Занды түлғаларды банкроттығын құқықтық реттеу

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ......................................................................................................................3

1 ТАРАУ  ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ЗАҢДАР ЖҮЙЕСІНДЕГІБАНКРОТТЫҚ  ИНСТИТУТЫ......................................................6

1. Банкроттык институтының даму тарихы..........................................................6
2. Банкроттық үғымы және белгілері............................................................................13
3. Заңды түлғаны банкрот деп тану негізі және тәртібі............................................18

2 ТАРАУ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЖЕКЕЛЕГЕН ШАРУАШЫЛЫҚ СУБЪЕКТІЛЕРІНІҢ БАНКРОТТЫҒЫН ҚҰҚЫҚТЫҚ РЕТТЕУ........................23

2.1  Занды түлғаларды банкроттығын құқықтық реттеу...............................................23

2.2    Жеке кәсіпкерледің банкроттығы...........................................................................30

2.3    Қазақстан Республикасының зандары бойынша банкроттық  рәсімдері................................37

ҚОРЫТЫНДЫ..............................................................................................................40

СІЛТЕМЕЛЕР..............................................................................................................................................42

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР............................................................................

КІРІСПЕ

Ежелгі  уақыттарда борышқорларға қатал шаралар қолданылып, тіптен кредиторлар борышқорларды өлтіруге дейін барған. Ол кезендерде егер борышқор несие берушілердің талаптарын мүлкімен қанағаттандыра алмаса, ол өзінің өмірімен жауапты болған. Ал кейін уақыт өзгере келе бүл шаралар тоқтатылды.

Қазақстан Республикасының  Конституциясына сәйкес: "Қазақстан  Рсспубликасы өзін демократиялық, зайырлы, қүқықтық және әлеумсттік мемлекет ретінде орнықтырады; оның ең қымбат қазынасы — адам және адамның өмірі, қүқықтары мен бостандықтары.

Қазіргі кезеңде қаңдайда бір азаматтық міңдеттерді орындамағаны үшін күш қолдануға тиым салынады. Міне, осыған сәйкес борышқор мен несие беруші арасындағы міндеттемеге сәйкес борышты төлеу үшін борышқордың мүлкі жеткіліксіз болған жағдайда ретгеуші белгілі-бір механизм қажет болды. Міне осындай механизм банкроттық процедурасы болып табылады.

Кез-келгсн компанияның өмірінде, олардың банкроттык жағдайына келуі кездесіп түрады. Көптеген компаниялар осындай жағдайлардан ксйін өз жүмысын тоқтатқан, ал кейбіреулері мүндай қиындықтарды жеңе отырып өз жүмыстарын жалғастыру үстінде.

Белгілі-бір қүқық  субъектілерінің банкроттығын реттеуші заңдар жәие нормалар банкроттық процедурасын жүргізу кезінде ерекше орынды алады. Мінекей, сондықтан олардың тәжірибедегі жетілмеуі өте күрделі қүқық бүзушылыққа алып келеді.

Қазақстан Республикасы Президентінің халыққа Жолдауында заңдарды жетілдіру Қазақстан Республикасының дамуының бір әдісі ретінде атап өтедіЖалпы   мсмлекет   алдында   нарык   қатынастарын   реттеуші норматив- тік-қүқықтық базасын жасаудағы басты мақсат пайда болды.  Атап  отетін  нөрсс  оиың  ішінде  кәсіпорындар  мен жеке кәсіпкерлердің банкроттық процедурасы қамтылып өггі.

Мен таңдап алған  курстық жүмыстың өзектілігі, нарыктық қатынастардың және олардың реттеу қағидаларының жаңашылдығында болып табылады. Банкроттық институтының жеткілікті әрскет етуінен еліміздегі коптсген ірі кәсігюрындардың, көптеген жеке фирмалардың, және занды түлға қүрмай кәсіпкерлік қызметпен айналысушы жеке кәсіпкер түлғалардың экономикалық жағдайы төуелді болады. Банкроттық жүйесі инвесторлар қаражатының қайтарымдылығына кепілдікті ғана қарастырмай, сонымен қатар бүл еліміздегі қаржы жағдайының түрақтылығына кепілдікті қамтамассыз етеді.

Зандарды реформалаудан  басқа қоғамнын қүқықтық санасын  жоғарылату, халык үшін, жеке кәсіпкерлер  үшін зандарды қолдануды түсіндіретін төлемсіз консультациялар жүргізу қажет.

Такырыптың  өзектілігі.

Азаматтық қүқықтағы  банкроттың институты нарықтық қатынас-тардың жедел дамуы кезеңінде қүкықтық реттеуиіінің ерекше мсханизмін кажет  етеді. К,Р банкрөттық туралы зандарының 1992ж бастап дамуына қарамастан қазіргі жаңа әрекет етуші заңдарында банкроттық рәсімін реттеуде көптеген даулы мәселелер бар болып табылады.

Банкроттық жүйесі инвесторлар қаражатының

қайтарымдылығын    ғана    қамтамасыз    етіп    қоймай,    еліміздің қаржылық жагдайының түрақтылығын қамтамасыз етуі керек.

Жүмыстың  мақсаттары мен міндеттері.

Жүмыстың негізгі мақсаты  борышкердің қызметін жандандыруды   карастырып,  борышкер  кәсіпорындарының пайда

 таба   отырып   ары   қарай   әрекет   етуін   заңи   түрғыда   бекітіп

қамтамасыз  ету болып табылады.

Бүл мақсатка жету үшін келесі міндеттер қойылады:

—кәсіпорындар мен жеке кәсіпкерлердің банкроттық рәсіміндегі  даулы сүрақтарды анықтау;

—банкротгык институтына тарихи шолу жасау;

—заңды түлғалардың        банкроттығының        қүқықтың

ерекшелігіне саралау жүргізу;

—банкроттық институттарында оңалту рәсімін  колданудағы кемшіліктерді жою жолдарын қарастыру;

—ҚР әрекет етуші банкроттық туралы заңындағы кемшіліктерді  жою жолдарын анықтау.

1 ТАРАУ  ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ЗАҢДАР ЖҮЙЕСІНДЕГІ БАНКРОТТЫҚ ИНСТИТУТЫ

1.1 Банкроттык институтының даму тарихы

Банкроттық үғымы бүл  сөздің кең мазмүнында 
борышқордын, несие берушілердің алдында өзінің мүліктік 
міндеттемелерін орындауға дәрменсіздігіне қатысты

жауапкершілігін білдіреді.

Б.э.д. 5-4 ғасырларда Римде борыш мәселесі пайда болған. Міне осыган сойкес міндетті контрактілердің жасалуын реттеуші алғашқы заңи нормалардың пайда болуы осы кезеңмен байланыстырылады. Ежелгі Римдегі борыш мәселесінің ушығуы борышқорды қүлдыққа сатуға дейін алып келген.

Кейінгі кезеңдегі Римде, орындамау, немесе жаупкершілік, орындаудың мүмкін еместігі, міндеттеменің тоқтатылуы секілді қүқықтық реттеу институттары пайда болған кезде борыштық қатынастарды реттеу жеңілдірек болды.

Орындаудың мүмкін еместігінің  борышқордың кінәсінен пайда болуы. міндеттемені тоқтатты және орындалмаған міндеттемеде борышқордың кінә деңгейі қарастырылды. Міндеттемснің жеке немесе нақты кепілдік нысаны дамыды. Міндеттемслік катынастарда жеке кепілдік беруші енгізілді. Ал нақты кепілдік кезінде борышқордың мүлкіне нссие берушінің билігі бекітілді.

Ал орыс қүқығында  банкроттық үшін жеке жауапкершілік  алғашқы кезде дәрменсіздік фактісімен анықталды; бүның түпкі негізі борышқорлар өз несие берушілеріне қүлдыққа түсу дәуірінде жатты. Уақыт өте келе жеке түлғаның еркіндікті жоғалтуы мемлекеттік жазалаумен алмастырылды. Бірақ бүл жерде дәрменсіз борышқордың кінә деңгейі есепке алына бастады.

Революцияға дейінгі  Ресейдің қылмыстық қүқығы дәрменсіздік нен банкроттықты ажырата білген. Дәрменсіздік топтық үғым ретінде түсіндірілді. Ал банкроттык одан бөлініп шығатын түрлік үғым болып табылады.

Борышқордың дәрменсіздігі  реврлюцияға дейінгі орыс заңгерлсрінің  тсрминалогиясы бойынша, "бақытсыз", "абайсыз-дық", немесе "қасақаналық", деп түсінілді. Бақытсыздық дәрмен-сіздік жагдайында пайда болған банкроттық қылмыстық жауапкершіліккс алып кслмеді. Осындай жауапкершілік тек "абайсыздык" немесе "қасақаналық" белгілері сотпен анықталған жағдайда түлғаны банкроттық үшін жауапкершілікке тартты.

"Ауыр", банкроттық үшін жазалау сауда жүргізуші түлғалары қолданылды. Олар 1,5жылдан 2,5 жылға дейін бас бостандығынан айырылды (1885 жылғы Қылмыстық Ереженің 1166 бабы).

Европа немесе Америка  елдеріндегі банкроттық туралы қылмыстық  зандар өзінің әртүрлілігімен ерекшелінеді. Европа континентінде тарихи түрғыда банкроттык үшін қылмыстық жауапкершілікте бекітудің екі жүйесі қалыптасты.

а). Франция. Француз  заңдары бойынша "дәрменсіздік"үғымы тек коммерсанттарға қолданылады, ал сауда жасамайтын түлғаларға банкроттық туралы ереже қолданылмайды. Германия заңдары бойынша "дәрменсіздік" үғымы сауда жасаушылармен ғана шектеліп қоймай, кез-келген борышқор банкроттық субъектісі болуы мүмкін. Жалпы ереже бойынша Европа елдерінің қылмыстық зандары бойынша қылмыстық бакроттық жай немесе қасақаналық деи бөлінеді.Францияның қылмыстық заңы бойынша жай банкроттық 1 айдан 2 жылға дейін бас бостандығынан айыруды қарастырады.

Француз заңдарының жүйесі бойынша компанияның ісін басқарушының әрекеті ерекше қаралған жоқ, ол банкроттық туралы жалпы каулының сот тәжірибесімен корытындыланды.

б) Германия. Германия заңдарында кылмысты жазаланушы банкроттыктың үш жағдайы бөлініп көрсетілді — "жай","қасақа-на" және "ерекше ауыр банкроттык жағдайы".ГФРҚК (283 парагр, 13 бөлім) "касақана"банкроттықты күрайтын әрекеттерді анықтайды. Бүл әрекеттердің барлығы айыппүлмен немесе 5 жылға дейін бас бостандығынан айыруды қамтиды.Германияның қылмыстық зандары бойынша жай банкроттық түлғаның озінің салақсыздығынан болайын деп түрған борыштық кәсіпорынпның немесе сауда серіктестігінің төлемқабілетсіз жағдайы туындауы мүмкін екндігіне жеңілтектікпен қарауын айтады (ГФРҚК 283п,4тармағы).Мүндай орекеттер айыппүлмен немесе 2 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасын қамтиды.ГФРҚК (283п.-а) "ерекше қиын жағдайдағы банкроттықты қарастырады, бүл кінәлі түлға біле түра өз мүддесін коздей отырып көптеген түлғаларды банкроттыққа үшыратуды мақсат етеді және оған сеніп берілген мүліктік күндылыктарынан айырылады. Мүндай әрскетгер 6 айдан 10 жылға дейін бас бостандығынан айыруды карастырады.

в). Швеция. Швецияның қылмыстық Кодексі (II бөлім, 1 баптың, 1 тармағы) төлемқабілетсіз борышқор туралы емес, банкрот деп жариялау қаупі төніп түрған борышқор жайлы айтады.Швецияның ҚК 2 бөлімі, 2 бабы "несие берушілерге адал емес катынас" жағдайына жазаны жоғарылатуды қарастыра отырып, 6 айдан 6 жылға дейін бас бостандығынан айыруды бекітеді. Швецияның ҚК төлемқабілетсіз деп жарияланған борышқорды да жазалауды қарастырады, бірақ бүл жариялау оның несие берушілерінің біреулерін артықшылық жағдайына алып келсе ғана бүл шараны қолдануға болады. Бүл әрекеттер 2 жылға дейін 9 бас бостандыгынан айыруды карастырады (Швецияның ҚК 2 бөлім 4бап).

д) Ұлыбритания. Англияның кылмыстык заңы да банкроттық анықтамасыи камтиды жоне жай банкроттықты да қамтиды. 1986 жылғы "Төлем кабілстсіздік туралы" заңға сәйкес қылмыстық жауапкершілікке арнайы басқарушығы немесе мүлікті сенімгерлікпсн басқарушығы өзі ие мүлікті, өз меншігін бермейтін, сонымен қатар ол басқа мүліктердің өзге түлғаларға берілгендігі туралы хабардар етпесе, қандайда бір борышты жасырған банкрот түлға тартылады. Мүндай әрекеттер айыппүлмен немссе 7 жылға дейін бас бостандығынан айырылып жазаланады, егер бүл іс присяжный сотпен каралса, ал присяжныйлардың қатысуынсыз магистрлік судъялармен қаралса 6 ай мерзімге бас бостандығынан айырылады немесе айыппүл төлейді.

Англияда 2 жылға дейін  бас бостандығынан айрылу және айыппүл  толеу банкрот түлғаға, егер ол себепсіз басқарушының немесе соггың талабына мән бермей 12 ай ішінде меншігінен айрылу туралы есеп бермесе немесе оның себебін түсіндірмесе қолданылады.

Банкрот түлға қүжаттарды фалсификациялау,оларға өзгерту енгізу, олардан белгілі-бір алып тастаулар  жасау, сонымен қатар оларды жасауга басқа біреулерге нүсқау біреуді Англия заңы жеке қылмыс рстіпде бөліп қарайды.

г). АҚШ. Америка қүқығының жобалық қылмыстық кодексінде (1962) Америка штаттарының жаңа кылмыстық кодексін дайындауда оларға "Толемқабілетсіздік жағдайындағы алдау" (Жобалық ҚК 224. Пбабы) атты бапты енгізу үсынылды. Бүл бапты белгілі-бір түлғалардың, оның конкурстык массаның басқарушысын тағайындау немесе несие берушілердің пайдасына мүлікті басқаруга қүзіретті түлғаның тағайындалуын білген, немесе борышқор мен несие беруші арасында несие берушінің пайдасына белгілі-бір сомасын беру туралы келісім болғанын білген түлғага жауапкершілік жүктеледі.Америка штаттарының көптеген заң жинактары 1962-1980 жылдардагы қылмыстык зандардын рсформасын жүзеге асыруда Жобалык қылмыстык кодекске негізделеді. Ереже бойынша олар штаттардың қылмыстық кодексіне Жобалық қылмыстық кодекстің 224.11.бабын енгізді, бірақ олардың берілу нысанында айырмашылықтар болды.

е). Италия. Италия заңының  ерекшелігі қылмысты банкроттық үшін жауапты субъектілер шеңберінің кеңдігінде болып лтабылады. N267,16.03.42 жылғы король декретінің әрекет етуші редакциясында банкрот жасайтын немесе банкрот емес түлғалардың кылмысы жеке бөліп көрсетіледі. Заңға сәйкес бірінші топтағы қылмыскерлер субъектісі кәсіпкерлер болып табылады, ал екінші топтагы қылмыскерлерге компанияны басқарушылар, бас директорлар, тексерушілер компанияны таратушылар немесе несие берушілер қамтыды.

"Жай" және "қылмыстық"  кәсіпкерлермен жасалатын банкроттық  үгымы, Италияда европа елдеріндегі  әрекеттерді анықтауға үқсас  болды.

"Қылмыстық" банкроттық  италияның заңы бойынша оны жасаушының кім екендігіне қарамастан 3 жылдан 10 жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айырылады, ал 'жай" банкроттық 6 айдан 2 жылга дейінгі мерзімге бас бостандығынан айруды қарастырады.Дәл осындай жазаға банкрот деп жарияланган кәсіпкер үсынған түлгада тартылады.Италия заңы банкротпен немесе өз есебіне найда табуды көздеген мүдделі түлғалармен мәміле жасасқан несие берушілердің әрекеті жатады. Мұндай әрекет 6 айдан 3 жылға дейінгі мерзімге түрмеге отырғызуды немесе айыппүл төлеуді қарастырады. Осындай жазаны банкроттар немесе мүдделі түлғалармен несие берушімен банкроттық пайдасына шарт жасасқан түлғаларға қолданылады. (1942 N267 декрет 233 бап)

Банкроттық институтты Қазақстан Республикасында 1992 жылғы 14 январьдағы "Банкроттық туралы" заңмен енгізілді. Қазір бүл заң жаңа редакцияда әрекет етеді.Қазақстан Республикасында кәсіпорындар банкроттығы және төлемқабілетсіздігі мәселесімен айналасатын мемлекеттік органдардың жүйесі бар. []

Қазақстан Републикасының Сауықтыру Банкі қүрылған. Қазакстан Републикасы Үкіметінің 1995 жылы 29 наурыздағы Қаулысымен Сауықтыру Банкісінің функциялары мыналар болып табылады:

—кәсіпорынды қайта  қүру жоспарын бекіту, оларды Қазақстан  Републикасының Сауықтыру Банкісіне  банкілік қызмет көрсетуге беру;

—кәсіпорындар мен олардың  бөлімшелерін Қазақстан Републикасыпың Сауықтыру Банкісіне оларды жекешелендіру туралы үсыныстар беру;

—Қазақстан Республикасының  Қаржы Министрлігінің облигация- сына, банкротгық акциясын сатып алу;

—Қазақстан Республикасының  Сауықтыру Банкісіне банкілік қыз- мет корсетуіне берілетін кәсіпорындарды несиелеу немесе қаржыландыру;

—Қазақстан Республикасының  Сауықтыру Банкісіне қызмет көрсетуге  берілетін кәсіпорындардың несие  берушілерінің күқықтарын жүзеге асыру;

—Қазақстан Республикасының  Сауықтыру Банкісінің қызметінде    түрған    кәсіпорынды    сауықтыру    үшін    бөлінген

 қаржыларды мақсатына сай қолдануды түрақты қаржылық бақылауды жүзеге асыру және осы мәселе бойынша қүқық бүзушылық болғанда кәсіпорын басшысын өзгерту туралы үсыныс енгізу қүқығымсн беру;

Осы қаулымен, Қазақстан Республикасының сауықтыру Банкісінің Жарі ылық коры бюджет каржысы немесе Бүкіл Әлемдік Банкімен енгізілген заиымдардан күрадды.

Қазақстан Республикасының  Сауықтыру Банкісі Бюджет үшін қаржылык жүк түсіретін ең үлкен кәсіпорындармен жүмыс істеу болып табылады.

Қазакстан Республикасының  Сауықтыру Банкісіне қызмет көрсе- туге 31 кәсіпорын, ал кейін министрлер Кабинетінің Қаулысымен мынадай  бірнеше кәсіпорын: Ачполиметал, Порчень, Электро прибор алынып тасталды.

Жекешелендіру жүзеге асырылған  соң мына кәсіпорындар алынып тасталды: Кармет, Өскемен корғасын-мырыш комбинаты, АҚ"Қаратау'\

Қазақстан Республикасының  Сауыүқтыру Банкісінің кеңесімен, Қазақстан  Републикасының 20 кәсіпорнына 548,3млн.теңге  сомма- сында несие берілді.

Төлемқабілетсіз мемлекеттік кәсіпорындар және мемлекет үлесі бар акционерлік қоғамдар мәселесімен арнайы орган Қазақстан Республикасының мүлікті басқару комитеті, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1995 жылғы 29 сәуірдегі Қаулысымен қүрылды. Оған экономиканың мемлекеттік секторы саласындағы кәсіпорындарды реформалаудың мемлекеттік саясатын жүргізу, банкроттық туралы зандарды жүзеге асыру, төлемқабілетсіз мемлекеттік косіпорындар және мемлекет үлесі бар акционерлік қоғамдарды қаржылык сауықтыру механизмін жүзеге асыру жүктелді.  Сонымен катар экономиканы қаржылық сауықтыруға  қажетті төлемқабілетсіз мемлекеттік кәсіпорындар және акционерлік қоғамдарды таратуды және қүрылымдық жүйесін қайта күруды, жүзеге асыру шараларын үйымдастыру жүктелді.

Кәсіпорындарды қайта  қүру мен тарату шараларын жүзеге асыру кезеңінде мемлекеттің экономикалық мүддесін қорғау жүктелді.

Министрлер Кабинетінің "Мемлекеттік  кәсіпорындар, шаруашылық серіктестіктерді мемлекеттік үсыныстарды ескере отырып таратудың іріктеу тәртібі  туралы", 1995 жылғы 12 мамырдағы қаулысымен, облыс әкімшілігінің басшыларына бір ай мерзімде төлемкабілетсіз кәсіпорындарды санациялау немесе тарату комиссияларын күру жуктслді.

Министрлер Кабинетінің "Таратылатын көсіпорындардың қызметкерлеріне жәрдемақы төлеу механизмін енгізу туралы", 1995 жылғы 22 мамырдағы Қаулысына сәйкес, мүлікті сатудан түскен мемлекет қаражатының үлесі, несие берушілердің талаптары қанағаттанларылған соң жекешелендіру комитетінің есеп шотына аударылады. Бүл қаражат кәсіпорынның таратылуына байланысты жүмыстан шығатын түлгаға 2 апталық оклад көлемінде өтемақы төлемін қолданылуы керек еді.Ал одан кейін Министрлер Кабинеті "Санациялау және таратуға кәсіпорындар мен үйымдарды тандауда объективті хабарлармсн қамтамассыз етудің қосымша шаралары туралы" Қаулысын 1995 жылы 16 қарашада қабылдады.Ал 1995 жылы 19 қазанда Агенттік, Қазақстан Республикасының мүлікті басқару мемлекеттік Комитетінің кәсіпорындарды қайта қүру агентігі болып қүрылды (ары қарай текст бойынша Агенттік).

Агенттіктің үйымдастыру жүйесіне енді:

—Қаржылық-экономикалық саралауды басқару;

—Кәсіпорындарды тарату және кайта қүру рәсімін басқару; —Төлемкабілетсіз кәсіпорындарға консультация беру оталығы; —заң болімі. Агентіктің қызмет мақсаты болып табылады:

1. Төлемқабілетсіз мемлекеттік кәсіпорындар және 
акционерлік қоғамдарды таратуне немесе қайта қүруды жүргізу 
туралы шешім кабылдау сатысында пайда болатын, осы 
объектілердіц мониторингін есепке алып тіркеу, төлемеу және 
қаржылық қиындықтар мәселесін қарау болып табылады;

2. Төлемкабілетсіз косіпорындарды тарату немесе қайта қүру 
процедураларынын тәсіл нысанына бағыт беру үсыныстарын 
жүзеге асыру, нормативтік және методикалық материалдарды 
дайындау немссе жүзеге асыру, жергілікті органдар үшін ереже 
бекіту, қайта күру процедураларын қаржыландыруға отандық және 
шет елдік инвесторларды тарту, мемлекеттік бюджеттен бөлінген 
қаржыны пайдалануды бакылауды жүзеге асырады;

З.Төлемқабілетсіз кәсіпорындарга кеңес жүргізу орталығы кеңес  жүргізеді.

Министрлер Кабинетінің 1996 жылғы 7 ақпандағы 
Қаулысымеп Агеіптіктің Функциясына алғаш рет төлемқабілетсіздік пен банкроттыктың алдын алудың мемлекеттік саясатын жүргізу қарастырылды. Ал кейін Қазақстан Републикасы Үкіметінің 1998 жылғы 1 шілдедегі N729 "Банкроттың процедурасы және соттан тыс тарту процедурасында мемлекет мүддесін қорғауды окілетті органдарға беру туралы", Қаулысына өзгертулер мен толықтырулар енгізілуге байланысты және ҚР 1998 жылы 1 шілдедегі Банкроттық туралы заңына сәйкес "кәсіпорындарды тарату және кайта қүру Агенттігі" банкроттык процедурасы және соттан тыс тарату процедурасында бюджетке немесе бюджеттен тыс қорларға міндетті: толемдерді алуда несие берушілердің мүддесін көздеуші өкілетті орган болып анықталды.

Көптеген авторлар түрақты  төлем жасамау мәселесі түбінде кәсіпорыннын банкроттығына алып келеді деген пікірді үстанады. Сол кезендсгі сгатистикаға сүйенсек 1999 жылғы 1 каңтарға дейін "Кәсіпорындарды тарату және кайта қүру Агенттігінің"есебі бойынша төлемқабілстсіз кәсіпорындар реестрінде - 4591 олардың ішінде банкроттык процедурасыда 2584 кәсіпорын қамтылған, оның ішіінде 451 кәсіпорын таратылған. Кредиторлық берешекті жою 199 кәсіпорынға ғана мүмкін болған.

Таратуға үсынылатын кәсіпорындар қатарына қаржы-экономикалық жағдайы төмендеген және қандайда бір сауықтыру немесе санациялау нәтиже бермейді деген төлемқабілетсіз кәсіпорындар енгізіледі. Олардың технологиялық және қаржы-экономикалық жағдайын анықтаушы факторлар, кәсіпорынды техникалық қайта қүру нәтижесінде түзелуі мүмкін емес немесе санациялау, қайта қүруға кететін қаржы осындай жаңа кәсіпорын салудан көп болып шығады.

1.2. Банкроттық  үғымы және белгілері

Банкроттық термині  италияндық түбірде жатыр және италиян тілімен аударғаида Ьапса — дүкен және гоио —сындыру дегенді біддіреді. Егср сол кезеңдегі адамдар көзқарасымен қарайтын болсақ, банкротгық орта ғасырлық үғымда банкілер конторасына қатысты болған деп жорамалдауымызға болады.¹

Қазіргі кезде  банкроттық материалдық және процесуалдық сипаттагы нормалардан түратын кешенді иститутты білдіреді. Банкроттық процедурасы тек азаматтық қүқықтың және азаматтық процессуалдық қатынастарды ғана емес, еңбек, салық, ал қажет болған жагдайда қылмыстық қүқықтық қатынастардыда қамтиды.Банкроттық процедурасын қарастыра отырып осы институттың орталық үғымы банкроттыкка тоқалып өту қажет. Азаматтық қүқық теориясында банкроттықгың бірнеше түрі қарастырылады. Олар 5 топқа бөлінеді:

Радикалды кредиторлық;

Өлшемді кредиторлық;

Аралык;

Өлшемді борышкорлық;

Радикалдык борышқорлық;

Белгілі-бір  модельді таңдау және қолдану белгілі-бір  елдің заң шығарушы органының қолдануына тәуелді болады..

Аталған модельдердің анықтаушы  критерийі ретінде келесідей факторлар қызмет етеді:

І.Банкроггық процедурасында кепілдік несие берушілердің қорғалу, оның ішінде борышқордың мүлкін бөлу кезіндегі деңгейі;

2.Шарт негізінде  борышқорға берілген несие берушілердің мүлкінің тағдыры;

З.Сауықтыру процедурасының ашықтық деңгейі және оларды жүзеге асырудыц жалпы жағдайы..

Кез-келген елдің банкроттық туралы заңының жалпы мазмүны  банкроттық аныктамасын береді. Міне осы анықтаманың мазмүнына байланысты конкурстык күқықтың жалпы бағыты қалыптасады.

Жалпы ереже бойынша  банкроттық арнайы жарияланған, борышқордыц  төлемдерге абсолютті қабілетсіздігі ретінде қаралады. Аталған қабілетсіздік несие берушілердің талабын қанағаттандырмауда корінетін борышқордың ерскше мүліктік жағдайының салдары болып табылады.

Банкроттық кешенді  институт болып табылатындықтан  оны екі позициядан қарауға болады:

І.Заңға сәйкес сотпен анықталатын заңи факт ретінде;

2.Кәсіпкерлік  субъектісі немесе түтынушы контрагент  алдында өз борышын өтей алмайтын жағдайда экономикалық қүбылыс ретінде;

Қазақстан Республикасының  заңындағы банкроттық үғымы, Қазақстан Рспубликасының Банкроттық туралы 1997 жылғы 21 қаңтардағы заңының 1 бабы және ҚРАК 52 бабының 1 тармағында берілген. Қазақстан Республикасының аталған Банкроттық туралы заңының 1 бабына сәйкес, банкроттық — борышкердің сот шешімімен танылған, оны таратуга негіз болатын дәрменсіздігі.

Әдебиеттерде  банкроттық мүліктің меншік иссінің  барлық қарыздарын жабуға аталған мүлік жетпейді деген негіз береді және осы жағдайды куәландыру болып табылады. Кез-келген үғым секілді банкроттық қүбылысында өз белгісі бар. Банкроттық институтыпың қүқықтық механизмінің негізгі мәселесі бөлімінде банкроттық анықтамасының екі критерийі бар ол: дәрменсіздік және төлемсіздік. Осы жерде атап өтетін нәрсе Қазақстан заңы банкроттық негізіне борышқордың дәрменсіздік критерийін алған.Әртүрлі елдердегі банкроттық туралы қазіргі заңдарда әртүрлі критерий қолданылады.

Ғалымдар мен тәжірибе мамандары арасындағы негізгі талас аталып өтксн критерийлердің біреуі таңдау мәселесіне келіп тіреледі. Ол Толемкабілетсіздік және төлемсіздік.Біздің ойымызша төлемқабілетсіздік критерииін қолдану позициясы дүрыстау деп ойлаймыз.

Төлемсіздік критериін  қолдану кезінде несие берушілер  үзақ уақыт аралыіъінда банкроттық процедурасы арқылы өз талаптарын қанағаттандырып алу мүмкіндігінде шектеулі жағдайда болады. Үзақ уақыт тоқтату болғандықтан борышқордың активі заңды және заңсыз түрде төмендеп кетеді. Олардан басқа жоғарыда атап өткеніміздсй борышкордың дірменсіздігін анықтауға қажетті оның мүлкін бағалау барлық кезде борышқордың ісінің нақты жағдайын көрсетпейді.

Жогарыдағыны еске ала  отырып төлемсіздікті банкроттық критерийі ретінде қолдану несие берушілердің мүддесін төмендетуге алып келеді. Осы жерде атап өтетін нәрсе банкроттық туралы заң негізіне төлемсіздік критерийін қолданған елдер өте аз. Көптеген елдер төлемқабілетсіздік критерийін қолданған (Германия, Лпглия, Ресей, Италия, АҚШ, Дания, Франция, Қазакстан және тағы басқалар). Осы елдердің заңы бойынша төлемқабілетсіздік дегеніміз — борышқордың өз міндеттемелері бойынша төлемдерін тоқтатуы. Төлемқабілетсіздік түрақтылығы уақыт кезеңінс сәйкес әртүрлі, бірнеше аптадан бернеше айға дейін созылады.

Қазақстан Республикасының Банкроттық туралы заңының 1 бабындағы дәрменсіздік және төлем қабілетсіздік үғымдарының анықтамасына тоқталып өтейік.

Дәременсіздік — борышкердің  несие берушілердің ақшалай міндеттемелері бойынша талаптарын, жалақы төлеу туралы талаптарды жәнс өмір мен денсаулыққа келтірілген зиянды өтеуді қоса алғанда, сондай-ақ бюджетке және бюджеттен тыс қорларға міндетті төлемдсрді өтеуді қамтамасыз етуге қабілетсіздігі;

Төлем қабілетсіздігі —  борышкердің орындау мерзімі  жеткен ақшалай міндеттемелерін және басқа ақшалай сипаттағы талаптарды орындауға қабілетсіздігі.Осы екі анықтамада несие берушілердің ақшалай талаптарын борышқордың қанағаттандыруга қабілетсіздігімен сипатталады.