Орыс мәдениеті дамуының жағдайлары мен ерекшеліктері
XVIII ғ. Орыс мәдениеті
Орыс мәдениеті дамуының
XVIII ғ орыс мәдениеті ежелгі орыс және орта ғасыр мәдениетінен принцип жағынан ерекше салалық жаңа белгілерге ие болды. Ол, әрине, дамудың оның алдындағы кезеңдерінің табыстарына, тәжірибесіне, дәстүрлеріне сүйенеді, оиларды ілгері дамытып, байытады. Бірақ оның сипатын, бағытын, формаларын және даму дәрежесін бұл дәстүрлер емес, XVIII ғ. екінші жартысында қалыптаса бастаған жағдайлар мен ерекшеліктер анықтайды.
Феодалдық орта ғасырдың өн бойына Ф.Энгельтің берген анықтамасы бойынша, рухани өмірдің барлық сфераларында шіркеудің тежеусіз диктатурасы сипат алды. Мектеп пен білім беру түгелінен шіркеу қолында еді. Оларда ортағасырлық діни ілім схоластикасы үстемдік етті. Айналадағы дүниені, табиғат құбылыстарын, адамзат қоғамының тарихын, ел өмірі уақиғаларын түсіндіруде ғылым діни долмалар мен концепцияларға сүйенуге, оларды растауға және дәлелдеуге міндетті болды. Архитектураның, сурет өнерінің, скульптураның, музыканың, өнердің және басқа салаларының сипатын, формаларын, сюжеттерін, даму бағыттарын көбінесе шіркеу белгілеп беріп отырды.
XVIII ғ. шіркеудің бұл рухани диктатурасы күйреді. Әрине, мұнан мәдениетте клерикалдық бағыт жойылып кетті, шіркеу ғылымдағы озат материалистік бағытқа қарсы философиялық, саяси және діни ойларға қарсы күресін тоқтатты деп түсінуге тіптіде болмайды.
Бірақ XVIII.ғ – ақ орыс
мәдениетінің басты,
Ғылыми білімдердің көп ғасырлар бойы қорланну процесі XVIII ғ. білімнің ғылымға айналуымен аяқталды. Ғалымдар енді табиғат құбылыстарымен процестерін, адам баласы тарихы мен өмірін діни ілім концепциялары негізінде түсіндірмейтін және оларды құдай әмірінің нәтижесі деп санамайтын болды. Табиғат құбылыстарын олар материалистік, ал адамзат тарихын рационалистік позициядан түсіндіруге тырысты.
Бұл кезеде жаңа, сөйлеу тілге неғурлым жақын әдеби тіл қалыптасады, оның грамматикасы жасалады, орыстың ұлттық әдебиеті қалыптасады.
XVIII ғ. шіркеу архитектурасының жеке асқан шеберлігі (Смольный монастырының соборларын – архитектор Растрелли, Александро – Невский лаврасын - Петербургте архитектор Старов, метрополит Филиптің шіркеуін – Москва архитекторы Казаков т б) жасалды. Сондай - ақ біз бұлардан да азаматтық архитектураның әдістерін, формаларын айқын көреміз. Рас, XVIII ғ. қала тұлғасының архитектурасын және орыс архитектурасы дамуының дәрежесі мен бағытын олар белгілеген жоқ.
Шіркеудің
дәстүрлі формасы – иконопись
пен фреска живописінің
XVIII ғасырға дейін де орыс мәдениеті басқа елдер мпен халықтардың мәдениетінен қытай дуалымен бөлініп тұрған жоқ еді, бірақ XVIII ғ. бұл байланыстардың сипатында, мазмұнында, формаларында және көлемінде сапалық өзгерістер болды. XVIII ғ. орыс мәдениетінде басқа мәдениеттердің ықпалы күшті болу фактісі оның маңызын және өзіндік ерекшелігін ешқашан да кемітпейді. Бұл кезде оның дамуына шетел мәдениетінің ықпалы болғанына таңдануға болмайды, шетел мәдениетін игеруге творчестволық көзқарастың болғанына, өзінің ұлттық ерекшелігін сақтап қалғанына, орыс мәдениетінің өркнндеу шапшаңдығына, оның XVIII ғасырда – ақ дүние жүзілік мәдениеттің алтын қазынасына үлкен үлес қосқанына таңдануға болмайды.
Ал егер мәдениеттің өркендеу қарқынының шұғыл тездетілуіне, орыс ғалымдарының, жазушыларының, ойшылдарының, суретшілерінің және архитекторларының көрнекті табыстарына қарамастан Ресей мәдениет жағынан кейін қалып қойды десек, мұның себебі – крепостниктің үстемдіктің сақталуында еді.
Оның алдындағы кезеңнің қоғамдық саяси ой- пікірі самодержавиелік- крепостниктік құрылыс мызғымайды және өздерінің міндеті абсолютизмнің принциптерін және оның жүзеге асырған реформаларын дәлелдеу деп санады. Бірақ XVIII ғасырдың орта шенінен бастап қалыптасып келе жатқан орыс ағартушылары крепостникті тежеп, жеңілдету керек, крепостиктік құрылысты тұтасынан алғанда сынау керек, оны жою талаптарын дұрыс қарау керек деп есептейді.
Бұл ағартушылық идеялар ол кездегі орыс мәдениетінің басқа салаларына, әсіресе әдебиет пен журналистикаға улкен ықпал жасады және мәдениеттің бұл түрлерінде демократиялық, азаттық көксеуші элементтердің қалыптаса бастауына, олардың шын мәнісінде ұлттық сипат алуына көмектеседі.
Оқу – ағарту. Ғылым мен техника
Ірі мануфактуралық өнеркәсіптің жасалуы, бүкіл ресейлік рынок пен сыртқы сауданың, XVIII ғасырдың бірінші ширегінде жүзеге асырылған қайта құүрылулар, тұрақты армия мен флоттың құрылуы, белсенді сыртқы саясат сауатты адамдарға және дайындығы бар мамандарға деген ілгерілікті кушейтті. Оларсыз өнеркәсіппен сауда дами алмайтын болды, армия мен флот және өкімет, басқару және сот орындарының қаулап өсіп келе жатқан аппараты өздерінің қызметтерін ойдағыдай атқара алмайтын еді. Гуманитарлық ғылымдардың, әдебиет пен өнердің дамуын дворяндық мемлекеттің мүдделері де және қалыптасып келе жатқан ұлт мүдделері де керек етті.
Мұнда ел тек сауатты адамға
ғана емес, нақ мамандарға мұқтаж
болды. Қолда бар мектептер бұл
міндеттерді шеше алмады, өйткені
олардың басым көпшілігі
Мұның бәрі елде светтік арнаулы мектептердің бірінен соң бірін тұғызуға мүмкіндік тұғызды, бұлардың ішінде алғашқысы 1701 ж. Москвада Сухарева мұнарасы үйінде салынған «Математика және кемеде жүзу ғылымдарының мектебі» еді. 1707ж. алғашқы медицина мектебі, ал онан кейін тау – кен, инженер, штурман мектептері ашылады, верфьтер жанында корабль шеберлерінің мектептері, мануфактуралар жанында қолөнер, ал коллегиялар жанында юнкерлік мектептер ашылады. Тұтас алғанда бірқатар қалаларда бастауыш білім беру үшін цифрлық мектептер ашылды. Мамандарға деген мұқтаждық қандай зор болса, оларды даярлау да сондай тығыз болды, сойтіп Солтүстік соғыс жағдайында үкімет дворяндарды мектепте оқуға мәжбүр етті, сонымен қатар артықшылыққа ие болмаған сословиелердің балаларына да мектепке жол ашылды. Алайда мамандарға деген алғашқы мұқтаждық қанағаттандырылып, ашылған мектептер нығайған соң, үкімет сословиелік жабық оқу орындарының жүйесін құруға көшті.
1731 ж. армия мен флоттың
1764 ж. Смольныйда Игі қыздар
институты ашылып, ал 1779 ж. Москва
университетінің жанынан Игі
пансион құрылады, бұлар оқу орындарының
алғашқысы болатын, кейін
Дін басылары үшін сословиелік
оқу орындары барлық
Цифирлық мектептер солдаттық
мектептер болып қайта
Алашұбар және негізінен алғанда
оқушыларының құрамы дворян
Сословиелік
мектептер_____________________
ДВОРЯНДАР
Шляхта корпустары
Құрлық
Теңіздік
Артиллериялық
Инженерлік
Паж
Игі пансиондар
Игі қыздар институттары
Көпестер, әр түрлі шенділер, солдат балалары____________________
Суретшілер академиясы
Тау – кен мектептері
Медицина мектептері
“Бүкіл
сословиелік” оқу орындары______________________
Москва университеті
Оқытушылар институты
Университет
Қазан
Гимназия
Сословиелік білім беру жуйесінде болған алғаш үзіліс 1755 ж. М.В.Ломоносовтың инициативасы мен жобасы бойынша Москвада туңғыш орыс университеті ашылған кезде болды. Рас, 1725 жылы Петербургте Ғылым академиясы жанында университет ашылды, бірақ Ломоносов, Крашенинников, Котелников, Рихман, Браун және басқа прогрессшіл ғалымдар қанша тырысса да академиялық университеттер мен гимназиялардың жұмыстарын жолға қоюға мүмкіндік болмай – ақ қойды. Ал Ломоносов қайтыс болған соң көп узамай – ақ сарай маңындағы реакцияшыл және академиялық топтар келіп, академиялық университетті жаптырды.
Москва
университетінің Ломоносов
Москва университетінде
ғылымдардың бәрі де тұңғыш
рет орыс тілінде жүргізілді.
Дүние жүзінің барлық
Университет
жұмысының алғашқы күндерінен
бастап онда физика, химия лабораториялары,
минерология және басқа
Ломоносовтың
университетте істейтін шәкірттері
мен ізбасарлары оның
Басты және шағын халықтық училищелер
Тек мектептің ашылуы жалпы ұлттық мүдделерді де, дворяндық мемлекеттік өзінің керекін де қамтамасыз ете алмайтыны XVIII ғ. аяқ кезінде бірден – бірге айқындала береді. Сондықтан 80 – жылдары жалпы білім беретін мектептер ашыла бастайды. Әрбір губерниялық қалада бір төрт класстық Басты халықтық училищенің ашылуы, ал уездік қалада – бір екі класстық шағын халықтық училище ашылуы белгіленеді. XIX ғ. бас кезінде осындай 288 училище ашылады, оларда 22 мыңнан аз – ақ асатын оқушылар оқиды. Бұл шаралардың маңызы және прогрестік іс екендікі өзінен – өзі айқын,бірақ мұны артық бағалап жібермеу керек. Училищелер қалаларда ғана құрылды, XIX ғасырдың бас кезінде уездердің жартысында училище ашылған жоқ. Жарты милионнан астам халқы бар губернияда орта есеппен алғанда 5 қана мектептен және 500 – ден кемірек оқушы болды. Барлық губерниялар мен уездердегі халықтық мектептердің шығынына бір Смольныйдағы Игі қыздар институтына бөлінген қаржыдан кем қаржы берілді.
Елде светтік арнаулы, ал одан кейін жалпы білім беретін және жоғары білім беретін мектептер жүйесінің құрылуы барлық осы мектептер үшін орыс оқулықтарын жасау жасау міндетін алға қойды. Айта кететін бір жайт, оқулықтар авторларының алдында орыс ғылым терминологиясын жасап, жетілдіру жөнінде аса қиын міндет тұрды.
XVIII ғ.бас
кезінде – ақ (1703ж.) Л.Магницкийдің
атақты «Арифметикасы» шығады, бұл
ол кезде математика, геодезия, астрономия,
суға жүзу жөніндегі
Ғылым
Елдің өмірінде XVIII ғасырдың бірінші ширегінде болған аса маңызды өзгерістердің заңды қорытындысы 1725 ж. Петербург Ғылым академиясының ашқан жаңалығы болды, бұл академия екі он жылдықтан кейін-ақ дүние жүзіндегі басқа академиялардың ішінде көрнекті орын алды. Бұл кезде онда бүкіл әлемге белгілі Л. Эйлер және Д. Бернулли сияқты ғалымдар істеді.
20-50-жылдары Академия жүзеге асырған, өрісі жағынан да, маңызы жағынан да орасан зор Ұлы солтүстік экспедиция аса маңызды болды. С. Г. Малыгин, Д. Я. Және Х. П. Лаптевтер, В. Прончищев және т. б. Зерттеушілер бастаған отрядтар Солтүстік Мұзды мұхиттың жағасын Архангельскіден Чукоткаға дейін зерттеді, ал В. Беринг пен А. И. Чириковтың экспедициясы Азияның солтүстік-шығысы мен Американың солтүстік-батысын зерттеді. С. П. Крашечников Камчатканы жан-жақты зерттеп, суреттеп жазды. Академияның Сибирь отрядтары Сибирьдің территориясы, табиғаты, климаты, өзендері, пайдалы қазбалары, халқы, оның кәсіптері, тұрмысы, сауда жағдайлары, тарихы туралы орасан зор материал жинады. Міндеттері, жұмыстарының көлемі және алған нәтижелері жағынан бұл экспедициялар дүние жүзілік ғылым тарихында аса көрнекті орын алады. 60-80-жылдары бұл жұмысты И. И. Лепехиннің, П. С. Палластың, В. Ф. Зуевтің және басқалардың академиялық экспедициялары онан әры жүргізді, олар елдің Европалық бөлігін, Солтүстік, Поволжьені, Приуральені, Уралды, Оңтүстік Сибирьді, Солтүстік Кавказды, оңтүстікті қамтып,орасан зор әрі сан алуан материал жинады.
Елдің және оның жеке
Орыстың ұлттық ғылымының орнығып дамуында Михайл Васильевич Ломоносов (1711 – 1765жж) ерекше роль атқарды. Архангельск балықшысының баласы, ол толып жатқан кедергілерден өтіп, Славян – грек – латын академиясына кіреді, мұнан соң Ғылым академиясында аз уақыт болғаннан кейін неміс университетінде төрт жыл оқыды. Ресейге қайтып келген соң ол Академияда жұмыс істей бастайды, онда оған академияның реакцияшыл топтарымен, шетелдік «ғылым дүниелерімен» үздіксіз курес жургізуге тура келеді, олар орыс ғылымы мен мәдениетін жетілдіру үшін әрекеттеніп жүргендер емес еді.
Ломоносовтың
ғылыми қызметі адам таң
Ол Ресейде
тұңғыш химия лабораториясын
жасады, табиғатта даму идеясының
жалынды күрескері болды,
Оның металлургтя
жөнінде жазған оқулығының
Ломоносов
елдің экономикалық артта
Ғылым академиясында Ломоносовпен бірге және ол өлгеннен кейін бірқатар ірі ғалымдар: Леонард Эйлер, С.П.Крашенинников, П.С.Паллас, В.Ф.Зуев көрнекті химик және минеролог В.М.Севергин, эвоюциялық биологияның негізін қалаушылардың бірі К.В.Вольф және ғылымның дамуына маңызды үлес қосқан басқа ғалымдар істеді. Орыс тілінің алғашқы түсіндірме сөздігін жасау жөніндегі жұмысқа басшылық еткен И.И.Лепехиннің қызметін ерекше атап көрсету керек.
Медицина XVIII ғ.
өзінің дамуында үлкен
Ауыл шаруашылығының
халі және оны
Агротехниканы жетілдіру,
егіншілікті жақсы жолға қою,
ауыл шаруашылық кәсіптерін
Гуманитарлық ғылым неғурлым қиын жағдайда дамыды. Ғылым академиясы бұларға неғурлым аз көңіл бөлді. Оның үстіне бұл ғылымдар саласында істейтін шетел ғалымдары болатын, олар Орыс мемлекеті шығуының норман теориясын жасап, соны насихаттау ролін атқарды да, орыс тарихын, тілін, правосын, орыс мәдениетін зерттеуге кедергі жасады.

- Орыс тілді аудиториядағы оқытылатын қазақ тілі пәнінің түпкі мақсаты
- Орыс философисяы
- Орыс философиясы
- Орыс философиясы
- Орыс философиясы
- Орыс философиясы
- Орыс философиясы
- Орхон-Енисей ескерткіші
- Орхон ескеткіші
- Орынбай Бертағыұлы
- Орындаған Қуанов Батыр Тексерген
- Орындаған: Омарбек Алтынай
- Орындау ісінің мәні
- О рынке ценных бумаг