў ад астатняй Расіі. У гэты перыяд Урад БНР - Народны Сакратарыят - прыняў пастанову пра дзяржаўны статут беларускай мовы. У 1918 г. у Вільні Б.Тарашкевіч выдаў "Беларускую граматыку для школ". Гэта была першая навуковая спроба сістэматызаваць, спарадкаваць і сфармуляваць граматычныя і лексічныя нормы літаратурнай беларускай мовы¹.

Урад  БНР вялікуя ўвагу надаваў стварэнню сістэмы адукацыі. За нядоўгі перыяд існавання БНР па розных дадзеных працавала ад 150 да 350 пачатковых школ, 5 беларускіх гімназій у Менску, Слуцку, Наваградку, Гародні, Будславе, функцыянавала музычная школа. Педагагічныя кадры для навучальных устаноў рыхтавалі на адмысловых настаўніцкіх курсах і ў Менскім педагагічным інстытуце, дзе выкладалі Я. Карскі, В. Іваноўскі, В. Ігнатоўскі, Б.Тарашкевіч. Высілкамі Народнага сакратарыята асветы ў 1918 г. было падрыхтавана да выдання 16 школьных падручнікаў. Урад БНР планаваў стварэнне Беларускага ўніверсітэта ў Менску, сельскагаспадарчага і політэхнічнага інстытутаў.

Друкаваную  прадукцыю на беларускай мове выпускалі  некалькі выдавецтваў, найбольш буйнымі з якіх з'яўляліся Выдавецтва Народнага сакратарыята БНР, "Бацькаўшчына". Пры падтрымцы Народнага сакратарыята выходзіла звыш дзясятка газет і часопісаў на беларускай мове ("Гоман", "Вольная Беларусь",  "Беларускі шлях", "Беларускі Ілюстраваны часопіс" і інш.).

Упершыню  беларускі тэатр атрымаў дзяржаўную падтрымку. Увесну 1918 г. "Першае Таварыства драмы і камедыі", якое ўзнікла ў Менску ў красавіку 1917 г., па прапанове ўрада было рэарганізавана ў Беларускі Дзяржаўны тэатр БНР. Яго ўзначалілі Ф. Ждановіч, В. Галубок і В.Фальскі. Неўзабаве трупа па ідэйных матывах падзялілася на два самастойных тэатра: Беларускі нацыянальны тэатр (Ф.Ждановіч) і Беларускі народны тэатр (Ф. Аляхновіч)³.

Яшчэ  з вясны 1917 г. на тэрыторыі Беларусі сярод беларускай інтэлігенцыі, навучэнцаў стаў развівацца культурна-асветніцкі рух. У траўні 1917 г. пачало дзейнічаць Таварыства беларускай культуры. У гэты ж перыяд працавалі культурна-асветніцкія кружкі беларускай моладзі. Падобныя самадзейныя арганізацыі існавалі ў Менску, Бабруйску, Слуцку, Гародні, Вільні. Актыўнай працай вылучалася культурна-асветніцкае грамадства "Папараць-кветка", створанае пры Слуцкай беларускай гімназіі ў верасні 1917 г. і якое праіснавала да канца 1920 г.

У жніўні 1919 г. тэрыторыя Літоўска-Беларускай ССР была занята польскімі войскамі. Ва ўмовах акупацыі аднавіла сваю дзейнасць БНР. У гэты перыяд (жнівень 1919 - ліпень 1920 г.г.) беларуская культурна-асветніцкая праца зноў актывізавалася. Адкрыліся дзве беларускія гімназіі і тры прагімназіі, працавалі пачатковыя школы, ствараліся выдавецтвы, функцыянавалі Беларускі нацыянальны тэатр, культурна-асветніцкія арганізацыі. У той жа час польская акупацыйная адміністрацыя ўвяла цэнзуру і пераследвала беларускія перыядычныя выданні. Пад падставай магчымага распаўсюду сацыялістычных ідэй забараняліся пастаноўкі п'ес беларускіх аўтараў - Я.Купалы, К.Каганца і інш⁴.

У выніку БНР апынулася нежыццяздольнай утварэннем. Аднак досвед яе культурнай палітыкі і ўсё больш шырокі распаўсюд ідэй нацыянальна-культурнага адраджэння ўжо немагчыма было не ўлічваць.

У 1918 - 1920 гг. нацыянальна-культурная праца сярод  беларускага насельніцтва праводзілася таксама ва ўмовах савецкай улады  на тэрыторыях Беларусі і Савецкай Расіі. Узначаліў гэту дзейнасць  Беларускі нацыянальны камісарыят - Белнацкам, які дзейнічаў з лютага 1918 па сакавік 1919 г. спачатку ў Петраградзе, а затым у Маскве. Ён быў створаны пры Народным камісарыяце па справах нацыянальнасцяў РСФСР. Белнацкам працаваў у цеснай сувязі з беларускімі секцыямі РКП(б). Яго кіраўнічае ядро складалі беларускія нацыянал-камуністы А.Г.Чарвякоў, З.Ф.Жылуновіч, І.В. Лагун і інш.

Асноўны змест дзейнасці Беларускага нацыянальнага камісарыята складала палітычная і культурна-асветніцкая праца сярод уцекачоў. Белнацкам меў свае пададзелы ў Петраградзе, Віцебску, Смаленску. Па яго ініцыятыве адкрываліся беларускія школы, клубы ("Беларуская хатка" ў Петраградзе і "Беларус" у Маскве). Белнацкам выдаваў кнігі па гісторыі і культуры Беларусі, рыхтаваў да выдання падручнікі і мастацкую літаратуру, садзейнічаў стварэнню ў Маскве Беларускага народнага універсітэта, Беларускага навукова-культурнага таварыства, у Петраградзе - Беларускага вольнага эканамічнага таварыства і Таварыства аматараў беларускай народнай творчасці. Белнацкам выпускаў першую савецкую газету на беларускай мове "Дзянніца" (сакавік 1918 - люты 1919 г.г.), часопісы "Чырвоны шлях", "Беларуская крыніца". На іх старонках друкаваліся артыкулы вядомых навукоўцаў-беларусаведаў, беларускіх пісьменнікаў, публіцыстаў - Я.Ф. Карскага, У.І. Пічэты, Ц. Гартнага, М. Гарэцкага, З. Бядулі і інш⁵.

Новая палітыка па нацыянальным пытанні была абвешчана кіраўніцтвам РКП(б) у 1921 г. і стасавалася да розных нацыянальных рэгіёнаў СССР. На Беларусі гэта палітыка атрымала назву беларусізацыі, і канчаткова стала дзяржаўнай палітыкай у 1924 г.

1.2 Ідэйная барацьба па пытанні зместа і шляхоў развіцця беларускай культуры

Рэвалюцыйныя  падзеі 1917 г. у Расіі адкрылі рэальныя магчымасці для ажыццяўлення праграмы беларускага нацыянальна-культурнага адраджэння, асноўныя элементы якой склаліся напачатку ХХ ст. Абвяшчэнне шырокіх дэмакратычных свабод у краіне адкрыла перспектывы для легальнай дзейнасці ў гэтым кірунку. Адразу пасля лютаўскіх падзей пачаўся працэс аднаўлення беларускіх грамадска-палітычных і культурных арганізацый. На неакупаванай тэрыторыі Беларусі, у гарадах Расіі, дзе знаходзіліся беларускія ўцекачы, узнікалі нацыянальныя арганізацыі рознай палітычнай арыентацыі.

Актывізацыя беларускага палітычнага і нацыянальна-культурнага  руху, суправаджалася ідэйным і арганізацыйным размежаваннем у яго шэрагах. З восені 1917 г. развіццё беларускага палітычнага і нацыянальна-культурнага руху развівалася ў двух кірунках: нацыянальна-дэмакратычным і нацыянальна-камуністычным. Першы кірунак быў прадстаўлены нацыянальна-дэмакратычнай інтэлігенцыяй, якая гуртавалася вакол БСГ. Лідары іншага кірунку (Д.Жылуновіч, А.Чарвякоў і інш.) спрабавалі пераасэнсаваць ідэі нацыянальна-дэмакратычнага мінулага на аснове марксізму. Погляды прадстаўнікоў абодвух кірункаў на змест нацыянальна-культурнага развіцця былі вельмі блізкімі. Аб'яднаўчым пачаткам з'яўлялася перакананасць у неабходнасці разгортвання інтэнсіўнай нацыянальна-культурнай дзейнасці. Яна засноўваліся на праграме нацыянальна-культурнага адраджэння, выпрацаванай яшчэ "Нашай нівай"⁶.

Менавіта  ў асяроддзі інтэлігенцыі, якая згрупавалася вакол "Нашай нівы", склалася ідэйная  аснова праграмы нацыянальна-культурнага  адраджэння. Ідэолагі беларускага нацыянальнага  руху шукалі вытокі нацыянальнага адраджэння ў мінулым беларускага народа. Аснову поспеху ў справе развіцця беларускай культуры яны бачылі ў пераемнасці гістарычнага досведу і народных традыцый. Адгэтуль іх пільная цікавасць да гісторыі і стварэнне ўласнай канцэпцыі гістарычнага мінулага. У гэтай канцэпцыі адмысловае месца адводзілася асвятленню гісторыі Вялікага княства Літоўскага - перыяду, які яны ідэалізавалі і лічылі "залатым векам" беларускай культуры.

Прыход  бальшавікоў да ўлады спарадзіў  у часткі дзеячаў беларускага  нацыянальнага руху надзеі на хуткую рэалізацыю праграмы нацыянальна-культурнага  адраджэння. "Дэкларацыя правоў народаў Расіі", прынятая савецкім урадам 2 лістапада 1917 г., абвясціла асновамі сваёй дзейнасці па нацыянальным пытанні роўнасць і суверэннасць народаў Расіі. Яна прызнавала іх права на вольнае самавызначэнне, аж да аддзялення і ўтварэння самастойнай дзяржавы, адмяняла ўсе нацыянальныя і рэлігійныя прывілеі і абмежаванні, гарантавала вольнае развіццё нацыянальных меншасцяў. Аднак шлях да ўвасаблення на практыку ідэй нацыянальна-культурнага адраджэння беларускага народа апынуўся няпростым⁷.

Лідары  партыі бальшавікоў лічылі нацыянальнае пытанне другарадным, бо спадзяваліся на хуткае здзяйсненне сусветнай  сацыялістычнай рэвалюцыі. Яны недаацанілі  маштабу і сілы нацыянальных рухаў, якія развярнуліся на тэрыторыі былой  Расійскай імперыі. Беларускі рух, які не адрозніваўся глыбінёй пранікнення ў масы, сутыкнуўся з неразуменнем і супрацівам з боку бальшавікоў, асабліва на месцах. У ЦК РКП (б), СНК РСФСР імкненне беларусаў да палітычнага і нацыянальна-культурнага самавызначэння ўспрымалася з разуменнем і спагадай. У той жа час кіраўнікі Паўночна-заходняга абласнога камітэта РКП(б), Выканаўчага камітэта Заходняй вобласці і фронта і абласной Рады Народных Камісараў - А.Мяснікоў, К.Ландэр, В.Кнорын, М.Калмановіч і інш., ігнаравалі нацыянальную праблематыку. Яны лічылі, што  сусветная рэвалюцыя разам з класавымі нівеліруе і нацыянальныя адрозненні. Яны разглядалі стварэнне беларускай  нацыянальнай дзяржавы і беларускі нацыянальна-культурны рух як перашкоды, якія неабходна ўхіліць на шляху да галоўнай мэты - усталявання сусветнай Рэспублікі Саветаў⁸.

Кіраўніцтва Паўночна-заходняй вобласці займалася  пераважна  справамі Заходняга фронта, мела зносіны па большай частцы з  дэнацыяналізаванымі пластамі насельніцтва з ліку салдатаў, працоўных і гараджан, і таму лічла нацыянальны рух у Беларусі "безгрунтоўным", які не меў каранёў у народных масах. Прадстаўнікі Паўночна-заходняга абласнога камітэта РСДРП(б) неаднаразова заяўлялі, што "беларусы не з'яўляюцца нацыяй і што тыя этнаграфічныя асаблівасці, якія іх адрозніваюць ад астатніх рускіх, павінны быць зжыты". У сувязі з гэтым перад камуністамі ставілася задача не падтрымліваць беларускі рух, якую б форму ён не насіў і на якой бы ідэалагічнай платформе не стаяў.

Канец савецка-польскай вайны і другое абвяшчэнне БССР у 1920 г. ізноў паставілі пытанне пра лёс беларускай культуры ва ўмовах савецкай улады. У КП(б)Б меліся істотныя рознагалоссі па "беларускім пытанні". Напачатку 1920-х г.г. партыйную арганізацыю рэспублікі ўзначальваў В.Кнорын, які ў гэты перыяд вельмі адмоўна ставіўся да беларускага руху і не выяўляў зацікаўленасці ў найскорым ажыццяўленні мерапрыемстваў па нацыянальна-дзяржаўным і культурным будаўніцтве ў Беларусі. Такая ж пазіцыя была характэрна для яго даволі шматлікіх прыхільнікаў. Яны дапушчалі існаванне БССР у якасці тэрытарыяльнага, але не нацыянальнага ўтварэння, і разглядалі яе толькі як інструмент міжнародных адносін, фактар бальшавізацыі былой нацыянальнай ускраіны. Група В.Кнорына вінаваціла ў нацыяналізме і сепаратызме камуністаў-беларусаў, нязгодных з такім утылітарна-прагматычным падыходам. Падазронае стаўленне да "нацыянальна-беларускага элемента" ў партыі на практыку выяўлялася ў імкненні адціснуць яго ад партыйна-дзяржаўнай і культурнай працы⁹.

Іншую тэндэнцыю  ў КП(б)Б уяўлялі ўдзельнікі нацыянальнага  руху, якія прынялі ідэалогію і  праграму бальшавіцкай партыі, -  А. Чарвякоў, В. Ігнатоўскі, З. Жылуновіч, С. Булат. Яны адстойвалі ідэю нацыянальна-дзяржаўнага самавызначэння і нацыянальна-культурнага адраджэння беларускага народа на савецкай платформе, спрабавалі праз дзяржаўныя органы ажыццявіць шырокі комплекс мер па развіцці беларускай культуры. Прыхільнікі гэтай лініі засяродзіліся ў Белорускiм аддзеле Наркамасветы БССР. У шэрагу дакументаў, накіраваных у ЦК РКП(б) у студзені 1921 г., яны сфармулявалі асноўныя тэарэтычныя палажэнні, пасля пакладзеныя ў аснову палітыкі беларусізацыі. У прыватнасці, паказвалася на неабходнасць умацаваць нацыянальную школу, разгарнуць шырокую выдавецкую дзейнасць на беларускай мове, надаць беларускай мове роўны статус з рускай, пашырыць сферу ўжывання беларускай мовы, укараніўшы яе ў справаводства і агітацыйна-масавую працу, перыядычны друк¹⁰.

Вострае ідэйна-палітычнае супрацьстаянне ў  кіраўніцтве рэспублікі, якое стрымлівала  рашэнне нацыянальна-культурных праблем, змякчэла пасля X з'езду РКП(б) (8-16 сакавіка 1921 г.). Адзіная палітычная лінія ў адносінах да нярускіх нацыянальнасцяў былой Расійскай імперыі была сфармулявана ў рэзалюцыі па дакладзе Сталіна "Пра чарговыя задачы партыі ў нацыянальным пытанні". Улічваючы розны ўзровень эканамічнага, палітычнага і культурнага развіцця нацыянальных рэгіёнаў, з'езд вылучыў задачу переадольвання іх фактычнай адсталасці, і выступіў за наданне адсталым народам "магчымасці дагнаць цэнтральную Расію ў дзяржаўных, культурных і гаспадарчых адносінах". У ліку першачарговых мер прапаноўвалася развіваць і ўмацоўваць савецкую дзяржаўнасць "у формах адпаведных нацыянальнаму абліччу гэтых народаў", фармаваць нацыянальнае адміністрацыйнае кіраванне, стварыць нацыянальную прэсу, школу, тэатр. Рашэнне гэтай задачы было немагчыма без шырокага выкарыстання на партыйнай, дзяржаўнай, культурнай, гаспадарчай працы нацыянальных кадраў¹¹.

У БССР некаторае  збліжэнне бальшавікоў з нацыянальна-арыентаванымі  сіламі па нацыянальным пытанні адбылося на VII з'ездзе КП(б)Б (20-26 сакавіка 1923 г.) Рэзалюцыя гэтага з'езду ўтрымлівала праграму развіцця Савецкай Беларусі, якая ўключала тэрытарыяльнае ўзбуйненне рэспублікі, патрабаванне дэцэнтралізацыі кіравання галінамі мясцовай прамысловасці, актыўнае прыцягненне шырокіх пластоў насельніцтва да савецкага будаўніцтва, умацаванне культурна-асветніцкай працы на мясцовых мовах (беларускай, рускай, яўрэйскай, польскай). З'езд прапанаваў асцярожны, паступовы пераход да ажыццяўлення беларусізацыі, якая па сутнасці стала савецкім варыянтам рэалізацыі ідэі нацыянальна-культурнага адраджэння.

Такім чынам, гаворачы аб ідэалогіі палітыкі беларусізацыі, на маю думку, трэба адзначыць наступныя яе асаблівасці. 

Па-першае, яна найперш зыходзіла з боку «нацыянал-камуністаў», а іншыя беларускія нацыянальныя дзеячы таксама ў той ці іншай ступені не маглі не ігнараваць фактару уваходжання Беларусі ў склад СССР і існавання Савецкай улады.

Па-другое, у канцы ХІХ - першай трэці ХХ ст. беларускі нацыянальна-адраджэнскі рух аказаўся ў значнай ступені злучаным з сацыялістычнымі, левымі ідэямі. Злучэнне ідэяў нацыянальнага і сацыяльнага вызвалення беларускага народа знайшло шырокую падтрымку ў працоўных масаў Беларусі. Найбольш гэтае злучэнне мы знаходзім у ідэалогіі нацыянальна скіраваных бальшавікоў¹².

Аб’яднанне нацыянальнай ідэі і левай ідэалогіі паслужыла падвойную ролю. З аднаго боку, левыя погляды прыцягвалі ў шырокія масы народа беларускую свядомасць, легалізавалі яе і пашыралі. З іншага боку, нацыянальная ідэя станавілася закладнікам далейшай перспектывы крайне левых поглядаў, з якіх складалася бальшавіцкая ідэалогія.

Цэнтральным момантам у палітыцы беларусізацыі, яе фундаментам была адзначаная беларуская мова. Яна была галоўнаю дзяржаўнай мовай БССР у разглядаемы перыяд. Дзяржаўныя і партыйныя органы, грамадскія арганізацыі праяўлялі клопат аб яе развіцці, аказваючы сярод іншага і ідэалагічную падтрымку, накіраваную на ліквідацыю моўных забабонаў насельніцтва. На беларускай мове стала прэстыжна размаўляць, чытаць і пісаць.

Беларусізацыя дзяржаўных установаў і грамадскіх арганізацыяй, камплектаванне партыйных і дзяржаўных органаў, часткова вайсковых часцей выхадцамі з Беларусі (палітыка каранізацыі) канструявала беларускую дзяржаву паводле зместу і бальшавіцкую паводле формы, а не наадварот. БССР станавілася цэнтрам прыцягнення ўсіх нацыянальна-адраджэнскіх сіл, успрымалася як беларуская дзяржава, а беларусізацыя ўспрымалася як дзяржаўная ідэалогія гэтай краіны. У Савецкую Беларусь прыязджаюць прадстаўнікі беларускай эміграцыі з мэтай працы на карысць справы беларусізацыі і адраджэння. Палітыка беларусізацыі была накіраваная на ліквідацыю нацыянальнай несвядомасці беларусаў адносна іх мінулага.

Грамадства  ў гэты перыяд літаральна захварэла  на мінулае. Паўсюдна ствараюцца краязнаўчыя гурткі. Навуковымі ўстановамі і суполкамі разгортваюцца беларусазнаўчыя даследаванні. У гэты час шпаркімі тэмпамі развіваецца нацыянальная літаратура і тэатр. Ствараюцца літаратурныя і пісьменніцкія гурткі. Разгортваюцца творчыя дыскусіі, якія набываюць не толькі нацыянальную, але i палітычную афарбоўку. Кастрычніцкая рэвалюцыя разглядаецца як этап барацьбы за сацыяльнае вызваленне народа. Ствараецца пантэон нацыянальных герояў (Скарына, Багушэвіч і іншыя) і памятных падзеяў (напрыклад, У.Ігнатоўскі шмат прыклаў намаганняў па гераізацыі паўстання К.Каліноўскага)¹³.

У гэты час  адбываецца выхаванне кадраў беларускай інтэлігенцыі - носьбіта нацыянальнай ідэі і ажыццяўляльніка палітыкі беларусізацыі. Беларусізацыя здолела выхаваць цэлае пакаленне патрыётаў, носьбітаў нацыянальнай ідэі. Іншыя пакаленні ўжо пачуваліся беларусамі і не саромелiся свае мовы. На беларускай мове размаўлялi партыйныя і дзяржаўныя дзеячы - гэта значыць, была сфармаваная прыхільная да беларушчыны кіраўнічая эліта. Беларуская нацыянальная ідэя адлюстроўвалася ў літаратуры і перыядычных выданнях.

Аднак росквіт  беларускай нацыянальнай ідэі раствараў  касмапалітызм (ідэалогію кіраўніцтва) і ішоў у супярэчнасць з працэсамі будаўніцтва таталітарнай дзяржавы. Таталітарнай дзяржаве ўласцівая ўсеабдымная ўніфікаваная ідэалогія, якая не церпіць аніякай спецыфікі ні на якіх дзялянках дзяржаўнага і грамадскага жыцця¹⁴.

2. СТАН БЕЛАРУСКАЙ КУЛЬТУРЫ Ў 20-Я Г.Г. ХХ СТ.

2.1. Адукацыя і навука

Першараднай задачай  савецкай дзяржавы ў сферы культуры ў разглядаемы перяд была ліквідацыя непісьменнасці дарослага насельніцтва. Па дадзеных на 1920 г. пісьменных налічвалася (на 1000 чалавек) па Еўрапейскай частцы РСФСР - 434, на Паўночным Каўказе - 365, ва УССР - 416, у БССР - 327.У сельскай мясцовасці Беларусі пісьменных было яшчэ менш - 276 на 1000 чалавек¹⁵. Такі нізкі ўзровень пісьменнасці патрабаваў прыняцця надзвычайных мер.

11 снежня 1920 г. была створана Надзвычайная камісія па ліквідацыі непісьменнасці. Пазней такія камісіі сталі дзейнічаць на месцах. Праграма барацьбы з непісьменнасцю дарослых прадугледжвала стварэнне школ і пунктаў ліквідацыі непісьменнасці. Усяго ў 1921 г. было створана 1088 такіх устаноў, у іх навучаліся каля 40 тыс. чалавек¹⁶.

З 1924 г. у БССР пачалі працаваць аддзяленні добраахвотнага таварыства "Далоў непісьменнасць". З 1925 г. навучанне непісьменных сталых перакладалася на беларускую мову, былі выдадзены адмысловыя навучальныя дапаможнікі. У 1928-29 навучальным годзе ў БССР працавалі 309 пунктаў ліквідацыі непісьменнасці, з іх 93,4% былі беларускімі, 2% - яўрэйскімі, 1,2% - польскімі. Акрамя таго, працавалі 319 школ для навучання малапісьменных. За тры гады працы (1925/26 - 1928/29 навучальныя гады) было навучана каля 12 тыс. чалавек¹⁷. Пры гэтым варта мець на ўвазе, што сістэма ліквідацыі непісьменнасці давала толькі першапачатковы ўзровень адукацыі, г.зн. фармавала ўменне пісаць, чытаць па складах, лічыць у межах чатырох арыфметычных дзеянняў. Да таго ж квітнелі прыпіскі і шматлікія асобы, якія лічыліся пісьменнымі, на самой справе імі не з'яўляліся.

У цэлым, нягледзячы на ўсе высілкі, сістэма ліквідацыі непісьменнасці працавала неэфектыўна. Хранічныя фінансавыя і кадравыя праблемы вызначалі невысокую якасць навучання. Па дадзеных на 1928 г. сярод дарослага, галоўным чынам, пажылога насельніцтва рэспублікі ўзровень пісьменнасці заставаўся невысокім: пісьменных беларусаў абоіх палоў было 38%, яўбрэяў - 70%, рускіх - 49%, палякаў - 50%, украінцаў - 43%, латышоў - 74%, літоўцаў - 61%¹⁸.

Больш эфектыўна  праблему пісьменнасці магло вырашыць стварэнне сістэмы агульнаадукацыйных школ. Гэты працэс пачаўся яшчэ падчас грамадзянскай вайны. У гэты перыяд сістэма народнай адукацыі ў Беларусі стваралася на аснове нарматыўных дакументаў, распрацаваных Народным камісарыятам асветы РСФСР. Дэкрэтам СНК РСФСР ад 26 чэрвеня 1918 г. "Пра арганізацыю справы народнай адукацыі" ліквідаваліся гімназіі, рэальныя вучэльні, царкоўна-прыхадскія і земскія школы, прыватныя навучальныя ўстановы. Усталёўвалася адзіная сістэма народнай адукацыі і яго кіравання. Цэнтральным органам у гэтай сістэме быў Народны камісарыят асветы. Яму падпарадкоўваліся мясцовыя структуры - губернскія, павятовыя, валасныя органы народнай адукацыі¹⁹.

16 кастрычніка 1918 г. было выдадзена "Палажэнне пра адзіную працоўную школу РСФСР". Асноўным тыпам навучальнай установы ўсталёўвалася адзіная працоўная школа з дзвюма прыступкамі: 1-я прыступка - 5 гадоў, 2-я - 4 гады. На тэрыторыі Беларусі гэта сістэма была ўведзена дэкрэтам СНК Літбела ад 24 сакавіка 1919 г. "Пра рэарганізацыю школьнай справы", але распачатая польская акупацыя не дазволіла разгарнуць працу школ.

Пасля вызвалення Беларусі Народны камісарыят асветы БССР у якасці асноўнага тыпу школы  абраў сямігодку. У сельскай мясцовасці была захавана чатырохгодка. Выбар  такой сістэмы, якая не прадугледжвала атрыманне паўнавартаснай сярэдняй адукацыі, быў прадыктаваны матэрыяльнымі цяжкасцямі рэспублікі і вострым запатрабаваннем яе народнай гаспадаркі ў працаўніках. Для атрымання вышэйшай адукацыі пасля сямігодкі трэба было скончыць тэхнікум. Там, дзе не было тэхнікумаў, часова адкрываліся агульнаадукацыйныя курсы з двухгадовым перыядам навучання. Такім чынам, напачатку 1920-х гадоў у БССР усталявалася шматступенная сістэма адукацыі: 4-годка, 7-годка, тэхнікум ці курсы, ВНУ²⁰.

Вялікая патрэба ў кадрах кваліфікаваных працаўнікоў для розных галін гаспадаркі і культуры патрабавала ад кіраўніцтва рэспублікі прыняцця мер па стварэнні вышэйшых навучальных устаноў. У 1920-я г.г. пазначыліся два асноўных кірункі развіцця вышэйшай школы Беларусі: падрыхтоўка спецыялістаў для сельскай гаспадаркі і народнай адукацыі.

Яшчэ з 1 кастрычніка 1919 у Горках дзейнічаў сельскагаспадарчы  інстытут, створаны на базе земляробчай  школы і рамеснай вучэльні. У 1925 г. пасля ўзбуйнення на яго базе была створана Беларуская дзяржаўная акадэмія сельскай гаспадаркі, якая спалучала функцыі навукова-даследчай установы і навучальнай установы для падрыхтоўкі спецыялістаў сельскай гаспадаркі вышэйшай кваліфікацыі. У 1924 г. адкрыўся Віцебскі ветэрынарны інстытут. Ён забяспечваў патрэбы БССР у кваліфікаваных працаўніках жывёлагадоўлі.

Падрыхтоўка кадраў для школ і культурна-асветніцкіх  устаноў ажыццяўлялася ў настаўніцкіх інстытутах. На працягу некалькіх  гадоў ішоў пошук аптымальнай  мадэлі адмысловай педагагічнай адукацыі. На працягу 1917-1924 г.г. на тэрыторыі Беларусі працавалі настаўніцкія інстытуты, пераназваныя затым у педагагічныя а, пасля - у інстытуты народнай адукацыі (Магілёў, Менск, Віцебск, Гомель). Яны рыхтавалі працаўнікоў не толькі для школы, але і для дашкольных устаноў, бібліятэк, клубаў і іншых культурна-асветніцкіх устаноў. Асаблівасцю гэтых навучальных устаноў было тое, што яны не давалі скончанай вышэйшай адукацыі. У сярэдзіне 1920-х г.г. іх рэарганізавалі ў педагагічныя тэхнікумы. Магчымасць атрымаць паўнавартасную вышэйшую педагагічную адукацыю ў БССР з'явілася са стварэннем педагагічнага факультэта БДУ.

30 кастрычніка 1921 г. афіцыйна адкрыўся Беларускі дзяржаўны універсітэт з факультэтамі: грамадскіх навук, медыцынскім і працоўным. Першым рэктарам БДУ стаў вядомы гісторык-славіст, прафесар У. Пічэта. Прафесарска-выкладчыцкі корпус БДУ фармаваўся з мясцовых кадраў і навукоўцаў, запрошаных з ВНУ саюзных рэспублік. З 1922/23 навучальнага года пачаў дзейнічаць педагагічны факультэт з 4 аддзяленнямі: сацыяльна-гістарычным, літаратурна-лінгвістычным, фізіка-матэматычным і прыродазнаўчым. Аддзяленні мелі нацыянальныя секцыі - беларускую, яўрэйскую, польскую²¹.

Стварэнне беларускай дзяржаўнасці паставіла пытанне  пра канструяванне сістэмы нацыянальнай навукі. У яе задачы ўваходзіла вывучэнне  гісторыі, эканомікі, культуры краю. Адмысловае месца займалі моўныя праблемы: парадкаванне і распрацоўка лексікі, тэрміналогіі, гісторыі беларускай мовы. На навуковую  аснову патрабавалася паставіць  выданне падручнікаў для навучальных  устаноў рознага ўзроўня.

Пачатак стварэння сістэмы нацыянальнай навукі ў БССР было пакладзена ў лютым 1921 г., калі ўрад БССР разглядау пытанне пра магчымасць адкрыцця навукова-даследчага інстытута. Аднак з-за недастатковай матэрыяльнай базы, немагчымасці паўнавартаснага фінансавання і малалікасці кадраў было прынята рашэнне абмежавацца арганізацыяй Навукова-тэрміналагічнай камісіі пры адным з аддзелаў Народнага камісарыята асветы БССР. Камісія складалася з 3 секцый: гуманітарнай, прыродазнаўчай і матэматычнай. У іх працавала 15 чалавек. Асноўнай задачай гэтай навуковай установы была распрацоўка тэрміналогіі на беларускай мове па ўсіх галінах ведаў. Камісія выдавала тэрміналагічныя слоўнікі, рыхтавала падручнікі.

30 студзеня 1922 г. на базе Навукова-тэрміналагічнай камісіі быў створаны Інстытут беларускай культуры - дзяржаўная ўстанова, якое спалучала навукова-даследчыя і культурныя функцыі. З 1 студзеня 1929 г. пасля рэарганізацыі на яго базе пачала працаваць Нацыянальная акадэмія навук (БАН), якая стала вядучай навуковай установай рэспублікі. Апроч БАН у 1920-я г.г. навуковыя даследаванні вяліся ў БДУ і іншых навучальных установах, на даследчых сельскагаспадарчых станцыях, у дзяржаўных музеях²².