Валютная система. 18

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

     Жоспар: 

Кіріспе..................................................................................................................... 3 1. Валюталық жүйенің мән – мағынасы, реттеу құралдары .................................  1.1. Валюталық жүйенің мәні, негізгі элементтері

   валюталық бағам түрлері ...................................................................

1.2. Валюталық  бағамның экономикаға әсері ...................................................

2. Қазақстан  Республикасының валюта нарығына  талдау жасау 

2.1. Валюта  нарығының серпінділігін талдау .................................................

2.2. .........................................................................

2.3. .................................................................................. 

3. Валюталық  жүйенің қайшылықтары,  оларды  шешу жолдары 

3.1.Валюталық жүйенің жалпы сипаттамасы.

3.2. Қазіргі  кездегі валюталық жүйенің қайшылықтары

3.3. Валюталық  жүйе қайшылықтарын шешу жолдары

Қорытынды ......................................................................................................

Қосымшалар .....................................................................................................   
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Кіріспе 

         Бүгiнгi әлемде экономикалық және шаруашылық қатынастар күннен-күнге даму барысында халықаралық валюта қатынастарының өркендеуi өндiріс күштердiң қарқынды өсуiмен, дүниежүзiлiк нарықтың қалыптасуы мен, халықаралық еңбек бөлiнiсiнiң тереңдеуiмен, шаруашылық байла ныста рының интернационалдануы және жаһанданумен сипатталады. Валюталық қатынастар халықаралық экономикалық қатынас тардың дамуына жалпы түрде өзiнiң оң әсерiн тигiзедi. Халықаралық валюталық жүйе дүниежүзiлiк шарушылықтың шеңберiндегi сатып алу және сату айналымын тудыратын әдiстер, құрал жабдықтар және мемлекетаралық ұйымдардың жиынтығынан тұрады. Оның пайда болу және одан әрi даму экономикасы халықаралық ақша кеңiстiгiндегi адекватты шарттарды талап ететiн ұлта ралық капитал үрдiсiнiң объективтi дамуын бейнелейдi.

    Валюталық саясат- бұл елдің ағымдық және стратегиялық мақсаттарына сәйкес халықаралық  валюталық және басқа экономикалық қатынастар аумағында жүзеге асырылатын шаралар жиынтығы. Валюталық саясат экономикалық саясаттың ең басты мақсаттары: тұрақты экономикалық өсуді қамтамасыз етуге, жұмыссздық пен инфляцияның өсуін тоқтатуға, төлем баланысындағы тепе-теіңдікті ұстап отыруға бағытталады. Валюталық саясаттың басты бағыттары мен форма лары елдердің валюталық-экономикалық жағдайына, әлемдік шаруашылық тың эволюцияларына, әлемдік аренадағы күштердің орналасуына байла нысты анықталады. Заңды түрде валюталық саясат валюталық заңдылықтар, яғни елдегі және одан тысқыры жерлердегі валюталық бағалылармен байланысты операциялардың жасалу тәртібін реттейтін құқықтың нормалар жиынтығымен, сондай-ақ екі жақты көп жақты валюталық проблемалар бойынша мемлекеттер арасында жасалатын келісімшарттарға сүйенеді.

    Валюталық саясатты іске асырудың басты бір  құралы валюталық реттеу болып табылады. Тікелей валюталық реттеу-заңды актілер және атқарушы өкіметтің әрекет ету жолымен іске асса, ал жанама валюталық реттеу- нарықтық экономикалық агенттерінің мінез-құлқынаэкономикалық, валюта лық және несиелік әдістерді пайдалану арқылы әсер етеді. Мемлекетаралық валюталық реттеу ұйымы-Халықаралық Валюталық қор (ХВҚ) болып табылады.

      Валюталық саясат өзінің мақсаттарына және формаларына байланысты екіге бөлінеді:

• құрылымдық валюталық саясат:
• ағымдық валюталық саясат.

        Құрымдылық валюталық саясат-дүниежүзілік валюталық жүйедегі құрылымдық өзгерістерді жүзеге асыруға бағытталатын ұзақ мерзімді шара лар жиынтығы.

     Ол  валюталық саясат реформа формасында іске асырылады. Құрылым дық валюталық  саясат ағымдық саясатқа әсер етеді. Ағымдық валюталық саясат-валюталық бағамды, валюталық операцияларды, валюталық нарық пен алтын нарығының қызметтерін күнделікті оперативті түрде реттеуге бағытталған қысқа мерзімді шаралар.

            Валюталық жүйенiң негiзгi құраушы элементтерi: ақшалай тауар және халықаралық өтiмдiлiк,  валюталық бағам, валюталық нарықтар,  халықаралық валюта, қаржылық ұйымдар және мемлекетаралық валюталық келiсiм шарттар.

      Валюталық  жүйе - ұлттық  заңнамамен немесе  мемлекетаралық  келiсiм шарттарымен  бекiтiлетiн  валюталық  қатынастарды  ұйымдастыру  және  реттеу нысаны.

     Курстық жұмыстың өзектiлiгi елiмiздiң әлемдiк нарықта алдынғы қатарлы елдер санатына қосылуы үшiн iшкi экономикалық өсумен қатар, халықаралық экономикалық қатынастарымыз дамып, соның iшiнде өзектi саласы халықаралық валюталық қатынастардың дамуы елiмiз үшiн маңызды. Өйткенi бiздiң экономикамызда теңгемiз еркiн айналысқа шыққандықтан, әлемдегi валюта өзгерiстерi бiзге де зор әсер етедi.

     Сондықтан мен курстық жұмысымның тақырыбын  «Валюталық жүйе: мән-мағынасы, қайшылықтары мен оларды шешу жолдары» деп алдым. 
        Курстық жұмысымды жазудағы негiзгi мақсатым мен мiндет терi:  валюталық жүйенiң түсiнiгiн анықтап, оның пайда болуы ның себептерiн талдау және оның мәнін ашу;  халықаралық валюталық жүйенiң негiзгi элементтерiн анықтау және талдау; валюталық жүйенің негізгі элементтеріне тоқталу және оларды талдау;  Қазақстан Республикасын дағы валюталық жүйенiң қалыптасуы мен қазiргi жағдайы қарастырылды.

     Курстық жұмысымда валюталық бағам жүйесін  тек теориялық бағытта қарастырып қоймай, сондай – ақ оладың тәжірибелік жақтарын да қамтып жаздым.

     Курстық жұмыстың құрылымы негізінен екі бөлімнен және кіріспе, қорытындыдан тұрады.

     Бірінші бөлімде, валюталық бағам түсінігі және бағам жүйесінің тарихи тұрғыдан дамуы, валюталық бағам, оның экономикаға әсері туралы айтылады. Сонымен қатар онда валюталық нарықтар  түрлері қарастырылған.

     Екінші  бөлімде, Қазақстан Республикасындағы валюталық бағам қызметтін ұйымдастыру және реттеу механизімі, Қазақстан Республикасын дағы валюталық саясат, валюталық реттеу, валюталық бағам режимін реттеу туралы айтылады.   
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

1. Валюталық жүйе 

1.1 Валюталық жүйенiң  негізгі элементтері,  валюталық бағам  түрлері 

    Валюталық жүйенiң басты элементi - валюталық бағам. Валюталық бағамның қалыптасуына ықпал ететiн факторлар қатары анықталған. Шетел валюталарының бағамдарының әр түрлi түрлерi мен баға белгiленiмдерi берiлген.

    Валюталық бағам - нарықтық экономиканың ең маңызды және біртұтас құрылымдарының бірі, бiр елдiң ақша бiрлiгiмен шетелдiк ақша бiрлiгiмен немесе халықаралық валюталық бiрлiкпен берiлген бағасы

    Валюталық бағам-басқа елдiң ақша бiрлiгiне қатысты  сол елдiң ақша бiрлiгiнiң қатысты  сол елдiң ақша бiрлiгiнiң бағасы. Валюталық бағамның құндық негiзгi валютаның  сатып алу қабiлетi болып табылады. Бұл  экономикалық категория тауар өндiрiсiмен және тауар өндiрушiлерiмен дүниежүзiлiк нарықтағы өндiрiстiк қатынастарды бiлдiредi. Құн тауар өндiрiсiнiң экономикалық шарттарының жалпылама мазмұны болғандықтан, әртүрлi елдердiң ұлттық ақша бiрлiктiң салыстыруы өндiрiс және айырбас процесi қосылуынан тұратын құндық қатынасқа енгiзiлген. Тауарлардың және қызметтердi өндiрушiлер мен сатып алушылар валюталық баған көмегiмен ұлттық бағаларды басқа елдердiң бағаларымен салыстыру нәтижесiнде белгiлi бiр елде қандай да бiр өндiрiстi дамытудың немесе күрделi қаржы жұмсаудың тиiмдiлiк дәрежесi анықталады.

    Валюталық бағамға әсер ететiн факторлар: кез  келген баға сияқты валюталық баған  да құнның негiзiнен валютаның сұранысы мен ұсынысына байланысты ауытқып  отырады. Сұраныс пен ұсыныстың ара-қатынасы әр түрлi факторларға тәуелдi:

• инфляция қарқыны
• төлем байланысының жағдайы

    Валюталардың  бағам белгiленiмi айырбас үшiн  ұсынылған екi ақша бiрлiгiнiң шектi қатынасын анықтауға мүмкiндiк  береді. Валюталық баға белгiлеу  түрi валютаның жағдайына, оның бағамының деңгейiне әсер  етпейдi, өйткенi валюта бағамының  мәнi қалады, ал оның формасы өзгередi.

     Нарықтық  экономикада банктер монополистерге айналады және барлық қаржылық капитал  арқылы нақты басқарады. Олар тек  делдалдық қызметтен шығып, ұдайы өндірістің барлық фазасының аясына ғана кіреді.

    Валюталық жүйенің келесі негізгі құрамдас бөлігі  - валюталық нарықтар.

    Валюталық нарықтар уақтылы есеп айырусыларды жүзеге асыруды, валюталық қаражаттарды бiршама тиiмдi пайдалануын, валюталық операцияларға қатысушылардаң валюталық бағамдар айырмасы түрiнде пайда алуын, валюталық тәуекелдердi сақтандыруды, валюталық бағамдарды реттеудi, валюталық саясатты жүргiзудi қамтамасыз ете отырып, iшкi және халықаралық төлем айналымына қызмет етедi.

    Халықаралық есеп айырысудың өзiндiк ерекшелiгi барлық елдер үшiн жалпыға бiрдей қабылданған төлем құралының болмауында. Сондықтан да сыртқы сауда, көрсетiлген қызметтер, несиелер, инвестициялар, мемлекетаралық төлемдер бойынша есеп айырысудың қажеттi шарты сатып алу-сату формасында бiр валютаны екiншi бiрiне айырбастау болып табылады.

    Валюталық нарықтарда шетел валютасына деген  сұраныс пен ұсыныс ең алдымен  сатылған тауарлар және көрсетiлген қызметтер  үшiн валюталвқ түсiм алған  экспортерлардан; сатып алған тауарлары мен көлiк және кеме компанияларынан алынған қызметтерi үшiн төлемдерi төлеуде импорттерден; сондай-ақ көрсеткен қызметтерi үшiн фрахты, сақтандыру сыйақысы, брокерлiк және банктiк комиссия түрiнде валюталар алатын сақтандыру қағамдары мен банктерден; дивидент төлеуге, несие алуды және оған есептелген пайызды және т.б. қайтаруға мiндеттемесi бар заңды және жеке тұлғаладан туындайды.

    Халықаралық валюталық нарықтар iрi дүниежүзiлiк  қаржы орталықтарында орналасқан. Оның iшiнде, Хондайдағы, Нью-Йорктегi, Франкфуртна-Майнедегi, Париждегi, Цюрихтегi, Токиодағы, Сингапурдағы, Гонконгтағы iрi валюталық нарықтарды халықаралық төлем айналымында кеңiнен пайдаланылатын валюталар ұлттық валюталық нарықтарда белгiлi бiр еркiн алмастырылады, мысалы: Сингапур –доллары, Сауд-риалы, Кувейт –динары т.б. орналасқан банктер өз клиенттерiне валюталық қызметiн түсiндiредi.

    Валюталық нарықтағы операцияларға банктер  функциональдық көзқараспен қарасақ, валюталық нарық – халықаралық есеп айрысу, валюталық интервенциялау, пайда табуды қамтамасыз ететiн валюталық операциялардың жиынтығын бiлдiредi.

    Институционалдық  жағынан қарасақ, валюталық нарық – Үкiметтiң, банктердiң, инвестициялық компаниялардың биржалардың брокерлiк конторалардың және шетелдiк банктердiң жиынтығы.

    Ұйымдастырылу – техникалық жағынан алсақ, валюталық нарық – банктердi халықаралық есеп айырысу барысында өзара байланыстыратын басқа да коммуникациялық жүйелер жиынтығын бiлдiредi.

    Валюталық жүйенің келесі құрамдас бөлігі валюталық  бағанның динамикасына әсер етеді, ол – төлем балансы.

    Валюталық нарық - бұл шетел валюталары мен шетел валютасын дағы бағалы қағаздарды сату және сатып алу операциялары жүзеге асырылатын арнайы орталықболып табылады.

    Валюталық операциялардың көлемi, сипатына және пайдаланатын санына қарай байланысты валюталық нарықтар үшке бөлiнедi.

    халықаралық;

    аумақтық;

    ұлттық (жергiлiктi)

    Халықаралық валюталық нарықтар iрi дүниежүзiлiк  қаржы орталықтарында орналасқан. Оның iшiнде, Хондайдағы, Нью-Йорктегi, Франкфуртна-Майнедегi, Париждегi, Цюрихтегi, Токиодағы, Сингапурдағы, Гонконгтағы iрi валюталық нарықтарды халықаралық төлем айналымында кеңiнен пайдаланылатын валюталар ұлттық валюталық нарықтарда белгiлi бiр еркiн алмастырылады, мысалы: Сингапур –доллары, Сауд-риалы, Кувейт –динары т.б. орналасқан банктер өз клиенттерiне валюталық қызметiн түсiндiредi.

    Валюталық нарықтағы операцияларға банктер  функциональдық көзқа распен қарасақ, валюталық нарық – халықаралық есеп айрысу, валюталық интервенциялау, пайда табуды қамтамасыз ететiн валюталық операциялардың жиынтығын бiлдiредi.

    Институционалдық  жағынан қарасақ, валюталық нарық – Үкiметтiң, банктердiң, инвестициялық компаниялардың биржалардың брокерлiк конторалардың және шетелдiк банктердiң жиынтығы.

    Ұйымдастырылу – техникалық жағынан алсақ, валюталық  нарық – банктердi халықаралық есеп айырысу барысында өзара байланыстыратын басқа да коммуникациялық жүйелер жиынтығын бiлдiредi.

    Валюталық нарықты белгiлерiне қарай келесiдей  түрде жiктеледi:

1. Орналасу аумағына қарай:

• халық аралық;
• iшкi;
• аумақтық;

2. Валюталық шектеуге қатысты:

• еркiн нарық;
• еркiн емес.

    Валюталық шектеу қойылған валюталық нарықты  –еркiн емес нарық деп, ал валюталық  шектеу қойылмаған жағдайда оларды еркiн  валюталық нарық деп атауға болады.

3. Валюталық бағамның  қолданылу түрiне қарай:
• бiр ғана режимдi;
• қос режимдi.

    Бiр  ғана режимдi валюталық нарық –  бұл еркiн валюталық бағамға  негiзделген, яғни валюталардың өзгермелi бағамы биржадағы саудада белгiленедi. Қазақстан Республикасында теңгенiң  арнайы валюталық бағамы фиксинг көмегiмен белгiленедi. Фиксинг (француз сөзiнде fixer, латында Fixus- белгiлi бiр жағжайда бекiту) – Қазақстанның қор биржасында жүзеге асырылатын және АҚШ долларының теңгеге қатысты бағамын анықтауды бiлдiредi. Фиксинг бағамы- Қазақстан Ұлттық Банкiнiң бiртұтыс бағамы болып табылады. Валюталық фиксинг аптасына екi рет болады. Фиксинг арқылы Рейтер (Reuter) агентiгiнiң кросс- бағамын есептеуде төмендегiдей формула пайдаланылады:

                                               Шетел валютасының долларға қатысты бағамы

    

Кросс –бағам (теңге) =

                                          Теңгенiң долларға қатысты бағамы

• Төлем балансы - елдiң дүниежүзiлiк байланысының құндық көрiнiсi. Активтi төлем балансы ұлттық валюта бағанының өсуiне мүмкiндiк бередi, өйткенi ұлттық валютаға шетелдiк борышкерлер жанынан жанынан сұраныс көбейедi. Пассивтi төлем балансы ұлттық валюта бағанының төмен деуiн туғызады. Себебi борышкерлер өздерiнiң сыртқы мiндетте мелерiн өтеу үшiн ұлттық валютаны шетелдiк валютаға сатады (импорт көп болады).

    Төлем балансының тұрақсыздығы сәйкес валютаға сұраныс пен ұсы ныстың секiрмелi өзгеруiне әкелiп соғады. Қазiргi уақытта төлем балансына капиталдың халықаралық қозғалысының әсерi өсiп  отырғандықтан, оның әсерi валюталық бағанға да өседi.

• әртүрлi елдердегi проценттiк ставка айырмашылығы. Бұл

факторлардың  валюталық бағанға әсерi екi негiзгi себеппен түсiндiрiледi:

• пайыздық мөлшерлеремені өзгеруi капиталдың халықаралық

қозғалысына әсер етедi. Процентiк ставканың жоғарылауы шетелдiк капиталдың ағуын ынталандырады. Ал  оның төмендеуi капиталдың сыртқа ағылуына дем бередi.

• пайыздық мөлшерлемелер валюталық нарық және қарыз капиталы

нарығының операцияларына әсер етедi.

• валюталық нарық және  алып сатарлық валюталық операциялар

қызметi. Егер қандай да бiр валюта бағамы төмендей бастаса, онда фирмалар және банктер  осы валютаны алдын-ала тұрақты валютаға айырбастайды. Ал бұл әрекет әлсiреген валюталық тұғырды нашарлатады. Валюталық нарыққа экономикадағы және саясаттағы өзгерiстер курсының ара-қатынас  тұрақсыздығы тез әсерiн тигiзедi.

• белгiлi бiр валютаның евронарықта және халықаралық есеп

айырысуларда  қолдану дәрежесi. Мысалы, евробондар операцияларының 60-70%-н АҚШ доллары  арқылы жүзеге асырылады. Бл осы валютаға сұраныс пен ұсынысты масштабын  анықтайды.

    Валюттық  бағамды  нарықтық  және  мемлекет тiк реттеу ара-қатынасы оның серпінділігіне әсер етедi.  Валюттық  нарықта валютаға  сұраныс пен ұсыныс механизмi  арқылы  валюттық бағамның қалыптасуы әдетте  курстың ара-қатынасының тез өзгеруiмен қабаттаса жүредi.

      Нарықта нақты валюталық бағам қалыптасады. Ол экономикалық жағдайының, ақша  айналысының, қаржының, несиенiң  және белгiлi бiр валютаға сенiм дәрежесiнiң көрсеткiшi. Валюттық бағамды мемлекеттiк  реттеу валюта-экономикалық саясат мiндеттерiне сүйене отырып, оны жоғарылатуға және төмендеуге бағытталған. Осы мақсатпен валюталық саясат жүргiзiледi.

      Осылайша валюталық бағамның қалыптасуы ұлттық және дүниежүзiлiк экономиканың және саясаттық өзара байланысына негiзделген күрделi көп факторлы үрдіс. Валюта бағамы дегенiмiз екi валюта арасындағы айырбастық ара-қатынас, мысалы, 1 долларға 100 лена немесе 1 доллар үшiн 155 теңге.

      Ғылыми тұрғыдан қарағанда 5 түрлi валюталық бағам жүйелерi бар: еркiн (таза) қалқу; бекiтiлген бағамдар; мақсатты аймақтар; гибридтi (аралас) валюталық бағам жүйесi.

      Еркiн қалқу жүйесiндегi валюта бағамы нарықтық ұсыныс пен сұраныстың әсерiнен қалыптасады. Бұл жерде валюталық форекстiк нарық нағыз нарық моделiне жақындатылған: қатысушылардың көлемi сұраныс жағында да үлкен жүйедегi кез-келген ақпарат лезде жеткiзiледi және нарықтың барлық қатысушыларына қол жетерлiк, орталық банктердiң бұрламаушы ролi әлсiз және тұрақты емес.

      Басқарылатын қалқу жүйесiнде валюта бағамына сұраныс пен ұсыныстан басқа, орталық банктер де үлкен әсерiн тигiзедi, сондай-ақ, әр түрлi уақытша (мерзiмдiк) нарықтық бұрмалаулар.

      Бекiтiлген бағамдар жүйесiне Бреттон-Вудтiк валюта жүйесi (1944-1971ж.ж) мысал бола  алады. Онда барлық валюталардың бағамы долларға ауытқу шегi +/-1%-пен бекiтiленген, ал доллар бағамы алтынға мықты байланысты болды:алтынның 1 троялық унциясына=35 доллар.

      Мақсатты аймақтар жүйесi бекiтiлген валюттық курстар идеясын дамытады. Одан басқа бұл түрге  Европа валюта жүйесiнiң қатысушы елдерiн валюта бағамдарының жұмыс iстеу режимiн жатқызуға болады.

    Гибридтi валюталық бағамдар жүйесiмне қазiргi валюталық жуйе мысал болады. Онда валюта бағамының еркiн қалқуын iске асыратын, тұрақтылық аумағы бар елдер.

    Валюталық бағамдардың әр түрлi белгiлер боынша жiктеуге болады.

    Валюта  нарығында қолданылатын айтарлықтай  маңызды ұғымдардың бiрi нақты және номиналды валюта бағамы ұғымы болып табылады.

    Нақты валюта бағамына сай келетiн валютада алынған екi елдiң товар бағаларының  қатынасы ретiнде анықтауға болады.

             E_r - нақты валюталық бағам

             P_h - iшкi нарықтағы бағалар

             P_f - шетелдiк нарықтағы бағалар

             E_n - номиналды валюталық бағам.

    Мұндағы шетел валютасына сұраныс  (D) мөлшерi елдiң тауармен қызмет импортына  қажеттiлiгiмен, ол елдiң туристiк  шығындары, шет мемлекекеттерге  шыққандармен, резиденттердiң шетелде  инвистициялық жобаларын iске асырғысы келетiндiгiне байланысты шетел қаржылық активтерiне және шетел валютасына сұраныспен анықталады.

    Шетел валютасының бағамы жоғарылаған  сайын, оған сұраныс азаяды, шетел  валютасының бағамы төмендеген сайын, оған сұраныс көбее түседi. Осы  жағдайлармен қаралып жатқан графикте, сұраныс қисығының иiлуi анықталады. Шетел валюта ұсынысының мөлшерi осы мемлекеттiң валютасына шетел мемлекетiнiң резиденттерiнiң сұранысы осы мемлекеттегi қызметтерге шетел туристерiнiң сұранысы, шетел инвесторларының активтерге сұранысы, осы мемлекеттiң ұлттық валютасында көрсетiлген, резидент еместердiң осы мемлекетте инвестициялық жобаларын iске асыру мақсатымен ұлттық валютаға сұранысымен анықталады. Сонымен, қаншалықты отандық валютаға қатынасында шетел валютасының бағамы жоғары болса, соншалықты аз ұлттық нарық субьектiлерi оны шетел валютасына ауыстыруға дайын және керiсiнше қаншалықты ұлттық валюта бағамы шетел валютасына қатынасында төмен болса, соншалықта көп ұлттық  нарық субьектiлерi шетел валютасын сатып алуға дайын. Осы тусiнiктермен ұлттық валюта ұсынысы қисығының иiлуi түсiндiрiледi.

    Валюта  айырбас курсының іргелі тепе-теңдiгiн  өзгертуге iкелетiн бiр қатар факторлар  бар. Олар құрылымдық (ұзақ мерзiмдi кезеңде  әрекет етушi) және коньюнтуралық (валюта бағамының қысқа мерзiмдi ауытқуын тудыратын) болып бөлiнедi.

1.2. Валюта  бағамының   экономикаға   әсерi 

          Халықаралық  экономикалық  операцияларды  жүргiзу  үшiн  ұлттық валютаны  халықаралық төлем өлшемiне айырбастау қажет. Айырбастау үрдісі белгiлi бiр арақатынаспен жүргiзiледi.  Әр түрлi  мемлекеттердiң  ақша  өлшемдерiнiң  арақатынасы, яғни   басқа елдiң  (немесе халықаралық ақша өлшемiнде) ақша өлшемiмен көрсетiлген бiр елдiң ақша өлшемiнiң бағасы валюта бағалы деп аталады.

      Валюта бағамы халықаралық валюталық,  есеп айырысу, несие  қаржылық операцияларды  жүргiзу  үшiн қажет.  Мысалы, экспорттаушы шетел валютасымен түскен түсiмдi ұлттық валютаға  айырбастайды ,  себебi басқа елдiң валютасы бұл мемлекеттiң  жерiнде  күнбе-күнгi  жағдайда ақша қаражаты ретiнде айналысқа түсетiн құқы  жоқ.  Ал  импорттаушы шетелден  сатып алған тауарларға төлеу үшiн  шетел валютасы н  сатып алады.

      Валюта бағамы қайта есептеу  коэффициентi  емес,  ол  шетел валютасымен немесе  халықаралық валюталық өлшемдермен (СДД,ЭКЮ) көрсетiлген осы мемлекеттiң  ақша өлшемiнiң  ”бағасы”. Валюта бағамы валюта нарығындағы сұраныспен  ұсыныс  механизмi  арқылы  күнбе – күнгi  айналым процеснде валюталарды салыстыру барысында қалыптасады.  Валюта   бағанын қалыптастырудың негiзi  не?  Тауарлардың бағасы  оның  құны негiзiнде  құралатыны сияқты,  ақша өлшемiнiң  бағасы  оның  сатып  алу мүмкiндiгiнiң  негiзiнде  қалыптасады.

       Валюта  бағамының  қалыптасуы -  көп факторлы үрдіс. Валютаға  сұраныс пен ұсынысқа әсер  ететiн факторларға мыналар

• инфляция қарқыны;
• процент мөлшерiнiң деңгейi;
• бағалы қағаздардың табыстылық деңгейi;
• төлем  балансының  жағдайы.

    Бұл факторлар  елдiң  экономикалық жағдайын бiлдiретiн  факторлар. Мысалы ,егер  басқа факторлар  керi  әсер етпесе, басқа елдермен  салыстыр ғанда елдегi инфляцияның  қарқыны  жоғары болған сайын, оның  сатып  алу мүмкiндiктерiн төмендетiп және валюта бағанының құлдырау тенденциясын тудырады.

       Мемлекеттiң активтiк төмен балансында  оның валютасына шетел борышқорлығының сұранысы артады, сол кезде оның  бағаны көтерiлуi мүмкiн.

          Егер басқа мемлекеттерге қарағанда елде  процент мөлшерi жоғары болса, онда ол шетел капиталының құйылуына, валютаға сұраныстың  көтерiлуiне,  оның бағанының жоғарылауына әсер етуi мүмкiн. Мысалы,             80-жылдардың алғашқы жартысында АҚШ жоғары проценттiк мөлшер саясаты Батыс Европа мен Жапониядан 500 млрд.  доллардан астам мөл шерде ивистицияның  құйылуына жағдай жасады. Қорытындысында доллар дың әсерiнен бағамы көтерiлдi, ал осы факторлардың әсерiнен инвестор- ел дердiң валютасының бағамы төмендедi. 

       Сонымен қатар валюта  бағамына түрлi саяси, саудагерлiк, психологиялық  факторлар да  әсер етуi мүмкiн.

         Әрбiр мемлекет валюта бағамын реттеу әдiстерiнiң әр түрiн қолданады. Оләдiстердiң негiзгiлерi   мыналар:

• валюталық инвистиция (орталық банктiң ұлттық валютаға шетел

валютасын сатып  алып-сатуы);

• орталық банктiң ашық нарықтағы операциялары(бағалы қағаздарды

сатып алып-сатуы);

• орталық банктiң проценттiк мөлшер деңгейiн және мiндеттi резервтер

нормасын  өзгертуi.

         Валюта бағамын белгiлеу, яғнивалюталарды айырбастау пропорциясын анықтауды валюталық баға белгілеу (баға белгiлеу)деп атайды. Валюта нарығында валюта бағасын белгiлеудiң екi әдiсi бар: тiкелей  және жанама. Тiкелей баға белгілеу деп шетел валютасының бағамын ұлттық валютамен көрсетудi айтады. Бұл әдiс көптеген мемлекеттерде қолданылады. Ал жана ма баға белгілеу деген ұлттық валютаның бағамын шетел валютасының белгiлi бiр санының көрсетуi. Жанама баға белгілеу әдiсiн Ұлыбритания, ал 1987 жылдан бастап бiрен-саран АҚШ  қолдануда.