Қазақстан Республикасының жер ресурстарының қазіргі экологиялық жағдайы

 Қазақстан  Республикасының жер ресурстарының  қазіргі экологиялық жағдайы

        Қазақстан Республикасы жаңа ғасыр табалдырығын аттай отырып, басқа мемлекеттер сияқты қоршаған орта туралы күрделі мәселелерге тап болды. Қазақстанда ондаған жылдар бойы қоршаған ортаға экстремалды жоғары техногенді жүктемелерге байланысты табиғатты пайдаланудың шикізатты басым жүйесі жіктелді. Бұл пайда болудың ғана себепшісі емес, сонымен қатар, біздің республикамызда ауыр зардаптар түрінде қалған экологиялық мәселелердің тұрақты өсуіне де байланысты болды.

       Қоршаған  ортаны қорғау министрлігі Президент  Жарлығымен бекітілген 2004-2015 жылдарға  арналған Қазақстан Республикасының  экологиялық қауіпсіздік тұжырымдамасын  әзірлеген. Осы тұжырымдаманың  негізі «2030 Стратегиясында» салынған, онда «қоршаған ортаны қоректендіру, тазалығын жақсарту және экология»  біздің мемлекетіміздің дамуындағы  басым бағыттардың бірі болып  табылады.

       Экологиялық  қауіпсіздік тұжырымдамасының жалпы  түсінігі дәстүрлігі-мен қатар,  дәстүрлі емес сипаттағы қатерлердің  кең спектрін енгізеді, олардың  арасында қоршаған орта жағдайының  нашарлауы негізгі компоненттердің  бірі болып табылады. Экологиялық  қауіпсіздік ұлттық қауіпсіздіктің  негізгі стратегиялық компоненттері  және мемлекеттік басымдықтардың  маңызды аспектісі болып табылады, себебі адамзат дамуының осы  кезеңінде экологиялық проблемалар  тірі қалу проблемасына өтуі  мүмкін кезде биосфераға мүмкін  әсер ету шегінде болады.

       Қазіргі  кезде біздің республикамыздың  көптеген өңірлерінде экологиялық  ахуал тек қолайсыз ғана емес, сонымен қатар, өте апатты жағдайда. Бүгінгі кезде барынша қауіптісі  экологиялық дағдарыстың пайда  болуы болып табылады, техногендік  босауға, топырақтың құлдырауы,  су ресурстарының азаюы мен  ластануы, ормандар санының қысқаруы, биологиялық әртүрліліктің қайтарымсыз  қысқаруы және тірі табиғаттың  генетикалық қорының бұзылуы,  радиациялық бұзылу, қауіпті және  улы заттардың жинақталуы жатады.

       Қоршаған  ортаны ластаушы және табиғат  жүйесінің құлдырауын тудыратын  негізгі көздері өнеркәсіп, ауыл  шаруашылығы, автомобиль көлігі, басқа антропогендік факторлар  болып табылады. Биосфера және  қоршаған ортаны қорғаудың қосылған  компоненттерінің арасынан атмосфера  барынша сезгіш болып табылады, оған тек газ тәріздес ластаушылар  ғана емес, сонымен бірге сұйық  және қатты заттар да келіп  түседі.

       Атмосфералық  ауаның ластануына Қарағанды  (жылына 1 млн. тоннадан артық), Павлодар (400 мың. тоннадан артық), Шығыс-Қазақстан  (200 мың. тоннадан артық) облыстары  негізгі үлес қосады. Барынша  ластанған қалалар және өнеркәсіп  орталықтары Өскемен, Алматы, Шымкент,  Риддер болып табылады.

Атмосфераны ластау көздері  сондай-ақ авто және темір жол көлігі болып табылады. Жылжымалы көздерден  жыл сайын шығатын лақтырындылар  шамамен 1 млн. тоннаны құрайды. Алматыға атмосфераның ластанудың жалпы массасының 90% автокөліктердің пайдаланылған  газды шығаруынан келеді. Астананың  қарқынды дамуына, автокөліктер санының  ұлғаюының, жылжымалы көздерден  шығатын лақтырындылар Астанада жалпы 37% құрайды.

Антропогендік артық жүктемелер және рационалды емес табиғат ресурстарын  пайдаланудан пайда болған қазіргі  заманғы экологиялық проблемалар, сөзсіз, Қазақстан аумағындағы топырақтың үстіңгі қабатына әсер етеді.

Демек, күлі көп Екібастұз  көмірі қоршаған ортаны ластай отырып, сол жерде жанып кетеді, ал таза энергия негізінен республикадан  тыс тұтынатын жерлерге жіберілді. Республиканың топырақ қабатына түзетуге келмейтін залалды әскери өнеркәсіптік кешен кәсіпорындары  тигізді. Осы уақытқа дейін бұл  топырақ және олардың орналасқан жері құпия күйде ұсталды.

Топырақты радиоактивті ластау зардаптары орасан қауіп төндіреді. Топырақтың күшті ластануы Ақтау  қаласына жақын Қарақия ойпаты. Ұзақ мерзімді уақыт бойы уран рудасын  өндірді және оны Каспий маңындағы  тау-кен-металлургия комбинаты кәсіпорындарының табиғат секторында байытты. Радиоактивті қалдықтар қалаға жақын орналасқан көлдер және Каспий теңізінде жинақталды. Жер асты суларымен бірге олар теңізге құлауы мүмкін деген ықтималдылық бар, оның деңгейі жағалау маңындағы  аумаққа дейін жайылып үздіксіз артуда.

Семей ядролық полигонында 40 жыл бойы жүргізілген ядролық  қаруларды сынау қоршаған табиғат  ортасына және адамдардың денсаулығына орны толмас зардаптарын әкелді, халықтың өлім-жітіміне, жалпы ауру түрлерінің артуына әкелді. Семей өңірінің барлық аумағы, Павлодар, Шығыс-Қазақстан және Қарағанды облыстарына шекаралас  жатқан полигон экологиялық зардап-тар  аймағы болып танылған.

Планетаны Арал теңізі проблемасы алаңдатуда, оның өміршең қажетті  су ресурстарын қалпына келтіру  үшін ғалымдардың күштері бағытталған.

Макроөңір шаруашылығын аумақтық ұйымдастыруды жетілдірудің маңызды  бағыты су шаруашылығы проблемаларын  шешу болып табылады. Қазақстанда  шамамен суландыру үшін жарамды 50-60 млн. га жер есептелген. Сол уақытта  су ресурстары тек 8-10 млн. га жерді суландыруға  жетеді. Мұндай жағдайда суармалы егіс алқаптарын дамытудың жолдарын дұрыс  таңдау керек, экожүйені бұзудың  қайтарымсыз процестеріне жол беруге болмайды.Қазақстанның экологиялық  жағдайын экономика мен қоғамды, заңды тұрғыда экологияландыру  арқылы оң бағыттарға қарай өзгертуге  болады.

Адамзаттың алдында тұрған ғаламдық экологиялық проблемалардың бірі климаттың өзгеруі болып  табылады. Климаттың өзгеруіне теріс  әсер ететін, парник газының атомосфераға лақтырындысын регламенттейтін  жалғыз халықаралық құжат Киото хаттамасы болып табылады. Киото хаттамасын Қазақстанда ратификациялау мәселесі қоршаған орта сапасын тұрақтандыру бойынша ведомство аралық комиссиясында қарастырылған. Осы мәселе бойынша парламенттік тыңдаулар жүргізілді және Киото хаттамасын ратификациялау туралы Заң жобасы мемлекеттік органдардың келісімінде қаралуда.

Экология және климатты ғылыми-зерттеу  институттары Қазақстан аумағында  парник газдарының эмиссиясын жыл сайын  түгендеу және осы проблема бойынша  ғылыми жұмыстар жүргізілуде.

Келесі ғаламдық мәселе –  Жердің озон қабатының бұзылуы. Озон қабатын қорғау бойынша міндеттемелерді  іске асыру мақсатында озон қабатын  бұзатын заттарды тұтынуды азайту, оларды сатудан алып тастау, озон қабатын  бұзатын заттарды тұтынушы-кәсіпорындар технологияларын айырбастау және қолдау бойынша іс-шараларды енгізетін  іс-әрекеттер жоспары мен жобасы әзірленді және іске асырылуда.

Био әртүрлілікті сақтау мәселелерін  шешу шеңберінде ЮНЕСКО Бүкіл әлемдік  мұра тізіміне табиғи объектілерді енгізу жұмысы жүруде, олардың арасынан ең бірінші объектілер Алтай аумағы және Қорғалжың және Наурызым мемлекеттік  табиғи қорықтары болып табылады.

Тағы да бір ғаламдық экологиялық  мәселе - жердің сортаңдануы болып  табылады. Жоғарыда атап өткендей, Қазақстан  Республикасы аумағындағы шөлейтке айналу процесін қалпына келтіру  және алдын алу бойынша шараларды  қарастыратын «2005-2015 жылдарға арналған Қазақстан Республикасындағы күрес  жөніндегі бағдарламасы» Үкіметтің  Қаулысымен әзірленді және бекітілді. Қазіргі уақытта Ғаламдық экологиялық  қор жер ресурстарын басқару  бойынша Орталық Азия елдерінің  Бастамасын мақұлдады және бес мемлекет үшін 10 жылға шамамен 1 млрд. теңге  көлемінде қаржыландыру қамтамасыз етіледі.

Қазақстан алдында ғаламдық экологиялық мәселелермен қатар  ұлттық экологиялық мәселелер тұр. Орталық Азия мемлекеттерін қосу жөніндегі Қазақстан бастамасын және шекаралық су ағындарын және халықаралық көлдерді қорғау мен  пайдалану бойынша Хельсинки  конвенциясын қолдау мәселесі жүргізілуде. Осы мәселелер бойынша жұмыстарды ұйымдастыру шеңберінде Орталық  Азия елдеріндегі Қазақстан Республикасының  дипломатиялық өкілдігіне сол елдердегі  тиісті органдармен көрсетілген  құжатқа олардың қосылуы туралы мәселелерді қарастыру туралы тапсырма берілді. Сондай-ақ, Біріккен Ұлттар Ұйымы  жанындағы Қазақстан Республикасының  тұрақты өкілдігіне су мәселесі бойынша  халықаралық және аймақтық конференциялар, семинарлар, симпозиумдар жүргізу бағдарламасына аталған ұсыныстарды енгізу туралы мәселені қайта қарауға жіберілді.

«Арнайы экологиялық талаптар және Каспий қорық аймағындағы және Каспий маңындағы өңірлердегі шаруашылық қызметін жүзеге асыратын кәсіпорындар»  жобасы әзірленді, алайда Ауыл шаруашылығы  министрлігінің бюджеттік бағдарламалар шеңберінде жүргізілетін Каспий теңізі қорық аймағын аймақтандыру нәтижесі есебінен оны іске жарату туралы шешім қабылданды.

Ғылыми бюджеттік бағдарламалар  шеңберінде Атырау және Маңғыстау облыстары  шегінде Каспий теңізі жағалауының  қазіргі заманғы экологиялық  жағдайын мамандандырылған өрістік  экологиялық және инженерлік-геологиялық  зерттеулер жүргізілуде. Қоршаған ортаны қорғау министрлігінің бюджеттік бағдарламалары шеңберінде әскери-ғарыштық және сынақ  полигондарының экологиялық жағдайының мониторинг жүйесін жасау бойынша  жұмыстар жүргізілуде. Экологиялық  қауіпсіздікке жету жағдайы жергілікті экологиялық проблемаларды шешу болып табылады.

Осы үшін радиоактивті көздерді түгендеу және радиоактивті қалдықтарды  қайта өңдеу және көму бойынша  мамандандырылған ұйымдастыруды жасау  бойынша жұмыстар жүргізілді.

Өндіріс және тұтыну қалдықтарына, Арал теңізіндегі Возрождение аралы  аумағын бактериологиялық залалсыздандыру  зерттеулерін жүргізуге басты назар  аударылуда.

Адамзат жаңа ғасыр табалдырығын аттар алдында өткеннен қорытынды  шығара отырып, өркениеттің жетістіктерін  мойындай отырып, болашаққа көз жүгірте  отырып, экологиялық мәселелер ғаламдығын тани алады, тұрақты даму жолындағы  оларды шешу мен алға жылжу есебінен өз қызметін жоспарлай алады. Осының негізінде ғылыми жұмыс барысында  ҚР жер ресурстарын қазіргі таңда  мазалап жүрген көптеген мәселелері қарастырылды.

Балқаш көлінің  және жағалау жерлерінің экологиялық  мәселесі

Еліміздің өзге аймағы  Балқаш көлінің мәселесіне келсек, ол келесідей  сипаттамаларға ие болды.

Балқаш көлі Каспий теңізінен  және кеуіп бара жатқан Арал теңізінен  кейінгі үшінші тұрған ағынсыз континент  ішілік су қоймасы. Балқаш маңында Қазақстан  халқының шамамен 16% тұрғыны тұрады. Бұл жерде өзен ағыстарының шамамен 24 км3 жиналады, ал бұл республиканың  шамамен 25% су және 42% гидроэнергетикалық ресурстарын құрайды. Жер асты су қоймаларының белгіленген қоры жылына 3,2 км3 құрайды (шамамен 13% жер үсті сулары). Қазіргі кезде бекітілген қордың 2% пайдаланылуда. Бұл дұрыс, өйткені  жер асты суларының үлкен бөлігі тау етегіндегі аймақтарға шоғырланған, олардың жердің үстіндегі сулармен байланысы әлі түпкілікті шешілген жоқ. Бұдан басқа, Балқаш маңындағы  жер асты сулары қатты ластанған, сондай-ақ жер үсті сулары да ластанған, бірақ соңғысына қарағанда олар өзі тазартатын қабілетке ие емес. Жер асты сулары биоценозы тіршілік ету әрекеті әлсіз.

Өңірде ірі полиметалл рудаларының, тас көмір, құрылыс  материалдарының кен орындары орналасқан. Үлкен жер аумағы дәстүрлі түрде  жайылым ретінде пайдаланылды, сондықтан  осы жерде мал шаруашылығына арналған өнімділігі жоғары жайылым орналасқан. Суармалы егіс алқабы үшін үлкен жер аумағы 2 млн. га-дан асады; олардың 30 % көне дәуірде пайдаланылды.

Қазіргі кезде суармалы жер  үшін Қазақстан тарапынан шамамен 600 мың га жер және Қытай тарапынан  шамамен 300 мың га Балқаш көлі басейнінен жер пайдаланылады. Көптеген ғалымдар, әсіресе қытай ғалымдары Балқаш маңындағы жер және су ресурстарын  дұрыс пайдалану кезінде тиімді өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы  өндірісінің жоғары деңгейіне қол  жеткізуге болады деп санайды. ҚХР  Үкіметі СҰАР Орталық Азиядағы барынша  дамыған және өркендейтін өңірге айналдыруға барынша күш жұмсауда.

Балқаш маңында өнеркәсіп, энергетика, ауыл шаруашылығы, балық  және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылықтары даму үстінде. Осы өңір үлесіне Қазақстан  өнеркәсібінің 16 % және ауыл шаруашылығының 13 % тиесілі, 44 % астамы балық аулау, 75 % пайдаланылатын жер тиесілі. Бұдан  басқа, көлдің жағалауына түсті металлургияның алыбы – Балқаш мыс балқыту  комбинаты орналасқан. Қаратал өзенінің жағалауында мырыш-қорғасын комбинаты  жұмыс істейді, тас көмір, полиметалл рудаларының карьерлері барланған  және қазып алу басталған, сондай-ақ жергілікті шикізат базасында жеңіл  өнеркәсіп кәсіпорыны жұмыс істеп  тұр.

Көптеген шаруашылықтар  мал шаруашылығын дамытуға мамандандырылған. Ауыл шаруашылығының өнімдері мал шаруашылығының 63,7 %-нан алынады, 36,3 % өсімдіктер өсіруден алынады, алғашқы келтірілген сан 38,6 % қой шаруашылығымен (жүні, терісі, еті) анықталады және 25,5 % мал шаруашылығына  тиесілі (сүт, ет, тері).

Қазақстан шегінде ауыл шаруашылығын енгізу технологиясы өте төменгі  деңгейде. Жылдам нәтижелер алу үшін жанталасқан кезде мал шаруашылығының ғасырлар бойы жинақталған бай тәжірибесі бұзылды, ол дәстүрлі құрылымда қой  малының, жылқы малының, түйе малының  кемуіне негізсіз орасан шығын әкелді. Қазақтар ертеде қой мен ешкіні жылқы  мен сиырға қарағанда «бес ауызы» бар деп санаған: бір ауызымен олар жұтаң құнарсыз өсімдіктерді тамыр  жемістерімен бірге жұлып бітірген, ал қалған төрт аяқтарымен (үшкір тұяқтарымен) жайылымның жұқа қарашірік қабатын  таптап тастайды. Сондықтан бұрынғы  қазақтар қой мен ешкі санын күрт шегеріп отырған, оның орнына ірі  қара малды баққан. Ал бұл туралы қазіргі кездегі «мәдениетті  ұрпағы» ұмытып кеткен. 20 ғасырдың басында 0,6 т астам құрғақ шөп беретін  құнарлы жайылым жоқ, барлық жерде, әсіресе тау маңындағы жазғы  жайылымдар тапталған, ал бұл жел  мен су эрозиясының процестерін  күшейткен. Сондықтан қазіргі кездегі  жайылымдардың өнімділігі 0,3 т/га жететін  жерді әзер құрайды.

Осындай жылдам және экологиялық  негізсіз технология өсімдіктерден  де байқалады. Соңғы 20 жыл ішінде қысқы  бидай мен себілген шөптердің  егісі маңызды түрде азайды, ал оның орнына жүгері, күнбағыс, көкөніс  дақылдарының егісі ұлғайды.

Бұл ретте суды үнемдейтін технологияларға жеткіліксіз көңіл  бөлінуде: сусыз және суы аз технологиялық  процестерді дамытуға, қайтарымды –қайталамалы сумен қамтамасыз ету, ағынды суларды  тазартуға және т.б. Пайдаланылған  сулардың жалпы санынан тек 15-20 % толық емес тазалауға ұшырайды. Қалған бөлігі тазартусыз жергілікті жердің табиғи өзен желісіне лақтырылады. Сонда  қатты ауыр тұрмыстық қалдықтар  мен құрылыс қалдықтары лақтырылады. Еріген және жауын суларымен бірге  бұл қалдықтар өзен желісін үстіңгі  және жер асты суларын қатты ластай отырып Балқаш көлінің ақырғы сағасына құйылады.

Көлді үлкен және тікелей  ластаушылар Солтүстік Балқаш маңындағы  өнеркәсіптік объектілер болып табылады, олар ағынды суға көптеген тармақты қоймалардың  жауын канализациясы арқылы шығарылады және күкіртті ангидрит және басқа  газдар келіп түсетін атмосфералық ауа арқылы тарайды. Мысалы, Балқаш тау кен-металлургия комбинаты  Тораңғылық шығанағына ағын суларын  лақтырады. Ондағы мыстың концентрациясы 35-48 ШРК (шекті рауалы концентрацияға) жетеді, ал апатты лақтырындылар кезінде 300 ШРК асып түседі.

Соңғы жылдары су ағыстарын  гидрохимиялық режиммен бақылау  балық шаруашылығы пайдаланатын су қоймаларында сульфаттың (ШРК) артуы  байқалады. Мысалы, шағын Сарышағанда  сульфаттың құрамы ШРК тен 8-8,9 есе  артық, Бертіс қайнауында 7,7-9,5есеге, Балқаш маңында. 7,7-8,1 есеге артық. ШРК артуы  хлоридтер құрамында да байқалады: шағын Сарышағанда 1,3-1,5 есеге, Бертіс қойнауында 1,3-1,5 есеге және Балқаш маңында 1,3-1,6 есеге артық.

Егер Балқаш өзенінің тұтастай ластануын сипаттайтын болсақ, онда келесі көрініс байқалады. Хлоридтер  проценттік қатынаста гидрохимиялық  талдаулардың жалпы санынан шекті  рауалы концентрациядан 80,4 % жағдайда асып түседі, сульфаттар және мыс - 100 %, мырыш 25,3 %, фторидтер 98,0 %, мұнай өнімдері 40 %, фенолдар 33,3 % жағдайда асып түседі.

Балқаш көлінің суында бірқатар микроэлементтер бар, олардың  аясында ауыр металдар Балқаш маңындағы  топырақ грунттың геохимиялық ерекшелігіне байланысты жетекші орын алады, сондай-ақ олардың өзендерге және ағын сулары бар көлдерге түсуі және өнеркәсіптік объектілерден ауа лақтырындыларынан  су қоймасының бетіне жартылай шөгуі  байқалады.

Балқаш көлінің суындағы марганец, мыс, мырыш, барий, титан, бор, никель, мырыш пен кадмий балық  шаруашылығының қоймаларына арналған ауыр металдар ШРК асып түседі. Стронций, мыс, қорғасын, молибденнің фондық құрамы тұрақты артуда, ал бұл антропогендік  факторлардың әсерімен түсіндіріледі. Бертіс топырағындағы кейбір элементтердің (мырыш, мыс, қорғасын) жоғары құрамына назар аудару керек, ол ұзақ уақыт  бойы (50 жылдан артық) ағынды суларға  Балқаш тау кен-металлургия комбинатынан (БТМК) лақтырылып отырды. Батыс |Балқаштағы және Бертіс қойнауындағы қалайы фондық мәндерден асып түседі.

Көлдің негізгі ластаушылары Іле, Қаратал, Лепсі және Ақсу өзендерінің  бойында орналасқан ауыл шаруашылығының алқаптары, сондай-ақ Балқаш қаласы өнеркәсіптік кәсіпорындар болып табылады. Осы  уақытқа дейін Қаратал өзені  бассейнінде Текелі ГОК жұмыс  істеді, оның қалдықтары Қаратал өзенін ластады және сол өзен суымен Балқаш көліне зиянды заттар келіп түсті.

Балқаш көлінің экологиялық  жағдайының нашарлауы тропикалық тізбек бойынша беріледі, гидробионттардың тіршілік әрекетіне, соның ішінде балықтарға әсер ете отырып, нәтижесінде азық қорының нашарлауына, балықтардың  өну жағдайының нашарлауына және олардың қорының азаюына әкеліп соғады. Балық етінің құрамындағы  микроэлементтер мен олардың  судағы концентрациясы арасындағы байланысты кобальт пен мыс үлгісінен  байқауға болады. Су айдынының барынша  ластанған ауданы – Бертіс қойнауында балықтың бұлшық ет тканіндегі мыстың жинақталуы 1,5-4 есеге, ал кобальт 100-150 есеге  артық, ал бұл Сарышаған ластанған  түбегінде аздау. 1995 жылғы зерттеулердің  деректері бойынша Торанғалық шығанағында  ауланған сазанның бұлшық етінде мыстың жинақталу коэффициенті 61,4; Майтан шығанағында - 43,5; Сасықкөл шатқалында - 13,2 құрады. Кобальттің жинақталу коэффициенті осыған сәйкес - 90,0; 65,3; 12,5 теңеледі. Бұдан  басқа, Майтан шығанағында ауланған сазанның бұлшық етінде сынап табылған.

Балқашқа ластанған сулар  тек тау-кен комбинатынан ғана келіп  түспейді, сонымен бірге Қытайдан да келеді, шекаралық бекеттерде мыс  пен басқа заттар құрамының қатты  артқаны тіркелген. Қытай аумағына Іле өзені бассейнінен жылына 14,5 км³ суды сұрыптау байқалады, себебі Синьцзян-Ұйғыр автономиялық ауданы халқының белсенді өсуінен 3,6 есеге  ұлғайту жоспарлануда. Сарапшылардың  пікірі бойынша Тянь-Шань мұз ағыстарының  ұлғаюына қарамастан 10% жинақтау нормасы  апатқа әкеліп соғуы мүмкін, Балқаш шығыс бөлігінің құрғауымен екі  бөлікке бөлінуі мүмкін.

Қазіргі кезде ҚХР су қатынасы 2001 жылғы 12 қыркүйектегі «ҚР Үкіметі  және ҚХР Үкіметі арасындағы трансшекаралық өзендерді пайдалану мен қорғау саласындағы ынтымақтастық туралы келісімге» қол қойылған, сол негізде  жұмыс істеуде. Қазақстан-қытайлық бірлескен комиссия және сарапшылардың  жұмыс тобы құрылды және сол бойынша  әрекет жасауда.

Балқаш көлінің экологиясы үшін қауіпті қатерлер байқалады, әсіресе  Арал теңізіне ұқсас апаттың қайталануы мүмкін екенін көрсетеді. Осыған ұқсас  бірқатар алаңдаушылықтар да байқалады. 1970 жылдан бастап Қапшағай су қоймасын толтыру үшін Іле өзенінің суы  пайдаланыла басталды, сол үшін 39 км³ су кетті, ал бұл өзен ағысының 2/3 азаюына және көл деңгейінен төмендеуіне  әкеліп соқты. Балқаштың таяздауы әсіресе  оның терең батыс бөлігінде байқалады. 1972 мен 2001 жылдар аралығында көлден оңтүстікке қарай 8 км жерде орналасқан шағын  Алакөл тұзды көлі мүлдем жойылып  кетті, ал Балқаштың оңтүстік бөлігі осы уақыт ішінде шамамен 150 км² су бетін жоғалтты. Балқаш маңындағы 16 көл жүйесінен тек бесеуі ғана қалды, босау процесі шамамен бассейннің 1/3 қамтыды. Тұзды шаң көл түбінен көтеріледі, азиялық шаң боранын қалыптастыруға үлес қоса отырып, өңір климатына қолайсыз әсер етеді.

Экологиялық қадамдарды жақсарту қадамдары ретінде Қапшағай су қоймасын толтыруды тоқтату, металлургия  комбинатының ағысты суларын тазалау, суландыруға кететін қайтарымсыз  шығындарды азайту және т.б. ұсынылды.

2000 жылы Алматы қаласында  әр түрлі елдерден келген эколог  ғалымдар, сондай-ақ бизнес пен  билік өкілдері жиналған «Балқаш-2000»  конференциясы өтті. Форум жұмысының  нәтижесінде қарар қабылданды  және президентке, парламентке,  үкіметке және халықаралық ұйымдарға  Балқаш-Алакөл бассейнінің экожүйесін  басқарудың жаңа принциптері  туралы үндеу жолдады, өңірдегі  қаржыландырылған жобалар бойынша  үлкен мүмкіндіктердің жеке капиталын  ұсынады.

2005 жылы Балқаш көлінің  проблемалары бойынша халықаралық  экологиялық форумда «Қазақмыс»  корпорациясы экологиялық таза  өндірістің құрылысын аяқтайды  деп жариялады, ал бұл 80-90 % лақтырындылар  азайтуға мүмкіндік береді.

Соңғы жылдары Балқаш көлінің  бассейніндегі экологиялық ахуалдың нашарлағанын көрсетті. Балқаш көлінің  Тянь-Шань мұздықтардың қарқынды дамуының арқасында екінші аралға айналмады.

Балқаш көлі бассейніндегі  ахуалды тұрақты бақылау үшін және өңірдің тұрақты экономикалық дамуын жасау үшін мыналар қажет  деп табылды:

- Балқаш көлі бассейніндегі  су объектілерінің ағымдық жағдайының  мониторингі, жағалау жері мониторингі;

- климаттың антропогендік  өзгерістері бассейні су бетінің  ресурстарын бағалау;

- Іле өзені шектес Қытай  аумағындағы суды тұтынудың әрі  қарай артуы және климаттың  антропогендік өзгерістері кезінде  мүмкін қолайсыз зардаптарды  анықтау;

- өңірдің экономикалық  қажеттіліктерін барынша толық  ескеретін нақты шаралар және  жер үсті су ресурстарын пайдаланудың  жаңа тұжырымдамасын, Іле-Балқаш  проблемасының экологиялық талаптары  мен халықаралық аспектілерді  әзірлеуболып отыр. Осы мәселелер  бойынша қазіргі кезде көп  нысанды жұмыстар атқарылуда.

 Арал теңізінің  және оны құраушы жердің экологиялық  мәселесі

 « Сыңарлас қойдың  сыңсуы бір» - демекші елде алаңдатарлық  мәселе Арал теңізінің мәселесі  болып отыр. Арал теңізі бұрын көлемі жағынан дүние жүзінде төртінші теңіз болып саналған еді, оның табиғат қоры өте бай, ал Арал маңындағы табиғат ортасы гүлденген және биологиялық тұрғыдан өте бай өлке еді. Аралдың бірегей оқшау болуы және әр түрлілігі ешкімді де бей-жай қалдырмады. Теңіздің осындай атауға ие болуы да таңқаларлықтай емес. Себебі «Арал» деген сөздің өзі түрік тілінен аударғанда «арал» деген мағынаны береді. Сірә, біздің ата бабаларымыз Аралды Қарақұм мен Қызылқұм арасындағы ыстық шөл даладағы жайлы қоныс және құтқарушы арал деп санаған ғой.

Суармалы тоғандар 1940-жылдардан  бастап ірі ауқымды көлемде салына басталды. Суармалы тоғандардың көбісі нашар салынған, судың сортаңға айналуына  немесе булануына әкеліп соқтырды. Орта Азиядағы ірі Қарақұм каналында  шамамен 30-75 % су далаға кетті. 1960 жылдары, судың 20 км-ден 60 кубтық километрге дейін  жыл сайын теңізге құйылудың  орнына жерге ағып кетіп отырды. Осылайша, теңізді сумен қамтамасыз етудің үлкен бөлігі бұзыла бастады, 1960-жылдардан бастап Арал теңізі тарыла бастады.

1960 жылдарға дейін оның  ауданы 66,1 мың ш. км-ге теңесті.  Тереңдігі 10-15 м, ең үлкен тереңдігі  - 54,5 м. Аралдың барынша ірі  аралдары – Барсакелмес және  Возрождение. 1961 мен 1970 жылдар аралығында  Арал теңізінің деңгейі орташа  алғанда жылына 20 см-ге түсіп отырды. 1970-жылдарда орташа норма жыл  сайын 50-60 см-ге төмендеп отырды, ал 1980-жылдарға қарай теңіз деңгейі  төмендей берді: жылына 80-90 см-ге  төмендеді. Өңірдегі суармалы  көп дақылды егіс алқаптарын  дамыту нәтижесінде жердің сапасы  нашарлай бастады, қайтарымсыз  суды тұтыну көлемі артты, жаңбыры  аз қуаңшылық жылдар көп болды, 80-жылдардың басында Арал теңізіне  Амудария мен Сырдария өзендері  суларының құйылуы мүлдем тоқталды.

1990 жылдарға қарай оның  ауданы 36,5 мың шаршы км құрады (соның ішінде Үлкен теңіз 33,5 мың шаршы км құрады). 1995 жылдарға  қарай теңіз тіпті су көлемінің  төрттен үш бөлігін жоғалтты, ал үстіңгі бетінің ауданы  жартысынан астамы қысқарды.

2004 жылдарға қарай теңіз  өзінің бастапқы үстіңгі беттік  ауданынан 25 % ға дейін қысқарды, бес есеге дейін артқан тұздану  сол теңізге тән өсімдіктер  мен жануарлар дүниесін құртып  жіберді. Қазіргі кезде теңіз  түбінің 33 мың шаршы километрден  астамы құрғап кетті. Жағалау  сызығы 100-150 километрге дейін шегініп  кетті. Судың тұздығы 2,5 есеге  дейін ұлғайды. Ал теңіздің  өзі екі бөлікке бөлінді –  Үлкен Арал және Шағын Арал. Осылайша Арал кеуіп бара жатыр.

Арал теңізінің кеуіп  қалуы үлкен масштабта қоршаған ортаның қыста жылы болуына және жазда салқын болуына әкеліп соғуда, қуаңшылық пен құрғақшылық артуда, климаттың континенттілігі шиеленісуде. Тұзды құм шаң теңіз аймағындағы 15 мың га дейінгі жайылым жерді  жыл сайын жұтып алуда. Осы  жерде мекендеуші сүт қоректі  жануарлар мен құстар түрлері 50%-ға дейін азайып кеткен.

Осылайша, Арал маңындағы  Арал теңізінің құрғап кетуіне байланысты ғаламдық сипатта халықтың денсаулығына және шаруашылықты жүргізу үшін зардаптардың шығу тегі мен деңгейі бойынша  қалыптасқан экологиялық проблемалардың күрделі кешені пайда болды.

Қазіргі күні Арал маңындағы  барлық аймақта тым күрделі экологиялық  жағдай қалыптасты (Арал маңындағы  аудан 47,2 мың ш. км. құрайды). Бұл жерде  су және жер ресурстарының сапасы жойылған, экожүйенің құрамы мен төзімділігі  бұзылған, қоршаған ортаның экологиялық  құндылығы азайған, оның өнімділігі жоғары қасиеттері жойылған, қоршаған ортаның улануы күрт артқан, осыған байланысты ортаның медициналық-гигиеналық тұрақтылығы жойылған. Рыбацкий, Мойнақ, Әжібай, Жалтырбас, Бозкөл, Алтынкөл және Каратма шығанақтары жоғалып  кеткен.

Жылына 300 күнге жуық өңірде құмды тұз дауылы соғады. Кеуіп  қалған теңіз түбінен атмосфераға 75 млн. тонна құм мен шаң көтеріледі, ал Арал маңындағы 1 га ауыл шаруашылығы  жеріне 520 кг тұз түседі, ал бұл егілетін дақылдарға орасан зор шығын әкеледі. Аралқұм шөлі егістік жердің 2 млн. гектарын жұтып алды, жайылымдық жерлердің, орман алқаптарының, басқа да өсімдіктер дүниесінің құлдырауына әкелді. Теңіздің кеуіп қалуы жалғасып жатыр, ал бұл  дегеніміз теңіз суының түбінен  әлі де тұзды топырақ грунттар босайды дегенді білдіреді, сол  кезде Арал маңындағы ауа әлі  де улы тұз бен шаңға батады. Егер атмосфералық шаң негізінен  ылғалды жерлерде шөгіп жинақталуы мүмкін дегенін ескерсек, онда бұл  процестен таулар да сырт қала алмайды, себебі орта азиялық өзендер мен  сулардың бастауы сол таулардан  алынады. Арал тұзы мен шаңы ауаға  тым биікке көтеріле отырып, бұлттармен араласып кетеді, үлкен ара қашықтыққа дейін ұшады, тұзды шөгінділер ретінде  шөгеді.

Арал катастрофасының  зардаптары өңір аумағынан да шығып  кетті. Теңіздің кеуіп бара жатқан акваториясынан жыл сайын жанартау атқылаған  сияқты 100 мың тонна тұз бен  әр түрлі химикаттары мен улы  қоспалары бар ұсақ ұнтақты шаң  ұшады, ұшқан тұз бен шаң дауылы барлық тіршілікке келеңсіз әсерін тигізуде. Арал батыстан шығысқа қарай күшті  ағынды ауа ағысының жолында орналасқан, сондықтан атмосфераның жоғарғы  қабатына аэрозольдардың шығуына мүмкіндік  береді, ластану әсері тым қатты  күшейеді. Тұз ағындарының іздері барлық Еуропа бойынша, тіпті Солтүстік  Мұзды мұхитқа дейін ұшады.

Аралдың таяздау және соған  шектес жатқан өңірлердің шөл далаға айналуын талдау 2010-2015 жылдарға қарай  теңіздің толықтай жойылып кетуі  мүмкін деген қатерлі болжамға әкеледі. Нәтижесінде – жаңа Аралқұм шөлі пайда болады, Қарақұм мен Қызылқұм шөлдерінің жалғасына айналады. Тұз  бен әр түрлі улы заттардың  үлкен мөлшері көптеген жылдар бойы бүкіл жер шарына таралады, ауаны  улайды және планетаның озон қабатын  бұзады. Арал маңында жаз неғұрлым құрғақ және қысқа, ал қысы тым қатты  суық және ұзақ болады. Ал мұндай жағдайдан  ең бірінші, әрине, Арал маңының тұрғындары зардап шегеді. Ол, бәрінен бұрын, суға деген өткір қажеттіліктен туындайды. Демек, тұрғындар күніне 125 литр орташа норма орнына, тек 15-20 литр су ғана алады. Бірақ тек суға деген қажеттілік ғана емес, сонымен қатар әр түрлі  проблемалар да туындайды. Бұл күні өңір аштықтан, жоқтықтан, сондай-ақ әр түрлі эпидемиялар мен аурулардан зардап шегуде.