Орыс мәдениеті дамуының жағдайлары мен ерекшеліктері

                                                XVIII ғ. Орыс мәдениеті 

           Орыс мәдениеті  дамуының жағдайлары  мен  ерекшеліктері 

        XVIII ғ орыс мәдениеті ежелгі орыс және орта  ғасыр мәдениетінен принцип жағынан ерекше салалық  жаңа белгілерге ие болды. Ол, әрине, дамудың оның  алдындағы  кезеңдерінің табыстарына, тәжірибесіне, дәстүрлеріне сүйенеді, оиларды ілгері дамытып, байытады. Бірақ оның сипатын, бағытын, формаларын және даму дәрежесін  бұл дәстүрлер емес, XVIII ғ. екінші жартысында қалыптаса бастаған жағдайлар  мен ерекшеліктер анықтайды.

       Феодалдық орта ғасырдың өн бойына Ф.Энгельтің берген анықтамасы бойынша, рухани өмірдің барлық сфераларында шіркеудің тежеусіз  диктатурасы сипат алды.  Мектеп пен білім беру түгелінен шіркеу қолында еді. Оларда ортағасырлық діни ілім схоластикасы үстемдік етті.  Айналадағы дүниені, табиғат құбылыстарын, адамзат қоғамының тарихын, ел өмірі  уақиғаларын  түсіндіруде ғылым діни долмалар мен концепцияларға сүйенуге, оларды растауға және дәлелдеуге  міндетті болды. Архитектураның, сурет өнерінің, скульптураның, музыканың, өнердің және басқа салаларының сипатын, формаларын, сюжеттерін, даму бағыттарын көбінесе шіркеу белгілеп беріп отырды.

        XVIII ғ. шіркеудің бұл рухани диктатурасы күйреді. Әрине, мұнан мәдениетте клерикалдық бағыт жойылып кетті, шіркеу ғылымдағы озат материалистік бағытқа қарсы философиялық, саяси және діни ойларға қарсы күресін тоқтатты деп  түсінуге тіптіде болмайды.

          Бірақ XVIII.ғ  – ақ  орыс  мәдениетінің басты, белгілеуші  бағыты светтік бағыт болады. Елде алғаш рет светтік білім  беру жүйесі құрылады. XVIII ғ. орыс  мәдениетінің  светтік сипатын жаңа азаматтық шрифтің жасалғаны, барлық оқулықтардың, ғылыми саяси, философиялық көркем әдебиет шығармалардың, мерзімді баспалардың,  осы шрифтімен басылып шығарылуы  айқын көрсетеді. Кітап басып шығарудың көлемі де сипаты да түбірімен өзгереді.  Егер бүкіл XVII  ғасырда Ресейде 300 – ден аз – ақ артық кітап шығарылса, олардың да көпшілігі  шіркеу қызметі, дін ілімі  кітаптары болса,XVIII ғ. бір  ағартушы Н.И.Новиковтың өзі бір мыңға жуық  оқулықтар, ғылыми кітаптар, көркем әдебиет шығармаларын  басып шығарды.

      Ғылыми  білімдердің көп ғасырлар бойы  қорланну процесі XVIII ғ. білімнің ғылымға айналуымен аяқталды. Ғалымдар енді табиғат құбылыстарымен процестерін, адам баласы тарихы мен өмірін діни ілім концепциялары негізінде түсіндірмейтін және  оларды құдай әмірінің  нәтижесі  деп санамайтын болды. Табиғат құбылыстарын олар материалистік, ал адамзат тарихын рационалистік позициядан  түсіндіруге тырысты.

      Бұл кезеде жаңа, сөйлеу  тілге неғурлым жақын әдеби тіл  қалыптасады, оның грамматикасы жасалады, орыстың ұлттық әдебиеті  қалыптасады.

       XVIII ғ. шіркеу архитектурасының жеке асқан шеберлігі (Смольный монастырының соборларын – архитектор Растрелли, Александро – Невский лаврасын -  Петербургте архитектор Старов, метрополит  Филиптің шіркеуін – Москва архитекторы Казаков т б) жасалды. Сондай  - ақ біз бұлардан да азаматтық архитектураның әдістерін, формаларын айқын көреміз. Рас, XVIII ғ. қала тұлғасының  архитектурасын және орыс архитектурасы дамуының дәрежесі мен бағытын олар белгілеген жоқ.

        Шіркеудің  дәстүрлі формасы – иконопись  пен фреска живописінің дамуының  негізгі бағытынан  бір бүір  алыста қалды. Ежелгі және орта  ғасырлық Русьте  іс жүзінде  болмаған  скульптура тез дами  отырып, жоғары дәрежеге жетеді.

      XVIII ғасырға дейін де орыс  мәдениеті басқа елдер мпен халықтардың мәдениетінен  қытай дуалымен бөлініп тұрған  жоқ еді, бірақ XVIII ғ. бұл байланыстардың сипатында, мазмұнында, формаларында және көлемінде сапалық өзгерістер болды. XVIII ғ. орыс мәдениетінде басқа мәдениеттердің ықпалы   күшті болу фактісі оның маңызын және өзіндік  ерекшелігін ешқашан да кемітпейді. Бұл кезде оның дамуына шетел мәдениетінің ықпалы болғанына таңдануға болмайды, шетел мәдениетін игеруге  творчестволық көзқарастың болғанына, өзінің ұлттық ерекшелігін сақтап қалғанына, орыс мәдениетінің  өркнндеу шапшаңдығына, оның XVIII ғасырда – ақ дүние жүзілік мәдениеттің алтын қазынасына үлкен үлес қосқанына таңдануға болмайды.

Ал егер мәдениеттің өркендеу қарқынының шұғыл тездетілуіне, орыс ғалымдарының, жазушыларының, ойшылдарының, суретшілерінің және архитекторларының  көрнекті табыстарына қарамастан Ресей  мәдениет  жағынан кейін қалып  қойды десек, мұның себебі – крепостниктің  үстемдіктің сақталуында еді.

          Оның  алдындағы кезеңнің қоғамдық  саяси  ой- пікірі самодержавиелік- крепостниктік құрылыс мызғымайды және  өздерінің міндеті абсолютизмнің принциптерін және оның жүзеге асырған реформаларын дәлелдеу деп санады. Бірақ XVIII ғасырдың орта шенінен бастап қалыптасып келе жатқан орыс ағартушылары крепостникті тежеп, жеңілдету керек, крепостиктік құрылысты тұтасынан алғанда сынау керек, оны жою талаптарын дұрыс қарау керек деп есептейді.

          Бұл ағартушылық идеялар ол  кездегі  орыс мәдениетінің  басқа салаларына, әсіресе әдебиет  пен  журналистикаға улкен  ықпал жасады және мәдениеттің бұл түрлерінде демократиялық, азаттық көксеуші  элементтердің қалыптаса бастауына, олардың шын мәнісінде ұлттық сипат алуына көмектеседі.

 

                        Оқу – ағарту. Ғылым мен техника 

                                         Оқу – ағарту 

         Ірі мануфактуралық  өнеркәсіптің жасалуы, бүкіл ресейлік  рынок пен сыртқы сауданың, XVIII ғасырдың бірінші ширегінде жүзеге асырылған қайта құүрылулар, тұрақты армия мен флоттың құрылуы, белсенді сыртқы саясат  сауатты адамдарға және дайындығы бар мамандарға деген ілгерілікті  кушейтті.  Оларсыз өнеркәсіппен сауда дами алмайтын болды, армия мен флот және өкімет, басқару және сот орындарының қаулап өсіп келе жатқан аппараты өздерінің қызметтерін ойдағыдай  атқара алмайтын еді. Гуманитарлық ғылымдардың, әдебиет пен өнердің  дамуын дворяндық мемлекеттің мүдделері де және  қалыптасып келе жатқан  ұлт мүдделері де керек етті.

Мұнда ел тек сауатты адамға ғана емес, нақ мамандарға мұқтаж  болды. Қолда бар мектептер бұл  міндеттерді шеше алмады, өйткені  олардың басым көпшілігі шіркеудің  қарауында болды, оларда  рухани кадрлар дайындалды, оқу ортағасырлық діни ілім схоластикасы  негізінде  жүргізілді.  Бұл белгілер мектептердің ішіндегі ең ірісі -  1687 ж. салынған Славян – грек- латын академиясына тән болды, бұл академия XVII – XVIII ғасырлар аралығында орыс әдебиетінің дамуында  маңызды рөл атқарды, ал өзгерген жағдайларда ағартушылық алдында тұрған міндеттерді шешуге мүлде жарамсыз еді.

   Мұның бәрі елде светтік арнаулы мектептердің бірінен соң бірін тұғызуға мүмкіндік тұғызды, бұлардың ішінде алғашқысы 1701 ж. Москвада Сухарева мұнарасы үйінде салынған «Математика және кемеде жүзу ғылымдарының мектебі» еді. 1707ж. алғашқы медицина мектебі, ал онан кейін тау – кен, инженер, штурман мектептері ашылады, верфьтер жанында   корабль шеберлерінің мектептері, мануфактуралар жанында қолөнер, ал  коллегиялар жанында юнкерлік мектептер ашылады.  Тұтас алғанда бірқатар қалаларда бастауыш  білім беру үшін цифрлық мектептер ашылды. Мамандарға деген мұқтаждық қандай зор болса, оларды даярлау да сондай  тығыз болды, сойтіп  Солтүстік соғыс жағдайында үкімет дворяндарды мектепте оқуға  мәжбүр етті, сонымен қатар артықшылыққа ие болмаған сословиелердің  балаларына да мектепке жол ашылды. Алайда мамандарға деген алғашқы мұқтаждық қанағаттандырылып, ашылған мектептер  нығайған соң, үкімет сословиелік  жабық оқу орындарының жүйесін құруға көшті.

 

                                       Сословиелік мектептер 

          1731 ж. армия мен флоттың офицерлерін  даярлау  үшін шляхталар (дворян) корпусы ашылады. Мұнан ол құрлық, теңіздік, инженерлік  және артиллериялық  корпустар болып бөлінеді. Корпустарды  бітіріп шығушылардың бір бөлігі  әр – түрлі мемлекеттік мекемелерге  қызмет істеуге жіберіледі. Бұған  байланысты  тіпті  1665 ж. құрылған  приказдық мектептің орнына ашылған,  Сенат  пен коллегиялар  жанында ашылған юнкерлік мектептер жабылады.

         1764 ж. Смольныйда Игі қыздар  институты  ашылып, ал 1779 ж. Москва  университетінің  жанынан Игі  пансион құрылады, бұлар оқу орындарының  алғашқысы  болатын, кейін олар  басқа қалаларда да ашылады. 60 – жылдары   II Екатеринаның үлкен күш сала таратқан жабық сословиелік мектептер жуйесі өте шағын оқушыларға арналған еді. Бұл жүйе ағартушылардың «адамдардың жаңа тұқымын тәрбиелеп шығару»  деген теориясын бетке ұстап жүргізіліп еді,  ал іс жүзінде ол терең реакциялық бағытта болды. Осы мәселеге ерекше көңіл аударған  Руссо мен Дидро болған ағартушылар жабық оқу орындарының басты міндеті «адамдардың жаңа тұқымдарын» тәрбиелеп шығару болады, ал олар жексұрын феодалдық – абсолюттік құрылысты жояды және сословиелік теңсіздіктің барлық көріністерін құртады деп есептеді. Ал II Екатерина мен оның қол шоқпары И.И.Бецкийдің ашқан сословиелік жабық оқу орындары жан – тәнімен самодержавиеге қызмет  ететін дәүірлеп тұрған  құрылысты, дворяндардың  праволары мен артықшылықтарын қорғайтын, қоғамда діннің маңызы мен рөлін дәлелдейтін адамдарды даярлап, тәрбиелеу міндеттерін алға қойды.

         Дін басылары үшін сословиелік  оқу орындары барлық губерниялық  қалаларда ашылған діни семинарлар  мен академия еді.  XVIII ғ. аяқ кезінде 66 діни оқу орындарында 20 мыңнан астам оқушылар оқыды.  Көпестер үшін коммерциялық мектеп ашылды.

            Цифирлық мектептер  солдаттық  мектептер болып қайта құрылады  және  унтер – офицерлер  даярлайтын солдаттар  балаларының сословиелік (рекруттық) мектептеріне  айналды.   XVIII ғасырдың үлкен бір бөлігі ішінде  солдаттар мектептері  еңбекші халық үшін  бірден – бір мектеп болды  және  орыс мәдениетінің дамуында  көрнекті рөль атқарды. Ғалым  С.П.Крашенинников пен И.И.Лепехин, өнертапқыш  И.И.Ползунов, ағартушы  А.Я.Поленов, архитектор И.Е.Старов, скульптор  М.И.Козловский  мен С.Ф.Щедрин, суретшілер  А.П.Андропов  пен А.Матвеев және мәдениет пен ғылымның басқа да көптеген қайраткерлері  солдаттық мектептерден  өсіп шыққан өрендер болды. XVIII ғ. аяқ кезінде 116 солдаттық мектепте   12 мың адам оқыды. Ал шаруалар мен қала халықтарына келсек, олар үшін  сословиелік мектептер болмады.

          Алашұбар  және негізінен алғанда  оқушыларының құрамы дворян емес  арнаулы мектептерді бітіргендердің  шен, орден, сыйлықтар, тез лауазым алу мүмкіндіктері аз болды. Мұндай мектептердің қатарына медициналық (ғасырдың аяқ кезінде бұған медико – хирургиялық академия қосылды), тау – кен, штурман, жер өлшеу, қолөнер мектептері, лоцмандар мен шлюз мастерлерін даярлайтын, суда жүзу мектебі жататын, сондай – ақ Москва университетінің суретшілер класынан шыққан суретшілер академиясы  жатты, бұл архитекторлар, суретшілер  және  скульпторлар  даярлады. Бірақ ғасырдың аяқ кезінде бұл мектептерге дін иелері мен солдат балаларының кіруіне шұғыл тежеу жасалды. Бұған себеп болған нәрсе 50 – 70 алым төлеу сословиелерінен шыққан, арнаулы мектептерде білім алғандардың өкімет орындарында, басқаруда, мәдениеттің,  ғылымның және ағартудың әр түрлі салаларындағы  үлес салмағы көбейе түседі.  Оның бер жағында олардың көпшілігі дворяндардың  сословиелік мүдделері  мен  крепостиктік тәртіптерінің  мызғымайтын болуы жөнінде  ойына да алып жатпайды.  Бұған көзі жеткен самодержавие арнаулы мектептерге солдат  балаларын алуды тоқтатады, оларға дін иелері балаларының  түсуін қиындатады.  Сонымен қатар азаматтық  қызметтерде дворяндардан шықпаған адамдарға офицерлік шен алудың  мүмкіншілігін барынша тежейтін  указдардың бүтін бір сериясы шығады. Осы шаралардың бәрі XVIII ғ. Ресейдегі мектептердің  сословиелік сипатын  күшейте түсті.

 

Сословиелік  мектептер__________________________________________

ДВОРЯНДАР                                                            ДІН  ИЕЛЕРІ

 

Шляхта корпустары                                              Діни академиялар

 Құрлық                                                                      Діни семинариялар

Теңіздік                                                                       КӨПЕСТЕР

Артиллериялық                                                          

Инженерлік                                                              Комерция мектептері

Паж                                                                            СОЛДАТ БАЛАЛАРЫ 

 

Игі пансиондар                                                        Солдат мектептері

Игі қыздар институттары  

   

 

 

Көпестер, әр түрлі шенділер, солдат балалары____________________

Суретшілер академиясы                                  Штурман мектептері

Тау – кен мектептері                                         Суда жүзу мектебі 

Медицина мектептері                                       Қолөнер мектептері

 

“Бүкіл сословиелік”  оқу орындары_________________________________  

Москва университеті                                Оқытушылар институты                                                                                          

                                                             Губерниялық басты халық училищелері

 

Университет                                         Уездік шағын  халық училищелері

Қазан

Гимназия

 

 

 

         

                                                        Москва  университеті

 

         Сословиелік білім беру жуйесінде болған алғаш үзіліс 1755 ж. М.В.Ломоносовтың  инициативасы мен жобасы бойынша Москвада туңғыш орыс университеті ашылған кезде болды. Рас, 1725 жылы Петербургте Ғылым академиясы жанында университет ашылды, бірақ Ломоносов, Крашенинников, Котелников, Рихман, Браун және басқа прогрессшіл ғалымдар қанша тырысса да академиялық университеттер мен гимназиялардың жұмыстарын жолға қоюға мүмкіндік болмай – ақ қойды. Ал  Ломоносов қайтыс болған соң көп узамай – ақ сарай маңындағы реакцияшыл  және академиялық топтар  келіп, академиялық университетті жаптырды.

      Москва  университетінің Ломоносов жасаған   өзінің прогрессшіл  және демократиялық  бағытымен ерекшеленді. Оған крепостной шаруалардан басқа барлық  сословие адамдары кіруіне мүмкіндік  болды. Бұл жерде де, дүние жүзі университеттерінің бәрінде де оқу ақылы болды. Ал Ломоносов жобасы бойынша университетте  және университеттік гимназияда оқудың ақысыз болатыны былай тұрсын, сонымен қатар 30 студент пен 100 гимназист қазына есебінен стипендия алып тұруға тиісті болды, мұның өзі басқа да сословиелердің балаларына оқуға мүмкіншілік болады деген сөз еді.

     Москва университетінде   ғылымдардың бәрі де тұңғыш  рет орыс тілінде жүргізілді. Дүние жүзінің барлық университеттерінен  бір айырмашылығы – онда дін  ілімі  факультеті болған жоқ  және  XIX ғасырдың бірінші ширегіне  дейін дін ілімі сабағы тіпті   жүргізілмеді.  Бұл фактінің маңызы  зор.  Біріншіден, бұл орыстың  озат материалистік  ғылымының дамуына жол ашады, екіншіден,  Москва университетінің мұндай құрылымы  Ресейде XIX ғ. ашылған университеттерге үлгі болды.  Салыстыру үшін көрсетейік: XVIII ғ. дүние жүзінің барлық университеттерінде   басты факультет дін ілімі факультеті болып есептелді және күні бүгінге дейін шетел университетінің бәрінде дерлік дін ілімі бар.

      Университет  жұмысының алғашқы күндерінен  бастап  онда физика, химия лабораториялары,  минерология және басқа кабинеттер  болды, бұлар  қалыпты ғылыми  және оқу жұмысын жүргізу мүмкіншілігін   қамтамасыз етті, «барлық оқу  сүйгіштер үшін» ашық, бай, ежелггі  орыс қолжазбалары жиылған кітапхана  болды. Ерекше маңызды бір жағдай: университеттің жанында Москвада  тұңғыш азаматтық типография  ашылды, ол ғылыми, оқу, көркем  әдебиет кітаптарын кеңінен басып шығарып отырды. 1756 жылы университет  Москвада тұңғыш «Московские ведомости» газетін шығара бастады, ал одан кейін журналдар шығаруға кірісті.  Университет білімді жұртшылыққа жеткізуге  ұмтыла отырып, үнемі ашық лекциялар ұйымдастырды, ал 70 – ші жылдары университет жанынан, елде тұңғыш рет ғылыми әдеби қоғам ашылады. Университеттік гимназияның жұмысы кең құлаш жайып,  улкен маңыз алады, мұнда ғасырдың аяғында бір мыңнан астам гимназистер оқыды  және университеттің ерекше филиалы ретінде Қазанда гимназия ашылды. Москвада суретшілер академиясы мен профессионалдық театрдың ашылуы Москва университеті жұмысының алғашқы он жылдығымен байланысты  болды.  Мұның біріншісі университеттік гимназияның суретшілер класынан өсіп шықты, ал екіншісіне студенттік, біздің осы күні  айтатынымыздай өз күштерімен ұйымдастырылған театр  бастама болды.

       Ломоносовтың  университетте істейтін  шәкірттері  мен ізбасарлары оның патриоттық  және материалистік идеяларын  қорғап, ілгері дамытты. Ғылымның  дамуына едәуір улкен үлес  қосты. Үлгі боларлық бір жайт, олардың бәрі дерлік, артықшылығы  жоқ сословиелерден шыққан, ал  студенттердің арасында да дворяндары тіпті азшылық еді. Міне, осының бәрі Москва университетін XVIII ғ. орыс ағарту ісінің басты орталығына, орыстың ұлттық ғылымы мен мәдениетінің аса маңызды орталығына айналдырды.

 

 

                      Басты және шағын халықтық училищелер

 

        Тек мектептің ашылуы жалпы ұлттық мүдделерді де, дворяндық мемлекеттік өзінің керекін де қамтамасыз ете алмайтыны XVIII ғ. аяқ кезінде бірден – бірге айқындала береді. Сондықтан 80 – жылдары жалпы білім беретін мектептер ашыла бастайды. Әрбір губерниялық қалада бір төрт класстық Басты халықтық училищенің ашылуы, ал уездік қалада – бір екі класстық шағын халықтық училище ашылуы белгіленеді. XIX ғ. бас кезінде осындай 288 училище ашылады, оларда 22 мыңнан аз – ақ асатын оқушылар оқиды. Бұл шаралардың маңызы және прогрестік іс екендікі өзінен – өзі айқын,бірақ мұны артық бағалап жібермеу керек. Училищелер қалаларда ғана құрылды, XIX ғасырдың бас кезінде уездердің жартысында училище ашылған жоқ. Жарты милионнан астам халқы бар губернияда орта есеппен алғанда 5 қана мектептен және 500 – ден кемірек оқушы болды. Барлық губерниялар мен уездердегі халықтық мектептердің шығынына бір Смольныйдағы Игі қыздар институтына бөлінген қаржыдан кем қаржы берілді.

                                                               Оқулықтар

  

        Елде светтік арнаулы, ал одан кейін жалпы білім беретін және жоғары білім беретін мектептер жүйесінің құрылуы барлық осы мектептер үшін орыс оқулықтарын жасау жасау міндетін алға қойды. Айта кететін бір жайт, оқулықтар авторларының алдында орыс ғылым терминологиясын жасап, жетілдіру жөнінде аса қиын міндет тұрды.

       XVIII ғ.бас  кезінде – ақ (1703ж.) Л.Магницкийдің  атақты «Арифметикасы» шығады, бұл  ол кезде математика, геодезия, астрономия, суға жүзу жөніндегі білімдердің  нағыз энциклопедиясы болды. Магницкийдің  «Арифметикасында » славян жазуының  цифрын бьурынғы әріппен белгілеудің  орнына араб цифрлары бірінші  рет қолданылды. Феофан Прокопович  жазған «Жас өспірімдерге алғашқы  білім» кең тарады, бұл бастауыш  оқуға пайдаланылды. Физика, металлургия,  риторика, тарих жөніндегі таңдаулы оқулықтардың бүтін бір сериясын М.В.Ломоносов жасады. Ал ол жасаған орыс тілінің бірінші грамматикасы өзінің орасан зор ғылыми маңызы жағынан да, орыс мәдениетінің дамуына жасаған ықпалы жағынан да ерекше орын алады. Математикадан Д.С.Аничков, геогафиядан Х.А.Чеботарев, Ломоносовтың жиені профессор М.Головин математика мен физикадан, академик В.Ф.Зуев табиғат танудан,  академик Л.Эйлор жлғары математика мен механикадан т.б қазіргі заманғы ғылым дәрежесіне де сай келетін, жоғары методикалық қабілеті бар тамаша оқулықтар жасайды.

 

                                                  Ғылым 

 

        Елдің өмірінде XVIII ғасырдың бірінші ширегінде болған аса маңызды өзгерістердің заңды қорытындысы 1725 ж. Петербург Ғылым академиясының ашқан жаңалығы болды, бұл академия екі он жылдықтан кейін-ақ дүние жүзіндегі басқа академиялардың ішінде көрнекті орын алды. Бұл кезде онда бүкіл әлемге белгілі Л. Эйлер және Д. Бернулли сияқты ғалымдар істеді.

 

                                  Академия Экспедициялары

 

           20-50-жылдары Академия жүзеге асырған, өрісі жағынан да, маңызы жағынан да орасан зор Ұлы солтүстік экспедиция аса маңызды болды. С. Г. Малыгин, Д. Я. Және Х. П. Лаптевтер, В. Прончищев және т. б. Зерттеушілер бастаған отрядтар Солтүстік Мұзды мұхиттың жағасын Архангельскіден Чукоткаға дейін зерттеді, ал В. Беринг пен А. И. Чириковтың экспедициясы Азияның солтүстік-шығысы мен Американың солтүстік-батысын зерттеді. С. П. Крашечников Камчатканы жан-жақты зерттеп, суреттеп жазды. Академияның Сибирь отрядтары Сибирьдің территориясы, табиғаты, климаты, өзендері, пайдалы қазбалары, халқы, оның кәсіптері, тұрмысы, сауда жағдайлары, тарихы туралы орасан зор материал жинады. Міндеттері, жұмыстарының көлемі және алған нәтижелері жағынан бұл экспедициялар дүние жүзілік ғылым тарихында аса көрнекті орын алады. 60-80-жылдары бұл жұмысты И. И. Лепехиннің, П. С. Палластың, В. Ф. Зуевтің және басқалардың академиялық экспедициялары онан әры жүргізді, олар елдің Европалық бөлігін, Солтүстік, Поволжьені, Приуральені, Уралды, Оңтүстік Сибирьді, Солтүстік Кавказды, оңтүстікті қамтып,орасан зор әрі сан алуан материал жинады.

          Елдің және оның жеке аудандарының  картасын жасау жөніндегі жұмыстар  осы экспедициялармен тығыз байланысты  болды. Бұл жұмыс ғасырдың бірінші  ширегінде-ақ басталды, сөйтіп алдыңғылардың  бірі болып Каспий теңізінің  картасы жасалды. Ал 1731 ж. бірінші  орыс географиялық атласы жарыққа шықты, мұны И. Кириллов басып шығарды. Орыс картографиясында ғана емес, дүние жүзілік картографияда болған ірі оқиға 1745 ж. «Россия атласының» басылып шығуы еді.      

 

 

                                           М. В. Ломоносов

 

      Орыстың ұлттық ғылымының орнығып дамуында Михайл Васильевич Ломоносов (1711 – 1765жж) ерекше роль атқарды. Архангельск  балықшысының баласы, ол толып жатқан кедергілерден өтіп, Славян – грек – латын академиясына кіреді, мұнан соң Ғылым академиясында аз уақыт болғаннан кейін неміс университетінде  төрт жыл оқыды. Ресейге қайтып келген соң ол Академияда жұмыс істей бастайды, онда оған академияның реакцияшыл топтарымен, шетелдік «ғылым дүниелерімен» үздіксіз курес жургізуге тура келеді, олар орыс ғылымы мен мәдениетін жетілдіру үшін әрекеттеніп жүргендер емес еді.

    Ломоносовтың  ғылыми қызметі адам таң қалғандай  сан алуан болып келеді. Оның  айналысып шұғылданбаған ғылымын  атап көрсетудің өзі қиынға  соғады, олардың әрқайсысында да  оның зерттеулері бір тұтас  дәүір деуге болады, оның байқаулары, ашқан жаңалықтары, өз заманындағы  ғылымда тым аз болатын. 

     Ол  Ресейде  тұңғыш химия лабораториясын  жасады, табиғатта даму идеясының  жалынды күрескері болды, материя  мен қозғалыстың сақталу заңын  ашты, мұны ол «табиғаттың жалпылама заңы» деп сипаттады. Ломоносов орыс ғылымы мен философисына материалистік дәстүрдің негізін қалаушы болды. Оның ғылыми қызметінде ғылым мен практиканы тығыз байланыстыруға тырысуы ерекше байқалды, мұны әсіресе физика, химия, геология, минералогия, металлургия жөніндегі жұмыстарынан айқын көруге болады. Оның лабораторияларындағы химия тәжірибелерін мозайка фабрикасын салумен қатар жүргізуі тектен – тек емес еді.

    Оның металлургтя  жөнінде жазған оқулығының орасан  зор практикалық маңызы зор.  Ломоносовтың геология мен минералогия  жөніндегі жұмыстары пайдалы  қазбалардың шығу тегі проблемаларын  ғылыми жолмен шешудің оларға  барлау жасап, өндірудің бастамасы  болды. Оның астрономия жөніндегі  еңбектері  Венерадағы атмосфераны  ашумен әйгілі. Метеорология жөніндегі   жұмыстары сияқты бұл еңбектері  де теңізде жүзумен тығыз байланысты. Метеорологиялық байқаулар жасау  үшін прибор жасап шығарады, ол  бейне қазіргі заманғы вертолет  сияқты ерекше механизмнің көмегімен  тікеден – тік көтерілетін.  Оның «түнде түнде көру трубасы», оптика жөніндегі жеке еңбектері  теңізде жүзу қажеттілігімен  байланысты болды. Ломоносовтың  ғылыми еңбектері мен көркем  әдебиет шығармалары орыстың  әдеби тілінің, ғылыми және техникалық терминологияның, көркем әдебиеттің қалыптасып, дамуында аса көрнекті орын алады. Ол Ресейде бірінші болып орыс тілінде лекциялар оқи бастады және орыс тілінің бірінші грамматикасын жасады. Ломоносов тарих саласында да көптеген жемісті жұмыстар атқарды, үлкен ғылыми маңызы бар «Ежелгі Ресей тарихын» және бірқатар  жұртшылыққа түсінікті публицистикалық   еңбектер жазады. Ол бірінші болып норман ториясына қарсы шықты, оның ғылыми жағынан дәлелсіздігін, реакцияшыл сипатын, ұлттық – саяси қарсы бағытын көрсетті.

     Ломоносов  елдің экономикалық артта қалушылығын  жоюға бағытталған бірқатар реформалар  жасаудың қажеттігін қолдады,  білім берудің сословиелік болмауын,оған  әркімнің де қолы жетуін және оның демократияландырылуын насихаттап, ғылымнің, мәдениеттің дамуы жолында, елде ағартушылықтың кеңінен тарауы жолында көп жұмыстар істеді. Оның бүкіл ғылыми, әдеби және ағартушылық қызметі жалынды патриотизмге және орыс халқының творчестволық күшіне  деген сенімге толы еді.

 

                                     Табиғат тану ғылымдары

 

     Ғылым академиясында Ломоносовпен бірге  және ол өлгеннен кейін бірқатар ірі ғалымдар: Леонард Эйлер, С.П.Крашенинников, П.С.Паллас, В.Ф.Зуев көрнекті химик және минеролог В.М.Севергин, эвоюциялық биологияның негізін қалаушылардың бірі К.В.Вольф  және ғылымның дамуына маңызды үлес қосқан басқа  ғалымдар  істеді. Орыс тілінің алғашқы түсіндірме сөздігін жасау жөніндегі жұмысқа басшылық еткен И.И.Лепехиннің қызметін ерекше атап көрсету керек.

    Медицина XVIII ғ.  өзінің дамуында үлкен табыстарға  жетті. Медиктердің ішінде медицинаны  орыс тілінде оқытуды бастаған  хирург К.И.Щепинді, орыс эпидемиологиясының  негізін салған Д.С.Самойловичті  және Москва университетінің  профессоры, балалар ауруын емдеуде  жемісті еңбек еткен және әлеуметтік  мәселелерге үлкен көңіл бөлген  С.Г.Зыбелинді атап көрсету керек. 

   Ауыл шаруашылығының  халі және оны интенсивтендіруге  ұмтылу агрономия мен топырақ  тану ісін дамытуға себеп болды.  Бұл ғылымдарды дамытуда А.Г.Болотовтың (1738 – 1833ж) көптеген еңбектерінің маңызы зор еді. Ол үш танапты қулай өсіру жүйесін алмастырудың проблемаларын зерттеді, топырақ пен өсімдіктің өзара әсері мен байланысфын атап көрсетті, арам шөптерді жіктеп берді және оларға қарсы күресудің әдісін ұсынды, орман өсіру методикасын жасады, басқа да бірқатар мәселелерді шешті. Өзінің еңбектерінде және Н.И.Новиковтың көмегімен Ресейде алғаш рет шығатын ауыл шаруашылық жұрналдарында Болотов тұқым шаруашылығына, бау –бақша шарушылығына, картоп өсіруге, ауыл шаруашылық құрал саймандарын жетілдіруге, оларды қолдануға және бірқатар басқа мәселелерге көңіл бөлді. Айта кететін бір жай, Болотовтың қаламынан улкен – улкен мемуарлар шықты, олар XVIIIғ. ортасы мен екінші жартысындағы Ресей тарихын зерттеуде нағыз маңызды деректер болып табылды.

   Агротехниканы жетілдіру,  егіншілікті жақсы жолға қою,  ауыл шаруашылық кәсіптерін дамыту, ауыл шаруашылық шикізаттарын  өңдеу, жаңа құрал – саймандар  қолдану т.б. 1765 жылы Петербургте   дворян – аристократтар тобы  құрған, II Екатерина қамқорлық жасаған Ерікті экономикалық қоғамның іс – әрекеттерімен басты орындарында көрнекті орын алды.алайда крепостниктің үстемдік етуі ауыл шаруашылығын жақсы жолға қойып, оның өнімділігін арттыруға барынша кедергі жасады.

 

                            

                                        Гуманитарлық ғылымдар

 

     Гуманитарлық ғылым неғурлым қиын жағдайда дамыды. Ғылым академиясы бұларға неғурлым аз көңіл бөлді. Оның үстіне бұл ғылымдар саласында істейтін шетел ғалымдары болатын, олар Орыс мемлекеті шығуының норман теориясын жасап, соны насихаттау ролін атқарды да, орыс тарихын, тілін, правосын, орыс мәдениетін зерттеуге кедергі жасады.

Орыс мәдениеті дамуының жағдайлары мен ерекшеліктері