Кәсіпорынның маркетингтік қызметін талдау

Жоспар:

1. Кәсіпорынның маркетингтік қызметін талдау ......................................2
2. Негізгі құралдарды пайдалануды талдау................................................5
3. Материалдық ресурстарды пайдалануды талдау...................................9
4. Еңбек ресурстарын пайдалануды талдау...............................................12
5. Өнімдерді өндіру мен сатуды талдау.....................................................14

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1. Кәсіпорынның маркетингтік қызметін талдау

 

Маркетинг (ағылш. marketіng — рынок‚ базар‚ өткізу‚ сауда) — кәсіпорынның (фирманың, бірлестіктің‚ т.б.) тауар өндіру-өткізу және сауда жасау қызметін ұйымдастыру мен басқару жүйесі. Маркетинг нарық дамуының жай-күйі мен келешегін зерделеуге негізделеді, тұтыну мен өндіріс өніміне (тауарға‚ көрсетілетін қызметке) сұранымды қалыптастырады, табыс алу мақсатымен рынокта тауарлардың өткізілуін тездетуге бағытталады. Маркетинг — сұранымды жан-жақты зерделеп‚ болжау‚ жарнаманы пайдалану‚ өндірісті ынталандыру‚ сақтау мен тасымалдаудың осы заманғы тәсілдерін‚ тауарлардың тұтынушыға жетуіне жәрдемдесетін тех. және басқа түрлерін қолдану негізінде кәсіпорынның жаңа өнімді әзірлеу‚ өндіру мен өткізу жөніндегі ұйымдық-техникалық‚ қаржы‚ коммерциялық және басқа қызмет түрлері жатады.

Қазіргі уақытта маркетинг- бұл кең көлемді ғылым және бәсекелестердің шарттарының статиясы мен тактикасын, сатып алушыларды қызықтыру әдістерін, нарық тәсілдерін, нарық пен бағаны белсенді бақылауды әзірлейтін сфералық қызмет.

Осы маркетинг  қызметтерінің әрқайсысының бағыттары,  олардың құндылығы және маңыздылығы  тек оларды бірге қарастырып қолданса ғана өседі. Маркетинг қызметінің негізгі  мақсаты – тұтынушы мен өндірушіні тығыз байланыстыру, бір-бірін табуға көмектесу болып табылады.

Маркетинг –  тұтынушылар сұраныстарына жауап  беретін өнімнің жоғары сапасын  қамтамасыз етуде негізгі рөлді атқарады.

 

            1 сурет –  Кәсіпорынның маркетинг  жүйесін құрайтын элементтер

 

 

1-ші суретте  қазіргі маркетинг жүйесінің  негізгі элементтері көрсетілген.

Маркетингінің мәні мен мақсаты - Экономиканы‚ жарнаманы‚ инженерлік істі‚ психологияны‚ жоспарлауды‚ болжауды оңтайлы ұштастыру‚ яғни Маркетинг — тауарларды өндіру мен өткізу туралы ғылым. Оныңнегізгі мақсаты барынша көп пайда алумен бірге айырбас‚ тауарлардың тұтынушыға жеткізілуін тездету және өндірістік-коммерц. қызметтің тиімділігін арттыру арқылы рыноктың (адамдардың‚ фирмалардың, кәсіпорындардың) тауарларға (жұмыстарға‚ қызметтерге) сұранымын қанағаттандыру.

Маркетингтік зертеулерді бес кезеңмен өткізуге болады:

1. Зерттеу мәселесі мен мақсаттарын айқындау.
2. Зерттеу жоспарын құру.
3. Ақпарат жинау.
4. Жиналған ақпаратты талдау.
5. Зерттеу қортындылары туралы есеп.

Маркетингтік талдау шаруашылық субъектінің маркетинг бөлімі кәсіпорынның сыртқы ортасын зерттеу үшін қолданады: дайын өнімді сату және шикізат нарығы, оның бәсеке қабілеттілігі, сұранысы мен ұсынысы, коммерциялық тәуекелділік, баға саясатын қалыптастыру, маркетингтік қызметтің тактикасы мен стратегиясын өңдеу.

Маркетингтік талдаудың міндеттері:

1. Ақпаратты жинау, сұрыптау және соңғылығы;
2. Фирманың өзіндік мүмкіндіктерін бағалау, талдау мен болжау.
3. Бәсекелестердің мүмкіндіктерін және белсенділігін бағалау және талдау.
4. Нарық конъюктурасын бағалау және болжау.
5. Сұранысты болжау, оның икемділігін бағалау.
6. Коммерциялық тәуекелділікті айқындау және бағалау.
7. Маркетингтік стратегияны негіздеу және т.б.

Маркетингтік  талдау – нарықтық сұранысын есепке алат отырып, өндіріс пен сатуды реттеу құралы.

Маркетингітк талдаудың әдістері:

• Модельдер, мысалы, фирманың іскерлік белсенділік моделі. Ол шаруашылық портфель жағдайын және өзгерісін бағалау үшін қолданылады.
• Статикалық әдістер, фирманың өзіндік мүмкіндіктерін, оның бәсекеге қабілеттілігін деңгейін, фирманың несиелік-қаржылық әлеутін, тауар қозғалысының тиімділігін бағалауға мүмкіндік береді.
• Стратегиялық индекс, фирманың тәртібі туралы шешімді бағалау үшін қолданылады.
• Коэффициенттер әдісі, мысалы, жұмылдыру коэффициенті, пайдалы тиімділік коэффициенті, тартымдылық коэффициенті.
• Эксперттік бағалау әдісі.
• Тәжірибе қисығы, өнімнің өзіндік құнының өндіріс көлемінің өсуіне кері тәуелділігін сипаттайтын модель.
• Сату реакциясы қисығы.
• Оқыту қисығы.
• Ранжирлеу.

    Маркетингтік  бөлімдерінің қызметі кәсіпорынның  негізгі мақсаттарын                                                                        жүзеге асыруға және бәсекелес  жағдайда оның тиімді қызмет  етуіне әсер етеді.  Бұл жағдайдағы  негізгі ерекшелік – бәсекелестерді анықтау мен оларды зерттеу.         

                   

 

  

   

 

  

 

 

 

2 сурет – Маркетинг түрлерінің  жіктелуі және  оларды қолдану  аумағы

2.Негізгі құралдарды пайдалануды талдау  

 

 

         Негізгі  құралдарды пайдалану талдау – кәсіпорын қызметінің нәтижелілігін анықтаушы негізгі факторлардың бірі. Негізгі құралдарды пайдалану тиімділігіне баға беру үшін келесідей көрсеткіштер жүйесі есептелінеді:

• Қор қайтарымы (жалпы өнім көлемі / негізгі өндірістік қорлардың

орташа жылдық қалдық құны ) – негізгі  өндірістік қорлардың 1 теңгесіне неше теңгенің өнімі өндірілгендігін  сипаттайды.

·        Қор сыйымдылығы (негізгі өндірістік қорлардың орташа жылдық

қалдық құны / жалпы өнім көлемі) – 1 теңге өнім өндіру үшін неше теңгенің негізгі қорлары пайдаланылғанын  сипаттайды.        

 Қор қайтарымы (Н) мен қор  сыйымдылығы (С) бір-біріне кері  көрсеткіш болғандықтан, олардың  арасында келесідей байланыс  бар: 

 

Н =    немесе  С = 

·        Қорлардың рентабельділігі  (таза табыс / негізгі өндірістік

қорлардың орташа жылдық қалдық құны) – негізгі құралдардың 1 теңгесіне  неше теңге пайда алынғанын сипаттайды.

·        Негізгі қорлардың салыстырмалы үнемі  не артықшылығы: 

 

+-Э_н.ө.қ. = Ф₁ – Ф₀ *I_ж.ө. 

 

 

     Мұндағы: Ф₁ ,Ф₀ – негізгі өндірістік қорлардың базисті (жоспарлы)

және есепті кезеңдегі орташа жылдық құны; I_ж.ө. – жалпы өнім көлемінің индексі.        

 Осы көрсеткіштердің динамикасы 1- кестеде келтірілген. 

 

1-Кесте. Негізгі қорларды пайдалану  тиімділігінің көрсеткіштері 

 

Көрсеткіштер	Жоспар	Нақты	Ауытқу, +-
			абс.	%
Жалпы өнім құны, мың теңге	198135	193190	-4945	-2,5
Жалпы табыс, мың теңге	37541	29613	-7928	-21,1
Негізгі өндірістік қорлардың орташа жылдық қалдық құны, мың теңге	80490	77600	-2890	-3,6
Қор қайтарымы, тг	2,462	2,489	+0,027	+1,1
Қор сыйымдылығы, тг	0,406	0,402	-0,004	-1,0
Қорлардың рентабельділігі, %	46,64	38,16	-8,48	х

 

         

 Кесте мәліметтері бойынша  қор қайтарымы өсіп отыр, ол  негізгі қорларды пайдалану тиімділігі  артқанын сипаттайды. Сонымен бірге,  қор қайтарымының өсуі жалпы өнім көлемін арттырудың негізгі факторларының бірі. Оны сипаттау үшін жалпы өнім көлемін келесідей үлгімен бейнелеуге болады:

Q = Ф* Н 

 

Мұндағы: Ф  – негізі өндірістік қорлардың орташа жылдық құны; Н –қор қайтарымы.

10.3 –кесте  мәліметтері бойынша жалпы өнім  құны 4945 мың теңгеге кеміп отыр, оның ішінде:

а) Негізгі  қорлар құнының жоспарлы деңгейден 2890 мың теңгеге кемуінен жалпы  өнім құны 7114   теңгеге кеміді:

(Ф₁ – Ф₀) * Н₀ = (77600-80490)*2,4616 = - 7114 мың тг.

б) Қор қайтарымының  0,027 теңгеге жоғарылауынан  жалпы өнім құны 2169 мың   теңгеге өсті:

(Н₁ – Н₀) * Ф₁ = (2,4896– 2,4616)* 77600 = +2169  мың тг.

Яғни, сапалық  фактордың  артуы  әсерінен болған жалпы өнім көлемінің өсімі сандық фактордың  кемуі әсерінен болған жалпы өнімнің кемуінен аз, сол себепті жалпы өнім көлемі кеміп отыр. 

Негізгі құралдарды пайдалану тиімділігін сипаттаушы негізгі көрсеткіш – қорлардың рентабельділігі. Талданып отырған кәсіпорында қор қайтарымы өсіп, өнімнің қор сыйымдылығы кемігенімен, қорлардың рентабельділігі төмендеп отыр. Оның себебін анықтау үшін қорлардың рентабельділігінің факторлық үлгісін құру қажет. Қорлардың рентабельділігі (R_Ф) қор қайтарымынан (Н) және өнімнің рентабельділігінен (R_Ө) тәуелді: 

 

R_Ф = Н * R_Ө 

 

Жоғарыдағы  екі фактордың қорлардың рентабельділігіне  әсері 2-кестеде келтірілген. 

 

2-Кесте. Қорлардың рентабельділігінің өзгерісіне  факторлардың әсері 

 

Көрсеткіштер	Жоспар	Нақты	Ауытқу, +-
			абс.	%
Жалпы өнім құны, мың теңге	198135	193190	-4945	-2,5
Жалпы табыс, мың теңге	37541	29613	-7928	-21,1
Негізгі өндірістік қорлардың орташа жылдық қалдық құны, мың теңге	80490	77600	-2890	-3,6
Қор қайтарымы, тг	2,462	2,489	+0,027	+1,1
Өнімнің рентабельділігі, %	18,94	15,33	-3,61	х
Қорлардың рентабельділігі, %	46,64	38,16	-8,48	х
Қорлардың рентабельділігінің өзгерісіне факторлардың әсері, %: - қор қайтарымының өзгерісі - өнім рентабельділігінің  өзгерісі	х х	х х	+0,51 -8,99	х х

 

      

2 –кесте мәліметтері бойынша қорлардың рентабельділігінің

нақты деңгейі жоспарлы деңгейден 8,48 пайыздық пунктке төмен, яғни қорлардың 100 теңгесіне шаққанда 8,48 теңге табыс  кем алынған. Оның өзгерісіне қор  қайтарымы мен өнімнің рентабельділігі  қалайша әсер еткендігін анықтау  үшін абсолютті айырмашылықтар әдісін қолдануға болады.        

 Қор қайтарымының 0,027 теңгеге  жоғарылауынан қорлардың рентабельділігі  0,51 пайыздық пунктке жоғарылады: 

 

(2,489 – 2,462) * 18,94 = +0,51 %. 

 

 

         Өнімнің рентабельділігінің 3,61 пайыздық пунктке төмендеуінен  қорлардың рентабельділігі  8,99 пайыздық пунктке төмендеді:

(15,33 – 18,94) * 2,489 = - 8,99 %.

 

3.Материалдық ресурстарды пайдалануды талдау

 

Өнім өндірісі жоспарын орындау  мен өнімнің өзіндік құнын  төмендетудің, пайда мен рентабельділік деңгейін жоғарылатудың қажетті  шарттарының бірі - өндірісті қажетті  шикізат пен материалдармен толық  әрі уақтылы қамтамасыз ету болып  саналады.        

 Кәсіпорынның шикізат  пен материалдармен қамтамасыз  етілу деңгейі қолда бар материалдар  көлемін олардың жоспарлы қажеттілігімен  салыстыру арқылы анықталады. Сонымен  бірге, сатып алынған материалдардың  сапасы, олардың стандарттар мен  техникалық талаптарға сәйкестігі  тексеріледі.        

 Талдау барысында қоймадағы  шикізат пен  материалдар қорының жағдайына ерекше көңіл бөлу керек. Өндіріс үрдісіне қажетті материал мен шикізаттыңағымдық, маусымдық және сақтық қорлары ажыратылады. Материалдардың  ағымдық қорының көлемі (Қ_ағ.)  материалдарды жеткізу жиілігі (Ж_күн) мен материал түрін тәуліктік тұтыну көлеміне (Т_тәул.) байланысты : 

 

Қ_ағ. =  Ж_{күн *} Т_тәул.                

 

 

         Материалдар мен шикізаттардың  маңызды  түрлерінің ағымдық қорының жағдайына баға беру үшін оның қолда бар  көлемі нормативті шамамен салыстырылады (11.1-кесте). 

 

3 –Кесте. Материалдық қорлардың жағдайын бағалау 

 

Материал түрі	Орташа тәуліктік қажеттілік, м	Нақты қор		Қор нормасы, күн	Ауытқу, +-
		м	күн		күн	м
А	480	1920	4	6	-2	-960
Б	800	5600	7	6	+1	+800

 

          

Кесте мәліметтері кәсіпорында  запас нормасы сақталмайтындығын  көрсетеді,  1-материал түрінің қоры нормативтен 2 күнге кем , 2-материал түрінің қоры 1 күнге артық.         

 Кәсіпорынның материалдық  ресурстармен қамтамасыз етілуінен  өндіріс көлемі тікелей тәуелді.  Бұл байланысты сипаттау үшін  натуралды шамадағы өнім өндірісін  келесі үлгімен бейнелеуге болады:  

 

V_i = 

                           

 

Мұндағы: V_i - белгілі бір өнім түрінің физикалық көлемі; М_i- өнім өндірісіне жұмсалған материалдық шығындар; O_i - материал қалдығы; У_i - өнім бірлігіне  жұмвсалған материал шығыны. 

 

4 –Кесте. Материалды пайдалану деңгейінің өндіріс көлеміне әсері 

 

Көрсеткіштер	Жоспар	Нақты	Ауытқу, +-
Пайдаланылған материал көлемі, м	27580	28340	+760
Материал қалдығы, м	380	440	+60
Өнім өндірісіне жұмсалған материал, м	27200	27900	+700
Өндіріс көлемі, дана	8500	9000	+500
Өнім бірлігіне материал шығыны, м	3,2	3,1	-0,1
Өндіріс көлемінің өзгерісіне факторлардың әсері, дана: - пайдаланылған материал көлемінің  өсуі - материал қалдығының өсуі - 1 өнімге материал шығынының  кемуі	х х х	х х х	+238 -19 +281

 

 

4 –кестеде келтірілген есеп нәтижелерін (аталған 3 фактордың өндіріс көлемінің өзгерісіне әсері) абсолютті айырмашылықтар не тізбекті алмастыру әдістерінің бірімен анықтауға  болады (11.3-кесте). 

 

5-Кесте. Өндіріс көлемінің өзгерісіне факторлар әсерінің есебі 

 

Фактор	Фактор әсерін есептеу алгоритмі		Өндіріс көлемінің өзгерісі, дана ∆V
	абсолютті айырмашылықтар әдісі	тізбекті алмастыру әдісі
Пайдаланылған материал көлемі (М)			+238
Материал қалдығы (О)			-19
Өнім бірлігіне материал шығыны (У)			+281
Барлығы	х	х	+500

 

         

 Кесте мәліметтері  бойынша нақты өндіріс көлемі  жоспармен салыстырғанда 500 данаға  немесе 5,9 % ға артық, оның ішінде: пайдаланылған материал көлемінің  760 м артуынан өндіріс көлемі 238 данаға өсті,  материал қалдығының 60 м өсуінен өндіріс көлемі 19 данаға кеміді, ал 1 өнімге жұмсалған материал шығынының 0,1 м кемуінен өндіріс көлемі  281 данаға өсіп отыр.        

 Осы факторлық үлгі  бойынша пайдаланылатын шикізат  көлемін көбейту, материал қалдығын  кеміту мен өнім бірлігіне  жұмсалатын материал шығынын  кеміту жолымен болатын өндіріс  көлемін өсіру резервтерін анықтауға  болады.

Материалдық ресурстар өндіріс  шығындарының елеулі үлесін алады, сол  себепті оларды пайдалану тиімділігін  талдау мен оны арттыру жолдарын іздестіру кез-келген кәсіпорын  үшін маңызды мәселе. Материалдық  ресурстарды пайдалану тиімділігіне сипаттама беру үшін жалпылаушы және жеке көрсеткіштердің жүйесі қолданылады.         

Материалдық ресурстарды  пайдалану тиімділігін сипаттаушы жалпылама көрсеткіштерге келесілер жатады:         

Материал қайтарымы  - бұл көрсеткіш тұтынылған материалдық ресурстардың әрбір теңгесіне неше теңгенің өнімі өндірілгенін сипаттайды . Оны анықтау үшін өндірілген өнім құнын материалдық шығындарға бөлу керек.         

Материал сыйымдылығы – бұл көрсеткіш өнімнің бір теңгесін өндіруге неше теңгенің материалдық ресурстары тұтынылғанын сипаттайды, яғни материалдық шығындар / өндірілген өнім құны.         

Өндіріс көлемі мен  материалдық шығындардың арту қарқындарының  қатынасының коэффициенті -  бұл көрсеткіш материал қайтарымының динамикасына салыстырмалы баға беруге мүмкіндік береді. Оны анықтау үшін жалпы өнім көлемінің индексін материалдық шығындар индексіне бөлу қажет.         

Өнімнің өзіндік  құнындағы материалдық шығындардың  үлесі – бұл көрсеткіштің динамикасы өнімнің материал сыйымдылығының өзгерісін сипаттайды.         

Материалдық шығындардың 1 теңгесіне келетін пайда – материалдық ресурстарды пайдалану тиімділігін сипааттаушы негізгі көрсеткіш, оны есептеу үшін негізгі қызметтен алынған пайда сомасын материалдық шығындарға бөлу қажет.         

Материал сыйымдылығының жеке көрсеткіштері материалдық ресурстардың жеке түрлерін пайдалану тиімділігін (шикізат сыйымдылығы, металл сыйымдылығы, энергия сыйымдылығы, отын сыйымдылығы, т.б.) сипаттау үшін қолданылады.        

 Материал сыйымдылығының  жеке көрсеткіштері құндық, натуралды  не  шартты-натуралды өлшем бірліктерінде есептелінуі мүмкін. Талдау барысында материалды пайдалану тиімділігінің жеке көрсеткіштері жоспарлы, базисті көрсеткіштермен салыстырылып, олардың ауытқу себептері анықталады.        

 Материалдық ресурстарды  пайдалану тиімділігін сипаттаушы  негізі көрсеткіш – материалдық шығындардың 1 теңгесіне келетін пайда(r). Оның деңгейінің жоғарылауы кәсіпорын қызметінің оң бағытқа өзгергенін көрсетеді. Оның деңгейі мен оған әсер еткен факторларды анықтау үшін келесі факторлық үлгіні пайдалануға болады:  

 

r = 

R * d * m           

 

мұндағы: П - өнім өткізуден  алынған пайда (жалпы табыс); МШ -өндіріске  жұмсалған  материалдық шығындар сомасы; Т - өнім өткізуден алынған түсім;  Q- жалпы өнім құны; R – сатудың рентабельділігі; d - жалпы өнімдегі түсімнің үлесі, m - материал қайтарымы. 

 

6-Кесте. Материалдық шығындардың 1 теңгесіне келетін пайданы факторлық талдау 

 

Көрсеткіштер	Жоспар	Нақты	Ауытқу, +-
Жалпы өнім құны, мың тг	198135	193190	-4945
Өнім өткізуден түскен түсім, мың  тг	180303	181599	+1296
Жалпы табыс,  мың тг	37541	29613	-7928
Материалдық шығындар сомасы, мың  тг	56412	58644	+2232
Сатудың рентабельділігі, %	20,82	16,31	-4,51
Түсімнің жалпы өнімдегі үлесі	0,91	0,94	+0,03
Материал қайтарымы, тг	3,512	3,294	-0,218
Материалдық шығындардың 1 теңгесіне  келетін пайда, тиын	66,55	50,50	-16,05
Материалдық шығындардың 1 теңгесіне  келетін пайданың өзгерісіне факторлар  әсері, тиын: - материал қайтарымы - түсімнің жалпы өнімдегі үлесі - сатудың рентабельділігі	х х х	х х х	-4,14 +2,06 -13,97

 

 

6 – кесте мәліметтері бойынша материалдық шығындардың 1 теңгесіне келетін пайда сомасы жоспарланғаннан 16,05 тиынға төмен. Мұндай нәтижеге келесі факторлар әсер етті:        

 а) Материал қайтарымының 21,8 тиынға немесе 6,2 % ға төмендеуінен  материалдық шығындардың 1 теңгесіне  келетін пайда  4,13 тиынға төмендеді:  

 

(m₁ – m₀) * d₀ * R₀ =  (3,294 -3,512)*0,91*20,82 = - 4.14 тиын 

 

б) Жалпы өнімдегі түсімнің үлес салмағының 3 пайыздық пунктке  өсуінен  материалдық шығындардың 1 теңгесіне келетін пайда  2,06 тиынға өсті : 

 

m₁ * (d ₁ – d ₀)  * R₀ =  3,294 * (0,94 -0,91)*20,82 = + 2,06 тиын 

 

в) Сатудың рентабельділігінің 4,51 пайыздық пунктке төмендеуінен материалдық  шығындардың 1 теңгесіне келетін  пайда  13,96 тиынға кеміді : 

 

 

 

m₁ * d ₁ * (R ₁ – R₀)  * =  3,294 * 0,94*(16,31 -20,82) = -13,97 тиын        

 

 

 

4.Еңбек ресурстарын пайдалануды талдау

 

Еңбек ресурстарының ауқымды пайдаланылуын анықтау реті. Кәсіпорындағы еңбек ресурстарының пайдаланылуын сипаттайтын көрсеткіштер. Жұмыс уақытының жоспардан артық бүкіл күндік, ауысым ішіндегі және өнімді емес жоғалтуларын анықтау реті. Олар пайда болуының объективті және субъективті себептері. Жұмыс уақыты жоғалтуларын қысқарту есебінен өнім шығарылымын көбейту резервтерін анықтау.

Еңбек ресурстары пайдаланылуын талдау әдістемесі. Еңбек ресурстарының ауқымды пайдаланылуын уақыттың талданатын кезеңі аралығында бір жұмыскермен істелінген күндер мен сағаттарының саны бойынша, сонымен қатар, жұмыс уақыты қорының пайдаланылу дәрежесі бойынша бағалауға болады. Бұндай талдау жұмыскерлердің әрбір категориясы бойынша, әрбір өндірістік бөлімше бойынша және бүкіл кәсіпорын бойынша өткізіледі.

Жұмыс уақытының қоры (ЖУҚ) жұмысшылардың санына (ЖС), бір жыл ішінде бір жұмысшымен істелінген күндерінің орташа санына (К) және жұмыс күнінің орташа ұзақтылығына (Ұ) тәуелді болады:

 

 ЖУҚ=ЖС×К×Ұ. 

 

Егер нақты алғанда бір жұмыскер жоспармен көзделгеннен азырақ күндер мен сағаттарды істесе, онда жұмыс уақытының жоспардан артық: бүкіл күндік (БКЖ) және ауысым ішіндегі (АІЖ) жоғалтуларын анықтауға болады: 

БКЖ=(Кн –Кж)×ЖСн ×Ұж;  
      АІЖ=(Ұн –Ұж)×Кн ×ЖСж.

 

Еңбектің өнімді емес шығындары.

Жұмыс уақытының жоғалтуларын зерделегеннен соң, еңбектің өнімді емес шығындарын анықтау керек. Олар ақауландырылған өнімді даярлау және ақауды түзету нәтижесінде, сонымен бірге, технологиялық үрдістен ауытқу есебінен жұмыс уақыты шығындарынан пайда болады. Жұмыс уақытының өнімді емес шығындарын анықтау үшін ақаудан болатын жоғалтулар жөніндегі деректер пайдаланылады.