Ірі қара төлін өсірудің маңызы

1. Кіріспе

Ірі қара төлін өсірудің маңызы  

           Мал тұқымын асылдандыру, олардың онімділігін жылдан-жылға арттыру және малдың конституциялық – экстерьерлік мықтылығын дамыту ісі төлді жақсы өсіруге байланысты. Әсіресе, аса сүтті ірі қара малы мен бұқалардан алынған бұзауларға, ата-тектерінің қасиеттілігін дамыту үшін, шаруашылықтың өзінде бар азықты жегізіп үйреткен дұрыс. Мал жастайынан азықпен толық камтамасыз етілсе, олордың тұқым қуалаушылық заңдылықтары толық айқындыла алады.                                                                                    Мал төлден өседі. Сондықтан мал шарушылығының тажірбиелі бақташылары тумаған бұзаудың қамын оның ана құрсағында жатқан кезінен бастап ойлайды. Бұзау туғаннан кейін оларды көлемді, шырынды азықтарды көп, ал жемді азырақ беріп өсіреді. Етті ірі қара мал шарушылықтарында керісінше, жемді көбірек береді. Бірінші тәсілді қолданғанда өсіп келе жатқан малдардың организімде зат алмасу күшейіп, әрі ас қорту органдары жақсы жетіледі. Сөйтіп, мұның барлығы суттің көп болуына әсер тигізеді. Екіншісінде, етті шаруашылықта бұзауларға жемді көп беруден аз уақыттың ішінде көп салмақ қосады .

   Сүтті мал шаруашылықтарында  бұзауларға қолдан сүт беру  тәсілін қолданып, бірнеше бұзауды  бір ірі қараға бекітіп, сол  ірі қараның сүтін емізіп өсіреді.  Етті ірі қара шаруашылығында бұзауларды 6-8 айға дейін енелерімен бірге, әрі қосымша азық беріп өсіреді. Мұның өзі екі бағыттағы шаруашылықтардың  бұзау өсіру тәсілдерінің әр түрлі екендігін көрсетеді.

Төл өсірудің теориялық негізі

    Ірі қара малының сүттілік және еттілік тұқым қуалау қасиеттері қалыптасып даму үшін, олрға қолайлы орта жағдай болуы керек. Оның бастысы – малды дұрыс азықтандыру және дұрыс пайдалану.

    Малдың организімі  мен сыртқы ортада тығыз байланыс  бар, сыртқы ортаның өзгеруіне байланысты жас организім де өзгеріп, онда әр түрлі құбылыс болады, әсіресе жас малдың өсіп-дамуына және өнімділігінің қалыптасуына тұқым қуалау заңдылығымен қатар азықтандыру көп әсер етеді. Мал дұрыс азықтандырылмаса немесе мал азығы жетіспесе, оның тұқым қуалаушылық қасиеті жузеге аспай қалуы сөзсіз. Азықтандырудың бірінші тәсілін қолданып, оның өнімдік қасиетін де өзгертуге болды. Сондықтан төл өсіру ірі қара табынынан өнімді көп алудың негізгі бір жолы.

     Малдың  өнімдік және тұқымдық қасиетінің қалыптасуы дұрыс азықтандырумен қатар олардың эмбрионалдық (бұзаулағанға дейін) және постэмбрионалдық (бұзаулағаннан кейінгі) өсіп даму заңдылығына байланысты. Төлдің эмбрионалдық даму уақытын үш кезеңге: ұрықтық, эмбрионға дейінгі және эмбриондық деп бөледі. Ұрықтық кезеңі 34 күнге созылады, мұнда тканьдар дамып, дене мүшелері түзіле бастайды. Ұрықтық даму кезеңінде ұрық тез дамиды, онвң салмағы 600 есе өседі. Эмбрионға дейнгі кезеңде тканьдар мен дене мүшелері одон әрі дамып өсе бастайды, бұл кезеңнің аяқталуы эмбрионның пайда болуымен бітеді. Эмбрион өзінің анатомиялық құрылысы бойынша жаңа туған бұзауларға ұқсас. Эмбрионның даму кезеңінде оның салмағы 8-15г болады, ал даму уақыты (эмбрионға деінгі) 26 күнге созылады. Жалпы төлдің эмбриондық кезеңінің уақыты 61 күннен бұзау туғанға дейін созылады. Бұл уақыт ішінде организм қалыптасып өсе бастайды, әрі дененің абсолюттік салмағы да өседі. Эмбриондық кезеңінің аяғында, оның салмағы 25-40 кг-ға дейін жетеді. Әсіпесе, бұзау тууға екі ай қалғанда эмбрион өте күшті, әрі тәулігіне 300-400г салмақ қосады. Эмбрионның салмағы 5 айлығында 2-4кг, ал 7 айлығында 12-16кг және туардан бұрын 9,5 айлығында 25-40кг-ға жетеді. Әрине, эмбрионның салмағы ірі қараның тұқымына байланысты. Сонымен бұзаудың тууына 2-2,5 ай қалғанда эмбрионның салмағы 12кг-нан 26кг-ға дейін өседі.

      Малды  азықтандыру мөлшері және оның  жоспарлы түрде салмақ қосуы  оның тұқымына, жынысына және  өсіру бағытына байланысты. Сүтті  тұқымға жататын тайыншаларды  өсіргенде тәуліктік салмақ қосуы өте аз немесе керісінше өте көп болғаны жөн. Ал, жас бұқаларды өсіргенде барлық өсу-даму кезеңінде тәуліктік салмақ қосу көп болғаны жөн. Сондықтан тана бұқаларды малдарды ұрықтандыру үшін ерте бастан пайдаланады.

       Егер  төл етке арналған болса, олардың барлық өсіп-даму кезеңінде үнемі молынан азықтандыру керек, сонда ғана олардың денесіне ет және май ерте бітеді.                                   

2. Негізгі бөлім

2.1.Мал қораларын жобалаудың нормативтік базасы

Мал шаруашылығы құрылыстарын белгіленген зоогигиеналық норма  мен ветеринариялық-санитариялық ьалаптарға сай жобалауға, малуға және пайдалануға  бақылау жасап отыру қажет.

 Ауылшаруашылық өндірісінің технологиясы. Ауылшаруашылық кәсіпорынның негізін белгілі бір өнім өндірідің технологиясы құрайды. Оның маңызды элеметтері: малды ұстау жағдайы, толық сапалы азықтандыру және суару режимі, малдың тұқымын жақсарту үшін белгілі бағыттағы селекциялық жұмыстар жүргізу, микроклиматпен ( желдетужылу жүйелері, қи шығару және т.б.) қамтамасыз ету, зоотехникалық талаптары орындау, ветеринариялық жұмыс жүргізу жүйесі және т.б.

 Технология табиғи  – климаттық және экономикалық  жағдайларға сай, сондай-ақ шаруашылықтың  бағытына қарай жасалады. Әрине,  оның бәрі басты мақсат – белгілі бір өнім алуға бағытталады: мал бордақылау шаруашылықтарында арзан ет, сауын фермаларында – сүт, құс шаруашылығында – арзан жұмыртқа алу. Алайда, осы шарушылықтың тиімділігін арттыру үшін малға жоғары өнім беретіндей ыңғайлы әрі тиімді технология қажет.

 Мал шаруашылығын  жүргізу технологиясы алдын ала  жасалған жобаға, әсірісе, оның  жануалар органдарының биологиялық  талаптарын қанағаттандыра алатындай  түрлеріне бейімделу тиіс.

 Мал шаруашылығы объектілерін салуды ұйымдастыру.

 Қазіргі уақытта әр жеке шаруашылықтар малға арналған құрылыстарын өз қаржыларымен жүргізеді. Мал қораны салу ең алдымен тапсырыс берушінің ұсынысымен жоба жасауға арналған тапсырмасын жасаудан басталады. Жобалауға тапсырма жасау – ол жұмыстың алғашқы кезеңі. Онда негізгі технологиялық міндеттер мен санитариялық – гигиеналық талаптар атап көрсетеледі. Олардың бәрі болашақ кәсіпорынның техникалық дәрежесін айқындайтын жобалық металық құжаттар жасау үшін негіз боп табылады. Жобаға ұсыныстар мен тапсырмаларды жасауға жеке шаруашылықтың немесе өндіріс кооперавтивтердің басшылары мен мамандары қатысады. Жобалық тапсырманы малдың жасы, жынысы, тобына қарай ұстаудың зоогигиеналық талаптарын қатаң, сақтау, олардың ауруға шалдығуын азайтады.

 Жобалық ұсыныстар  мен тапсырмаларды жасауға мал мамандары белсенді араласуы қажет. Сонымен қатар олар технологиялық процестерді жаксы меңгерген, малға керекті ережелерді сақтауға қатаң болуы керек.

 Мал қораларының  құрылыстары оларды жобалаудан  басталады. Құрылыс салу және  қалпына келтіру (реконструкция) үшін жобалау және зерттеу жұмыстарын қол қойылған келісімін негізінде жобалау мен зерттеу ұйымдары жүргізеді. Келісім шартта жобалау және зерттеу жұмыстарын орындау мерзімі мен құны, оған қоса келісімде көрсетілген жұмыстар сметасы, заказ берушінің осы жұмыстарды қаржыландыруы туралы аңықтамасы және оларды жобалау үшін бастапқы деректерді беретін график көрсетілуге тиіс.

 Құрылысты бастамас  бұрын нысанды жобалау үшін  бөлінген қаржы есебінен құрылыс  салу үшін жобалау-зерттеу жұмыстарының  алғашқы тізімі жасалады.

  Кәсіпорынның, ғимараттың  және басқа құрылыстардың жобасы  техникалық құжаттар жиынтығын  болып есептеледі. Оған: түсіктеме жазбалар, кескіндер мен схемалар, экономикалық және техникалық есеп-қисаптар, сметалар мен нысанды салып және іске қосуға қажетті басқа да құжаттар жатады.

       Жобалау – құрылыс салудың алғашқы да маңызды кезеңі. Сондықтан да жобалауды ғылым мен техниканың соңғы жетістіктерін, сондай-ақ құрылыс басталар кезде ол іске қосылар кезде технологиялық және өндірісті ұйымдастыру жағынан, механикаландыру, жарықтандыру, сол сияқты архитектуралық- жоспарлау шешімінің дәрежесі, құрылыс конструкциясы жағынан артта қалып қоймастай етіп олардың даму келешегін ескере отырып жасаған жөн. Мал шаруашылығы кәсіпорындарын, ғимараттары мен басқа құрылыстарын жобалауды жобалау мекемелері жүзеге асырады. Ал тапсырма беруші – сол құрылысты салғызуға құқығы бар ұйым.

 Келтірілген цифрлар  малдың түрі мен олар бекітелген  жылдарды көрсетеді. Ауылшаруашылық  кәсіпорындарын, мал қораларын және  басқа да құрылыстарды жобалау нормаларында мына жағдайлар анықталу керек: мал мен құстарды ұстау жүйелері, табынның мөлшері мен құрылымы, үй-жайлар мен қора-қопсырлардың арнайы тізімдері және құрамы мен оларға қойылатын технологиялық талап, үй, қоражайлар мен басқа да құрылыстардың алаңы мен көлем мөлшелері, қажетті су мен оған қойлатын талап нормалары, мал мен құс көндерін шығару жүйелеріне қойылатын талаптар нормативі, мал мен құстардан бөлінетін жылу, газ мен бу нормалары, өндірістік процестерді технологиялық жабдықтау және механикаландыру.

 Жоба түрлері: Көрсетілген жобалық тапсырмаға сәйкес жобалар: дербес, экспериментальдық қайта қолданылатын және типтік болып бөлінеді.

 Дербес жоба айырықша сирек оъектілер үшін жасалады. Дербес жоба көбінесе экспериментельдық болып келеді. Оны ғимаратты, не кешенді құрылыстарды тек бір-ақ рет салу үшін қолданады. Жобалау жер бетінің жағдайына, орнына,климатына, геологиялық, гидро логиялық және т.б. нақты жағдайларға қарай жүргізеді.

 Экспериментальдық жоба тікелей өндірістік жағадайларда жаңа техникалық шешімдерді мұқият тексеру қажет болған жағдайда жасалады. Оның зерттеу негіздеріне: жануаларды күтіп-бағудың жаңа технологиясы, өндірістік процестерді механикаландыру мен автоматтандырудың айырықша жүйесі, құрылыстық жаңа шешімдер және т.б.

 Қайта қолданылатын  жобалар барынша сәтті жасалған  дербес жобаларды қайтадан қолдану  керек болған кезде пайданылады.

  Типтік жоба біртекті объектілерді жаппай салуға және қолдануға арналған. Олар өзінің орны мен негізгі параметрлері жағыннан көп қолдануға болатын  жобалық шешім. Титік жоба құрылыс-монтаж жұмыстарының құнын төмендету есебінен құрылыс салу құнын күрт қысқартуға мүмкіндік береді.

 Жұмысшы жобаны  типтік жоба бойынша салынатын  кәсіпорын нысандарына жасайды.  Оған мыналар қажет: жалпы түсінітемелік жазба, құрылысты ұйымдастыру, сметалық құжат, жұмыс жобасының паспорты, жұмысшы құжаттар.   

2.3.Буаз сиырларды азықтандыру

Мүйізді ірі қара мал  қарыны көп бөлімді күйіс қайтаратын малға жатады. Олар, негізінен, өсімдіктектес  көк шөп және басқада аумақты жемшөппен қоректенеді. Мүйізді ірі қара мал азықтандыруын  алынатын өнімі бойынша сүтті және етті болып келетін сала бағытына байланыстырады. Сүт өндіруге сүтті бағыттағы қара – ала, аулие – ата, қырдың қызыл, симментал, бурыл латыш және де сүтті – етті бағыттағы алатау секілді мүйізді ірі қара мал тұқымдары өсіріледі. Олардан өндірілетін сүт биохимиялық тұрғыдан құрамы өтте күрделі, ал қоректілік тұрғысынан төлге жұғымды сиыр желінінде  пайда болатын құнды биологиялық сұйық.

Сүт құрамында төл тіршілігіне қажетті баолық дерлік, минералды және биологиялық әсерлі заттар жеңіл қортылып, жылдам сіңірілетін түрде жиналады. Желінде түзілген сүттің құрамы желінген азықттың да тамырдағы  қанның да құрамынан ерекшеленеді. Сүттегі қант мөлшері қандікінен – 90 есе, май мөлшері – 18 – 20 есе асып, кальций мен фосфор элементтері де қандағы деңгейінен анағұрлым жоғары шоғырланады. Сүт құрамында азық пен қанда кездеспейтін кезеин, сүт альбумині, сүт қанты және сүт майы түзіледі. Лактоза деп аталатын сүт қанты қан плазмасындағы глюкозадан, сүт мйы, ондағы липидтерден, фосфотидтер мен басым бөлігі сіркеқышқылы болып келетін ұшпалы май қышқылдарынан, ал сүт белогы – сіңірілген амин қышқылдарынан түзіледі. Сонымен қатар сүт майының түзілуіне месқарындағы микробиологиялық метоболизмде пайда болып, тікелей қанға енетін ұшпалы май қышқылдары да тікелей қатысады.қандағы витаминдар мен минералды заттар сүт құрамына өзгеріссіз енеді.

Сиыр етін өндіру үшін етті бағыттағы мүйізді ірі қара мал тұқымдарынан елімізде қазақтың ақ бас, қалмақ, галловей, санта – гертруда т.б. тұқымдары өсіріледі. Бұлардың төлін жеделдетіп өсіріп, бордақылып, етке сояды. Сондықтанда төлден сүтті сиыр өсірілгенде, оларды аумақты жемшөпті мейлінше мол жеп, ас қорыту жолының сиымдылығын ұлғайту көзделетін  болса, етті бағытттағы малды құнарлы азықтандыру арқылы қысқа мерзімді тірілей салмағы мен қоңдылығын жоғарлату көзделеді.

                Сауылған буаз сиырды азықтандыру

11 -12 айлық өндірістік  айналымда сиыр басының бұзау  алу үшін сиырды бұзаулағаннан кейінгі, яғни сауымның 3 – ші айында ұрықтандырады. Нәтижелі ұрықтанған сиырдың буазудағы 9 айға созылады. Сиыр буазудағы сүт қоректі жануар ұрғашыларының буазудағының даму заңдылығына сәйкес дамиды, яғни буаздықтың алғашқы ²/³ кезеңінде ұрпақ сапа жағынан дамып, көлемі мен салмағы онша өспейді де, тек тауар алдындағы буаздықтың соңғы ¹/³ кезеңінде ұлғайып, өседі. Оны буаздықтың 1 – 3 – ші айындағы алғашқы ¹/³ кезеңінде ұрпақтың салмағы небәрі – 20 – 30г тартып, сиырдың энергетикалық мұқтаждығын тек 5% - ға өсіретінін, 4 – 6 – шы айындағы екінші ¹/³ кезеңінде ұрпақтың салмағы 5 – 7 кг, яғни туылғандағы салмағының 15 – 20 % көлемінде тартып, сыиырдың энергетикалық мұқтаждығын 15% - ға өсіретінін, 7 – 9 – шы айындағы үшінші ¹/³ кезеңінде ол туылғандағы салмағын 75% көлемінде ұлғаятынын келтірсек болады.

Осыған байланысты буаздықтың басында ұрық сиырдың энергетикалық  мұқтаждығын тек 5 – 10%  жоғарлатады. Бірақ дамып, өскен сайын жетіле түскен ұрықтың қоректік мұқтаждығы өседі де, оны дұрыс дамытып, жетілдіріп тудыру үшін буаздықтың соңына қарай сиырды саумай, сулатып жібереді. Сиырдың суалту мерзімі 45 – 60 күнге созылады. өсіп жетілуі аяқталмаған құнажын мен жоғарғы өнімді және арықтаған сиырға бұл мерзімді 1 – 2 аптаға ұзартады. Сиырды суалтқанда екі мақсат көзделеді

.

1. Буаз сиыр қанындағы қортылған қоректі заттарды сүт түзіміне шығындамай, тура алдында жедел өсе бастаған болашақ төлдің қоректік мұқтаждығын толығымен қамтамасыз етіп, жақсы дамыған,жоғары салмақты бұзау алу.
2. Сауым бойы сүт түзген сиыр организмін демалтып, құндылығын көтеріп, денесіндегі қоректік, минералды және витаминдік заттар қорын толықтырып, келесі сауымға дайындау.

Біріншіден, сүтті сиыр өнімі сүт пен бұзау болғандықтан, оны дұрыс та бағытты азықтандыру  арқылы шеберлікпен ұштастыра білу қажет. Дұрыс дамып, жақсы жетілген бұзаудан ғана жоғары салмақты мал мен сүтті сиыр өсіруге болады. Ол үшін буаздық кезеңіндегі ұрық дамуы қажетті қоректі заттар мен жеткілікті қамтамасыз етіп, туылғандағы бұзау салмағы енесінің тірілей салмағының  7 – 9% - нан кем болмауы керек. Айталық, 470кг тарататын сиырбұзауы 33 – 40 кг таратуы керек. Тек сондай салмақты, жақсы дамып, жетіліп туылған бұзау өміршең келіп, сыртқы орта жағдайына жылдам беймделіп, өсіп – жетіледі де, болашақта жоғары өнімді мал болады. Эмбриондық даму кезеңіндегі қоректену кемістіктері мал өнімдігін төмендетеді.

Екіншіден, 10 ай сауым  бойында сауылған сиыр организмі  күнделікті құрамды биологиялық  сұйық болып келетін сүт түзуден  бір шама зардап шегеді. өйткені  сиырдың қоректену жағдайына қарамай сүт құрамы әрдайым өз тұрақтылығын сақтайды. Сауым бойысауылатын 3 – 4 т сүтпен сиыр денесінен көптеген қоректік заттар, минералды элементтер мен витаминдер шығарылады. Айталық 1кг сүтпен сиыр денесінен шығарылатын 1,2г СаО, 2,0 Р2О5, 0,1г МgО көлемі жеген азықтар және азықтық қосындылар мен жеткізілмесе, олардың сүттегі мөлшері дене (сүйек) қорынан алынады.

Сондай заттарды денедегі қорын толықтырып, сиыр организімін  келесі сауымға дайындау үшін сауылған кезеңдегі құнарлы азықтандыру арқасында сиыр құндылығы жоғарлап, тәулігіне 800 – 900 г қосмша салмақ қосқан буаз сиырдың тірілей салмағы 10 - 12% ауырлауға тиіс.

Буаз сиыр мұқтаждығы тіршілікті қамтамасыз ету деңгейінің қоңдылығына байланысты – 40 - 70% (24 – 40 мДж) немесе 100 кг тірілей салмағына шаққанда 5 – 8 МДж артады. Орташалап алғанда сиырдың салмағы 1кг салмақ қосуына не азайтуына – 24 МДж, майлылығы 3,6 – 3,8% 1кг сүт түзілуіне 3 МДж өнімдік энергиясын жұмсайды. Өнім өндіруіне АЭ пайдалынымы 60% болғандықтан, 1кг салмақ қосуына ... 24 : 0,6 = 40МДж, 1кг сүтке – 3 : 0,6 = 5 МДж энегргия шығындайды.

Буаз малды көп көлмде азықтандырудан туындайтын ацетонемия мен екінші себепті остеодистрофияға шалдығушылықтан сақтандыру үшін салқын қорада ұстап, мезгілімен серуендетіп  тұрған жөн. Нәтижелі ұрықтанып буаз болған сиыр организімінің жүйке – гуморальдық жүйесінің қызметі жаңа бағытта қалыптаса бастайды да, біртіндеп сүт түзілуін реттейтін орталық қызметі әлсіреп, ұрық жетіліп, өсіп – дамуын реттейтін орталықтың қызметі күшейеді. Соның нәтижесінде азықтандыру деңгейіне қарамай буаздықтың 5 – 6 айында сиыр сүттілігі азайып, дене қоында қоректік заттар жиналуы күшейеді.

Суалтылығы кезеңінде  буаз сиырының жүйке – гуморальдқ жүйесінің  қызыметі өзгеруінен сүт  түзуі тежеліп, бәсеңдеіді де, болашақ бұзау болатын ұрық дамуы күшейіп, қоректік мұқтаждығын арттырады. Осыған байланысты суалтылған кезеңде бұзау сиырға берілетін әр 1 а.ө. – мен 110 – 115г қортылатын протеин, 9 – 9,5г Са, 5,5 – 5,7 г, Р, 45 – 55 коротин жеткізілуі керек.

Буаздық сиырдың құрамдық заттарға мұқтажығы  артады. Жылдық сауын 3000 – 4000 кг буаз сиыр азығының суалтылған кезеңдегңі азығының  1 а.ө. – мен 110 қортылатын протеин, 96г крахмал, 88 г қант, 9,0г кальций, 5,5г фосфор, 2,4г магний, 8,0г калий, 2,7г күкірт болып, «шикі» жасунық көлемі 360 – 300г (жылдық сүттілігі жоғарлаған сайын кеми түседі) аралығында болуы тиіс.

Қосымша салмақ қосып  құндылығын арттыру үшін құнажындар мен күйі төмен сиырларға 1кг қосымша  салмақ қосымына шаққанда – 5 а.ө., 500г  қортылған протеин есебінен 1-2а.ө. – не (тәуліктік 200 – 300г салмақ қосымына) жоғарлатады. 100кг тірілей салмағына шаққанда құндылығына байланысты буаз сиырдың энергетикалық мұқтаждығы – 5 – 8 МДж немесе тіршілікті қамтамасыз ету деңгейінен 40 – 70 % (24 – 40 МДж) артады.

Сирды суалтуды азықтандыру деңгейін өзгерту  арқылы жүргізетіндіктен, суалтылған кезеңнің 1 – ші онкүндігінде (декадасында)  желіндегі сүт түзуін тежеу үшін суалтылған сиырды азықтандыру нормасына сәкес, яғни 100%  деңгейінде азықтандыру нормасы 20% төмендетіп, яғни 80% деңгейінде азықтандырады. Желіне сүтке толмай суалып кеткен сиыр азығын біртіндеп молайтып, суалтылығын кезеңінің 2 – ші онкүндігінде азықтандыру деңгейін азықтандыру нормасына сәйкес, яғни 100% деңгейінде азықтандырады. Буаздықтың өскен мұқтаждығын толығырақ қамтамасыз ету үшін кезеңінің 3 – 4 – ші онкүндіктерінде буаз сиырды азықтандыру нормасынан 20% арттырып, деңгеінің норма көрсеткіштеріне 100% қайта сәкестендіріп, буаздықтың соңынан келетін кезеңнің 6-шы соңғы онкүндігінде одан қайта 20% төмендетіп, 80% деңгейіне түсіреді де, бұзаулауға дайындайды.

Суалған буаз сиыр рационын таза сапалы азықтардан құрастырады. Ластанып немесе шіріп, көгеріп бұзыла бастаған азықтар сиырға іш тастату мүмкін. Буаз сиырларды тыңайтқыш қолданған  жайылымда жайғанда, жайылым отының құрамын, әсіресе буаздыққа зиянды нитраттадың деңгеін бақылайды. Олардың калий нитраты түріндегі мөлшері жайылым шөбінің құрғақ затында 0,5 – 0,6% - дан аса, қоректік заттардың, оның ішінде, әсіресе каротиннің сіңімділігін нашнрлатып, зат алмасуын бұзатын ескереді.

Суалған буаз сиырдың 100кг тірілеі салмағына шаққанды... 2 – 2,5кг пішен (оның 1/3 бөлігін жаздық дәнді  дақылдар сабанымен алмастыруға  болады), 2 – 2,5кг сапалы сүрлем, 1 – 1,5 кг пішендеме, 0,8 – 1кг тамыр жемістілер беруді жоспарлайды. Азықтандыру нормасынан жетіспеген рацион қоректілігінің көрсеткіштерін сиырдың жоспарланған жылдық спуымына байланысты тәулігіне бір басқа берілетін 1,5 – 2кг құнарлы жеммен жеткізіледі. Олардан буаз сиырға алдымен бидай кебегін, сұлы ұнтағын, зығыр және күнбағыс күнжарасы мен шротын беруге болады.

Суалтылығынан кейін  бөлек топтастырылған суалған буаз сиырды қысқы кезде тәулігіне 2 – 3 рет азықтандырып, жеткілікті көлемде  таза, температурасы 8 - 10°C суару суымен қамтамассыз етеді. Іш тастаудан  сақтандыру үшін буаз сиырды суық сумен суарып, құрамында улы госсипол- болатын мақта күнжарасы мен шротын және де химиялық азотты қосындылармен азықтандыруға болмайды.

Жазғытұры суалтылған сиырларға  мейлінше мол көкшөп жеткізіп құнарлы  жемді шығындамауға болады. Сиырды көкке біртіндеп, қысқы азықтардың тәуліктік мөлшерін аздап кемітіп барып үйретеді. Олардан бірден бастартпауы үшін сабан кесіндісін қант сірнесімен ылғандандырып жүргізуге болады. Буаз құнажындарды ұрығымен қоса өзінің өсіп – жетілуін қамтамасыз етіп, күніне 500 – 600г қосымша салмақ қосатындай деңгейде азықтандырады. Ол үшін олармен арықтаған буаз сиырлардың азықтандыру нормасын 1 – 1,5 а.ө. – не жоғарлатады. Оның 1 а.ө. – де – 105г, ал буаздықтың соңына қарай 110г қортылатын протеин  келуі керек.

Суалтылған кезеңнің соңына қарай, бұзаулауына 6 – 7 күн  қалған рациондағы шырынды және құнарлы  азықтар көлемін азайтып, бұзаулауға 2 – 3 күн қалғанда оларды толығымен  алып тастайды да, жеткізілетін жем  шөп мөлшерін сиыр тіршілігін қамтамасыз етіп деңгейде қалдырады, Бұзаулайтын күні алдына жұмсақ пішен салып, жылы суға жеңіл қортылатын бидай кебегі, зығыр кұнжарасы секілді жемді араластырып ішкізеді.

Суалтылған кезеңде  сиырдың дұрыс азықтандырғанын  тірілей салмақ қосуымен байқалады. Дұрыс азықтандырылған жағдайда сауылмаған буазсиыр тәлігіне 800 – 900 г қосымша салмақ қосып, сауалтылған кезең мерзімінде ұрығының жетілуі мен құндылығын арттыру есебінен кезең басындағы тірілеі салмағына 10 - 15% қосады. Солай болғанда қоректік заттармен жеткілікті қамтамасыз етілген бұзаудың эмбрионалдық дамуы дұрыс өтіп, туылғандағы тірілей салмағының 7 – 9 % жетеді. Бұл оның эмбрионалдық жетілгенінің, болашақ өмір шеңдігі мен жеке басының жақсы дамуының (отогенезінің) айғағы болып табылады.

Суалған бауз сиырды азықтандыру

   Жылына майлылығы 3,8-4 пайыз 3500 кг сүт беретін, тірілей салмағы  450-500 кг суалған буаз сиыр.

         Сиыр шаруашылығын өндідірістік негізінде өркендету үшін жемшөп мол болғаны жөн, сонда мал толық азықтандырылады. Сауын сиырларды дұрыс азықтандыру арқылы сүт өнімін кобейтіп, оның сапасын жақсартуға болады. Ол үшін сауын сиырларын жыл бойы рационы мол жем шөппен дұрыс азықтандырып, жем-шөп құрамы организм мұқтажын толық қамтамасыз етіп отыру тиіс.

        Сауын сиыр шаруашылықтарындағы қырдын қызыл, қара ала, алатау, симментал және әулиеата сиырлары шоғырланған аймақтардың табиғи және экономикалық жағдайына байланысты жем-шөп қорын әрбір шаруашылық өздері қамтамасыз етуі керек.

         Рацион құрамын бағалағанда, оның сапасына, азық өлшемінің өзіндік құнына және сиырлардың сүт өніміне қарап бағалайды. Ал сауын   сиырлардың сүтіне қарап юағалайды. Сауын сиыр өнімі көбейген сайын, рацион құрамының сапасы дажақсара түсуі қажет. Осы тәсіл сауын сиырлардан сүтті алуға мумкіндік ьеріп, оларды бағып-күтуге  жұмсалатын шығын азая түседі.

         Сауын сиырларды азықтандыруда  ғылыми негізделген сауын сиырлардың  сүт өніміне қарай ьір жылда  жұмсалатын азық өлшемі қолданылып  келеді.

          Сауын сиыр шаруашылықтары үшін, олардың азық өлшемінің мөлшеріне қарап, әр сиырға қажетті жем-шөпті есептеп білуге болады. Солтүстіктегі облыс шарушылықтарында сиыр қыс айларында қорада 215 күн болса, жайлымда 150 күн бағылады, ал оңтүстіктегі облыс шаруашылықтарында, керісінше сиыр қыста қорады 150 күн болса, жайылымда 215 күн бағылып жүр. Әрине, бір сауын сиырдың жылдық сауым мөлшерін есептегенде, олрдың сүт өніміне және тірідей салмағына да қарайды. Қыс айларында бір сауын сиырларға тәулігіне 8-10 кг шөп, 4-6 кг пішендеме, 25-40 кг сүрлем (жүгері, қызылга, т.б) және 3-5 кг әр түрлі жем беріледі.

          Сауын сиырлардың сүті көбейген  сайын жүгері сүрлемін аз, ал  қызылшаны көбірек береді. Қызылшаның  сиыр сүтін көбейтуде маңызы  зор, әрі азық құрамын толқтырып,  жем-шөптің толық пайдалуына жақсы әсер етеді. Қыс айларында мал рационында жүгері сүрлемі көп болса, аздап қызылша қосады, өзара қатынасы 1: 1- 1,5 болады. Егер сиырдан тәулігіне 10-12 кг сүт сауылса, 0,5-1 кг қызылша берілуі қажет.

          Сауын сиырдың сүт өніміне,  жем-шөптегі қорытылатын протеин мөлшеріне қарай, әрбір кг сүт үшін 200-350 грамға дейін жем береді. Әрбір килограмм азық өлшеміне 100-115 грамм қорытылатын протеин болғаны жөн. Егер, азық құрамында қорытылатын протеин аз болса, сауылатын сүт мөлшері азайып, мал азығы көп жұмсалады.

           Ғылыми зерттеулер бойынша мал  азығы құрамында қорытылатын  протеин жеткіліксіз болса, сауылатын  сүт 10-20% кемиді, әрі 1 центнер сүт  алу үшін азық өлшемі 15-18% көп  жұмсалады. Жем-шөп құрамын протеинмен  толық қамтамасыз ету үшін, жемге белогі көп, қосындыларды араластырған жөн. Сауын сиырларды азықтандырғанда жем қоспасында өсімдік ұны және белок, витамин т.б минералды заттар көп болғаны дұрыс.