Бетон қоспасын дайындаудың технологиялық үрдісінің қысқаша сипатталуы

Аңдатпа

 

 

Бұл дипломдық  жобада тапсырмаға сәйкес бетон қоспасын дайындау үрдісін микропроцессорлық  техника көмегімен қоспалардың  ылғалдылығын корректирлеу арқылы дәл  мөлшерлеудің автоматтандырылған жүйесі құрастырылады. Бетон қоспасының құрамы есептелңп, құрылғыларға салыстырмалы талдау жасалды. Талдаулар негізінде  Siemens фирмасы ұсынған прогламмалатанатын логикалық контроллер, электромагнитті дірілді қоректендіргіш, шығынөлшегіші бар мөлшерлегіш және өте жоғары жиілікті ылғалөлшегіш датчиктер таңдалды.

Техникалық  экономикалық негiздеу бөлiгiнде жобаның  экономикалық тиімділігі есептелді. Өміртіршілік қауіпсіздігі бөлімінде  өміртіршілік қауiпсiздiгі  мәселелері  қарастырылды және қажетті есептеулер  жүргізілді.

 

 

 

Аннотация

 

 

В данном дипломном проекте, согласно заданию, рассмотрен вопрос разработки автоматической системы точного дозирования и корректировки влажности заполнителей в процессе приготовления бетонной смеси с применением микропроцессорной техники. Произведен расчет состава бетона и сравнительный анализ датчиков влажности, дозаторов, программируемых логических контроллеров. На основе анализа выбран СВЧ датчик влажности, программируемый логический контроллер фирмы Siemens, дозатор с расходомером и электромагнитный вибропитатель.

В технико-экономической  части рассчитана экономическая  эффективность разработанной системы. Также рассмотрены вопросы безопасности жизнедеятельности человека и произведены необходимые расчеты.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Мазмұны

Кіріспе...........................................................................................................................9

1-бөлім. Бетон  қоспасын дайындаудың технологиялық  үрдісінің қысқаша сипатталуы………………………………………………………………………….11

1.1. ТББ зауытының  қысқаша технологиясы. ........................................................11

1.2. Темірбетон өнімін жасау  технологиялық үрдісінің үлкейтілген сұлбасы...14

1.3. Ылғалдылық өлшеу әдістері  мен классификациясына шолу…………...…..14

1.4. Толырғыштардың  айнымалы ылғалдығы кезінде суды  корректирлеу мәселесінің шешім  жолдары……………………………………………………….16

2-бөлім.  Мөлшерлеу процесін автоматты  басқару және реттеу жүйесінде  техника-бағдарламалық қамсыздандыруды жасау…………………………….…18

2.1. Программаланатын  логикалық контроллерді таңдау.....................................18

2.2. Жергілікті  желі архитектурасын таңдау...........................................................22

2.3. Техникалық  құралдардың комплексінің құрылымдық  сұлбасын 

Құрастыру.…………………………………………………………………...……...22

2.4. Инертті материалдарды жеткізуге  арналған орындаушы механизмдерді  таңдау.............................................................................................………………….23

2.5. Инертті  материалдарды мөлшерлеу құрылғылары......………………….......25

2.6. Тиек арматурасы.................................................................................................26

2.7. Бетонараластырғыш...........................................................................................26

2.8. Инертті  материалдар үшiн ылғалөлшегіш  құрылғыны таңдаймыз...............28

2.9. Бетонның керекті беріктгін алуға арналған су-цемент қатынасының есебі……………...................................................................................................…..29

2.10. Оператор-технологының жұмыс станциясын таңдау...................................33

3-бөлім. Бағдарламалық қамсыздандыруды жобалау……………………………32

3.1. Микропроцессорлық  контроллер үшін бағдарламалық  қамсыздандыруды жасау...........................................................................................................................32

3.2. Тапсырыс беру және тапсырыс қабылдау бағдарламасын құру …………...44

4-бөлім. Техника-экономикалық бөлім…………………………………………...45

4.1. Жүйе сипаттамасы…….................................................................................….45

4.2 Басқару  жүйесін құруға кететін капиталды шығындар …...…………...........46

4.2.1 Құрастырушыларлың  жалақысы.....................................................................46

4.2.2 Автоматтандыру  құралдары мен аспаптарын алуға кететін шығындар…………………………………………………………………………...47

4.2.3 Жабдықтардың  монтажына кететін шығындар….............…………………48

4.3 Жөндеуге  кететін шығындар ……….................................................................48

4.3.1 Амортизациялық  аудармалар ……………………….....................................48

4.3.2 Автоматтандыру  құралдарының ағымдағы жөндеулерге  кететін шығындар………………………………………………………………....…...........49

4.3.3 Электроэнергияға  кететін шығындар………..………………....…………...49

4.4 Автоматты  басқару жүйесін ендіруінің экономикалық  тиімділігін есептеу........................................................................................................................49

4.4.1 Қызмет көрсететін персоналдың негізгі жалақысының жылдық қорын есептеу........................................................................................................................49

4.5 Қаржы  жоспары…………………………………………………………....…...51

5-бөлім.  Өміртіршілік қауіпсіздік бөлімі…………………………………………52

5.1 Автоматтандыру объектісінің түсініктемесі.....................................................52

5.2 Еңбек  ету шарттарының анализі........................................................................52

5.3. Сорғы  вентиляция жүйесін есептеу..................................................................53

5.4. Шаңаулағыш  жүйесін есептеу...........................................................................56

Қорытынды……………………………………………………........………….…....58

Қолданылған әдебиеттер тізімі.........………………………........………………...59

Қосымшалар…………………………………………………............………….…..61

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

 

Қазіргі уақытта негізгі құрылыс материалдары ретінде бетон және темір бетон  болып саналады. Біздің елде бірнеше  мыңдаған тонна бетон мен темір  бетон өндіріледі, соңғы 60 жылда  тұрғызылған үйдің біреуін де темір бетон бұйымдарсыз тұрғызу  мүмкін емес болды. Сондықтан бүгінгі  таңда бетон және темір бетон  мәселесі өте маңызды мәселе болып  табылады.

Бетон барлық бүгінгі құрылыс материалдардың ішінде ерекше орын алады. Басқа сөзбен айтқанда, бетон бүкіл құрылыс  технологиялардың негізін құрайды. Бетон – бұл белгілі бір  мөлшерлерде алынған әр түрді  толтырғыштартан және органикалық  немесе минералды заттан алынған  арнайы түрде араластырылған қоспаның қатаюы нәтижесінде пайда болған жасанды тасты материал.

Бетон өндіруде ең маңызды материал ол цемент. Қазақстан Республикасында цемент өнеркәсібімен бес зауыт айналысады, олар: ОАО "Central Asia Cement", ОАО "Шымкентцемент", ЖАҚ "Семейцемент", ААҚ "Восток-цемент" және Сас-Төбе цемент зауыты.Біздің Республикадағы цементтің өндірілуі ішкі нарыққа бағытталған, және өндірістің жалпы көлемнің 80 – 85% - ы М 400 Д 20 маркасына сәйкес келеді.

Технологиялық операциялардың ішіндегі ерекше орын алатын үрдіс бетон араластыру, яғни дайын бетонның сапасы мен үнемділігіне үлкен дәрежеде әсер ететін қоспаның су – цемент қатынасты тұрақтандырудың  технологиялық шешімін іздеу  болып табылады.

Қазіргі кезде өндіріске түскен толтырғыштардың ылғал мөлшері қоспаның өндірістік құрамдарын құрған кездегі жүргізілген есептеулерден алынған шамаларға сәйкес болмауы бетонның су – цемент қатынасының оңтайлы (оптималды) мәнінен едәуір мөлшердегі ауытқына әкеледі. Толтырғыштардың ылғалдылық мөлшерінің ауытқуын өтеу үшін зауыттың зертханаларында бетонның берілген беріктігін қамтамасыздандыру мақсатында есептеулер нәтижесінде алынған цемент шығынын көбейтеді. Сондықтан, толтырғыштардың ылғал мөлшерінің ауытқуы неғұрлым үлкен болса, соғұрлым цемент шығыны көп болады.

Осыған  байланысты, ғалымдардың зерттеу  жұмыстары ылғалдықты анықтайтын жанама әдістерді пайдалануға негізделген бетон толтырғыштардың ылғалдығын автоматты бақылау есебінің шешімін табуға бағытталған.

Бүгінгі уақытта құрылыс өндірісінің автоматизациясының деңгейін көтеру көмегімен оның нәтижелілігін (эффективтілігін) жоғарлату мәселесі өнімнің сапасын жақсарту мен еңбек өнімділігін жоғарлатудың жолы ретінде маңызды мағыналардың біріне айналды.

Бетон араластырғыш торабының автоматтандырудың негізгі  кезеңдері мен есептері келесі үлгімен  құрылады. Бетонды қоспаны дайындауды автоматтандыру бұл үрдістің екі негізгі технологиялық операциялардың автоматтандыруына әкеледі: мөлшерлеу (дозирование) және араластыру (перемешивание).

Араластырудың автоматтандырылуы автоматиканың  стандартты элементтер көмегімен жүзеге асырылатын араластыру берілген уақытын қамтамасыз етуге негізделген. Сондықтан, бетонды қоспаны дайындаудың автоматтандыруының жобалануы мен жетілдірілуінің негізгі күштері мөлшерлеуге бағытталған.

Бетонды қоспаны дайындаудың негізгі  операциясы болып табылатын мөлшерлеу  – бұл қоспа құрамдас бөліктерінің берілген мөлшерлерін қамтамасыз ету  ғана емес, сонымен қатар, осы мөлшерлердің шикізаттың өзгеріп тұрған параметрлеріне(мысалы, толтырғыштардың ылғалдылығына) және басқа да факторларға сәйкес болуы. Бетон араластырғыш торабындағы мөлшерлеудің кез – келген автоматтандырылған жүйесі ГОСТ – 7473 – 94 –тан жаман емес дәлдікті қамтамасыз етуі керек. Бұл талартарға сәйкес бетонды қоспаның бастапқы материалдары олардың массалары бойынша мөлшерленеді.

Автоматтандыру  тек бүкіл технологиялық үрдісті қамтығанда ғана және бөлек буындардың автоматтандыруы кезінде олардың бір жүйеге біріктірілу мүмкіндігі ескерілген жағдайда ғана елеулі экономикалық нәтижелілік бере алады. Сол себепті, бетонды қоспаны дайындаудың кешенді жүйесінің құрамында: қоспаның құрамдас бөліктерінің мөлшерін анықтайтын шикізат пен басқа да факторлардың параметрлерін өлшеудің автоматтандырылуы және бұл өлшеулер нәтижелері негізінде мөлшерлердің автоматтандырылған коррекциясы; қоспаның құрамдас бөліктерін мөлшерлеудің автоматтандырылуы; араластыру автоматтандырылуы; қосалқы операциялардың автоматтандырылуы; бетон араластырғыш торап жұмысының автоматтандырылған бақылауы болуы керек.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1 Бетонды қоспасын дайындаудың технологиялық үрдісінің қысқаша сипатталуы

 

1.  ТББ зауытының технологиясы

 

Бетонды қоспаны дайындаудың технологиялық  үрдісі шартты түрде келесі технологиялық  өзгертулерге бөлуге болады: қабылдау; цементті және толтырғыштарды (құм, шебень, химиялық үстемелер, су) қоймалау мен  бетон араластырғыш цехтің бункер үсті бөліміне тасымалдау; бетонды қоспаны  араластыру; дайын қоспаның таратылуы.

Бетонды қоспаны дайындаудың негізгі  технологиялық операциялары – бұл  бастапқы материалдардың мөлшерленуі  мен араластырылуы. Қасиеттердің алдын – ала берілген көрсеткіштердің мәндері және бір илеуден келесі илеуге дейінгі бұл көрсеткіштердің тұрақты болуын қамтамасыздандырылуы кезіндегі бетонды қоспаның маңызды талаптарының бірі құрамдас материалдардың мөлшерлеу дәлдігі болып табылады.

Қазіргі уақытта өндірілетін бетон араластырғыш торап – бұл құрамдас бөліктер мөлшерлеуінің жоғары дәрежелі дәлдігінің, біртектіліктің, алынатын қоспа құрамының  тұрақтылығының кепілдігін беретін, және  толтырғыштар параметрлерінің өзгерісі кезінде өзін өзі керекті күйге келтіру қамтамасыздандыратын жүйені айтамыз.

Материалдарды циклдік немесе үздіксіз мөлшерлегіштермен  мөлшерлейді. Біріншілерде қолша, жартылай автоматтандырылған және автоматтандырылған басқаруы болуы мүмкін. Жаңа автоматтандырылған мөлшерлегіштер жоғары дәлдікті мөлшерленуін, өлшеудің үлкен жылдамдығын және басқарудың жеңілділігін қамтамасыз етеді. Көлемді мөлшерлегіштер үлкен емес бетон араластырғыш қондырғыларында пайдаланады. Басқа жағдайларда тек массалық мөлшерлегіштер қолданылады.

Жартылай  автоматтандырылған мөлшерлегіштерде жүктеме қақпақтары белгіленген  массасы бар материал өлшегішті  толтырғаннан кейін жабылады немесе ашылады. Түсіру тесігін қолша басқарады. Автоматтандырылған мөлшерлегішті орталық пульт арқылы басқарады. Материалдың керекті мөлшері автоматты түрде екі кезең бойынша: алғашында шаманың 90 % - ын, содан соң қалғанын өлшейді.

Циклдік және үздіксіз мөлшерлегіштер көмегімен  өлшенетін бастапқы материалдардың өлшеу қателігі ±1 % - дан аспау  керек (цемент, су, құрғақ химиялық үстемелер, сұйық химиялық үстемелердің жұмыс  ерітіндісі), ал толтырғыштар үшін  ±2 % - дан аспау керек.

Бетонды араластырғыштар өз алдында мөлшерлегіштер тәрізді екі түрге бөлінеді: циклдік  және үздіксіз. Үздіксіз әдіс кезінде жабдықтар үздіксіз түрде толтырылып, үздіксіз жүктеме астында болады. Бұл жағдайда бетонды қоспа үздіксіз алынады.

Циклдік мөлшерлеудің ерекшелігі: жабдықтар  тек бір илеуден келесі илеуге дейін толтырылып, жұмыс істейді. Сондықтан, циклдік принципті қолданған кезде бір илеуден келесі илеуге дейін жедел түрде қажеттілікке байланысты бетонның маркасын өзгертуге болады. Қазіргі кезде бетон араластырғыш цехтер циклдік принцип бойынша жұмыс ітеп тұр.

Бұл жұмыста  бетонды қоспаны дайындаудың  циклдік принципі қарастырылады.

Материалдарды араластыру әдісі бойынша бетон  араластырғыштар гравитациялы (еркін  түсу) машиналар мен материалдарды  мәжбүрлі араластыру машиналары болып  бөлінеді. Гравитациялы бетон араластырғыштарда материалдар ішкі бетінде қалақшар орналасқан барабан ішінде сол барабанның айналуы кезінде араластырылады. Бұл жағдайда қалақшалар қозғалу кезінде қоспаның құрамдас бөліктерін іліп алады да, белгілі бір биіктікке көтереді. Құлаған кезде олар араластырылады.

Мәжбүрлі  әрекетті бетон араластырғыштарда  материалдар валға қадалған қалақшалар қозғалысы арқылы қозғалмайтын барабан  ішінде араласады.

Бетон араластырғыш қондырғыларда екі негізгі технологиялық  схема қолданылады: құрамдас бөліктер материалдарын бір рет биіктікке  көтеріетін биктік әдіс (бір сатылы). Келесі араластырулар төмен тартқыш күш ісерінен жүреді.

В3 сұлбасында бүгінгі күнгі бетон араластырғыш цехтің негізгі технологиялық жабдықталудың функциональдық сұлбасы көрсетілген. Сұлбада көрсетілгендей, технологиялық жабдықталу цехтің кеңістігінде тік, бірінің үстіне бірі орналасқан, яғни бұл жағдайда тік жиналған сұлба бейнеленген. Технологиялық жабдықтаудың орналасуы олардың өндірістік қызыметі бойынша орналасуын в қосымшасына сәйкес шартты түрде үш деңгейге бөлуге болады.

Бірінші деңгейде сәйкес тасымалдау жолдары  – цемент желісі, конвейер, құбыр  арқылы цемент, құм, әр түрлі фракциялы  щебень, су, химиялық үстемелер түсетін  мөлшерлегіш үсті бункерлер орналасқан.

Екінші  деңгейде – мөлшерлегіш бөлімде  мөлшерлегіштер орналасқан. Мөлшерлегіштердің ішінде мөлшерлегіш үсті бункерлерден келген бетонды қоспаның құрамдас бөліктерінің мөлшерленуі жүреді.

Үшінші  деңгейде бетонды қоспаның құрамдас бөліктерінің араласуы жүретін тікелей бетонды қоспаны дайындайтын бетон араластырғыштар орналасқан. Одан кейін, технология бойынша, дайын бетонды қоспа бетон араластырғыштан беру бункерлер арқылы бетон тасушы арбашаларға түседі де, тұтынушыға барады. Бұндай технологиялық жабдықтаудың тік жиналуының артықшылығы: мөлшерлегіш үсті бункерлерден бастап, бетон тасушы арбашалармен бітетін бетонды қоспаны дайындау барысындағы барлық материал өзінің салмағының ауырлығының әсерінен өздігінен ағып тұрады.

Осындай қондырғыларда цементтің жіберілуі  пневматикалық әдіспен, ал аз қуатты қондырғылар үшін тік элеваторлар  көмегімен жүзеге асырылады. Мөлшерлегіш үсті бункерлер немесе шығыс бункерлер құрғақ құрамдас бөліктерінің 2 -4 сағаттық қоры ретіндегі аралық сыйымдылықтар болып табылады. Ол материалдар фракцияларының және толтырғыштар түрінің, сонымен қатар, цементтер маркасы мен басқа тұтқыр заттардың қажетті мөлшеріне сәйкес қалқалармен бөлінген аралықтардан құралады. Бункердің кез – келген аралығы босаған кезде оның толтырылуы басталады. Бұл жағдайда аралықтардың толтырылу кезіктілігі босалу кезектілігінен тәуелді болмайды. Бұндай аралықтардың аз саныннынң толтырылуының қатаң алгоритмі өндірістің жалпы ырғығын бұзбайды, және бункерлердің босауының кезектілігіне сәйкес толтырылу кезектілігін қатаң түрде сақтайтын автоматикалық коррекцияның шығаруына мүмкіндік береді.

Қоспаның  барлық материалдары алынғанан кейін, циклдік әрекетті автоматтандырылған мөлшерлегіштердің толтырылу үрдісі басталады. Мөлшерлегіштер қоспаның құрамдас бөліктерінің керекті шамасын қабылдағаннан соң, материалдар жіберілуі тоқтатылады да, қоспаның құрамдас бөліктері жима құйғышқа түседі. Сонымен қатар, су мен химиялық үстемелер өзінің мөлшергіштері арқылы жима құйғышқа түседі. Ары қарай барлық құрамдас бөліктер бетон араластырғышқа түседі. Қоспаның жақсы араласуы үшін мөлшерлегіштер бірнеше сатылы босатылады, бұл, өз алдында, қоспа материалдарының жима құйғышқа біртіндеп түсуін қамтамасыз етеді. Араластыру үрдісі біткен кезде дайын бетонды қоспа бетон араластырғыштан шығарылады да, үрдіс қайталанады.

Бетон араластырғыш цех келесідей сипаттамаларға ие болатын күрделі нысандардың  бірі болып табылады: технологиялық  үрдістің циклдік немесе үздіксіз қайталануы; бетон араластырғышта тармақтануы  мен бетон шығару тораптарында қайта  біріктірілуі; аралық сыйымдылықтардың бар болуы; бөлек, салыстырмалы түрде  жылдам жүретін үрдістер (судың және бункерлерден келген инертті материалдардың мөлшерлегіштерге ағуы); физика – техникалық пармаметрлер (температура, ылғалдық, тұтқырлық); технологиялық режимдерінің өзгеруіне әсер ететін едәуір кешігулер.

Одан  басқа, бетонды қоспаның сапасына әсер ететін мөлшерлеу мен араластыру үрдістерінің зор мағынасы бар. Бұл жағдайда мөлшерлеудің дәлділігі неғұрлым жоғары болса, араластыру үрдісі кезінде соғұрлым талаптардың қатаңдығы төмен болады. Кері жағдайда, бетон араластырғыштағы араластыру уақытын ұзартатын құрамдас бөліктерінің қосымша коррекциясы көмегімен бетон сапасын жақсарту қажеттілігі пайда болады.

Бетонды қоспаның араластырылу ұзақтығы оның қозғалғыштығынан және бетон араластырғыштың  көлеміне байланысты болады: неғұрлым бетонның қозғалғыштығы аз және бетон  араластырғыштың көлемі көп болса, соғұрлым араластырылудың оңтайлы  уақыты ұзақ болады.

Қарастырылып  отырған бетонды қоспаны дайындау үрдісінің ерекшеліктері мынандай сипатта болады:

• Бетон араластырғышқа түсетін материалдардың жіберілуінің мерзімділігі.
• Басқарылатын шамалардың өзгеруін туғызатын әсерлердің бар болуы.
• Басқарылатын әсер мен кіріс шамаларына қойылған шектеулердің бар болуы.
• Бетонды қоспаны дайындау үрдісінің динамикалық сипаттамаларының тұрақты болмауы.
• Басқару мен бақылау координатасы бойынша кешігудің болуы.

Бетонды қоспаны дайындау технологиялық  үрдісінің ерекшеліктері мен  оның техникалық амалдарды басқаруды  пайдалану мүмкіндіктері шартты түрде нысанға барабарлық (адекваттылық) үлгілер мен сол үлгілердің оңай жүзеге асырылуын қамтамасыз ететін алгоритмдері бар адаптивті үлгілердің қолдануын ескертеді.

 

2.  Темірбетон өнімін жасау  технологиялық үрдісінің үлкейтілген сұлбасы

 

Біз қарастырған  ТБӨЗ – де материалдар темір жол арқылы  және автотранспорт көмегімен әкелінеді. Ол материалдар заводқа келісімен өлшенеді де инертті материалдар мен цементтің жұмсалуы жобаланады. Өлшенгеннен кейін ол материалдар келесі  жерлерге түседі: инертті материалдар-инертті материалдар қоймасына, цемент- цемент қоймасына; қоймадан цехтарға таратылу жүреді.

Цемент  пен инертті материалдардың қоймаға  түсумен қатар онда арматура да түседі, ол арматура қоймасында сақталып, сол  жерден арматуралық қаңқа жасау  цехіне түседі.

Инертті  материалдар қоймасынан және цемент қоймасынан жартылайфабрикаттар бетон араластыру цехіне түседі, ол жерде бетон қоспасы және  тауарлы бетон (ерітінді)  дайындалады. Дайын бетон қоспасы №8 цехқа түседі, ол жерде науалар(лоток) жасалады,  №7 цехқа түскен бетоннан қысымдық кұбыры(напорные трубы) жасалады, №10 цех науа жасайды және №5 цех қысым құбырын жасайды. Дайын өнім термоөңдеуден өткеннен кейін , ол дайын өнім қоймасында  қолданушыға берілгенше сақталады . бетонараластырғыш  цехтардағы ерітінді(раствор) құрылыста қолданылады. Жөндеу цехі бүлінген құрылғыларды жөндеумен айналысады.

 

3.  Ылғалдылық өлшеу әдістері мен классификациясына шолу

 

Ылғалдылық  өндірісте және құрылыс материалдар  өндірісінде технологиялық процесстерді басқаруда және параметрлерді басқару  кезінде маңызды рөл атқарады. Өндірісте жиі руданың, концентраттардың және инертті материалдардың ылғалдылығын анализдеу керек. Бетон бұйма өндірісінде берілген мәндерді тұрақты ұстау керек. Бұл үшін барлық инертті материалдардың ылғалдылығын дәл өлшеу керек.

Соңғы жылдары  өңделетін материалдардың ылғал  мөлшері туралы ақпаратына негізделген, өндірістік процесстерді автоматты  басқару жүйелері жиі қолдануда. Мұндай жүйелер ауыл шаруашылығы, құрылыс, энегетика сияқты көптеген салаларға енгізілуде. Мұндай жүйен бетон өндірісіне енгізгенде белгілі қиыншылықтар пайда болады. Бетон қоспасының компаненттерінің ылғалдылығы туралы ақпарат алғанда, ылғал өлшегіштің кірісіне , ылғалдылықтан басқа, көптеген факторлар әсер етеді. Мысалы, материалдардың химиялық және  түйіршікметрлік құрамы, мүмкін болған электролиттердің қосындылары, айнымалы тығыздық, температураның ауытқуы, ылғалдылықтың біркелкілік емес таралуы, және т.б.

Бетонды заводтарға арналған автоматты ылғал  өлшегіштерге келесі талаптарды тұжырымдауға болады:

• өлшеу әдістерінің «байланыспаушылығы»;
• өлшеу әдісінің интегралдығы, яғни өлшеуіш сұлбалардың елеулі өзгеруінсіз, кең материал классына өзгеру мүмкіндігі;
• өлшемдердің үздіксіздігі;
• ылғал өлшегіштің тезәсерлігі
• материал ылғалдылығын интегралды бағалау, яғни өлшеу нәтижесінің, бақыланатын материалдың қабатының көлем координатасы бойынша ылғалдылықтың біркелкілігіне тәуелсіздігі;
• едәуір жоғары сезімталдығы;
• бетонды заводтардың эксплуатационды жағдайына жоғары сенімділігі;

Инертті материалдардың ылғалдылығын тура және жанама әдістермен өлшеуге болады.

Ылғалдылықты  анықтаудың тура әдісінде, лобороториялық анализдеу қолданылады: химиялық, дистиляционды, гидротермикалық, тепе-теңдікті. Бұл әдіс жоғары дәлдікпен сипатталады. Тура әдістің негізгі кемшілігі болып, материал сынамасының қажеттілігі, үрдстің ұзақтығы, периодтылығы болып табылады.

Ең көп  тараған әдіс кептіру (термогидравликалық) болып табылады. Бұл әдісте материалдың үлгісі қоршаған ортамен тепе-теңдікке жеткенше жылы-ауалық кептіріледі. Қоршаған ортамен тепе-теңдігін шартты түрде ылғалдың жоқтығын білдіреді. Практикада жылдамдатылған кептіру әдістері, яғни тұрақты салмаққа жетпейінше кептіру қолданылады. Бірінші әдісте, егер екі бірінен кейін бірі өлшенген үлгілер  бірдей немесе нәтижелері жақын болса, кептіру тоқтатылады. Кептіру жылдамдығы бірте-бірте төмендеткендіктен, үлгдегі барлық ылғал жоқ болады деп болжамдалады. Бұл әдіс шамамен бірнеше сағаттан бірнеше тәуілікке дейін уақыт алады. Тездетілген әдісте кептіру әлдеқайда аз уақыт алады.

Дистиляционды әдіс кезінде үлгі сумен араластырылмай, сұйықтық бар ыдыста ысытылады.судың  бөлінген буы, сұйықтықтан бөлінген бумен бірге айдауға ұшырайды да, мұздатқыш арқылы өтіп,  өлшегіш ыдыста конденсирленеді. Осы ыдыста судың массасы мен көлемі өлшенеді.

Экстракционды әдісте зерттелетін үлгіден ылғалды  су сіңіргіш сұйықтық арқылы шығарылады. Сонымен қатар, сұйық экстрактінің ылғалдылыққа тәуелді сипаттамалары анықталады: тығыздық, сыну көрсеткіші, қайнау мен қатаю температурасы және т.б.

 

4.  Толырғыштардың айнымалы ылғалдығы кезінде суды корректирлеу мәселесінің шешім жолдары

 

Бетонды қоспаны дайындау барысында толтырғыштардың  ылғалдығын ескеретін құрылғыларды жасау жұмыстары көптеген ғылыми – зерттеу институттарында баяғыдан бері жүргізілуде. Қазіргі уақытта бұл есептің негізгі екі шешім жолдары бар.

Бірінші бағыт толтырғыштар ылғалдығының экспрессті анықтамалардан алынған нәтижелерді  ескере отырып, енгізілетін судың  корректирлеу болып табылады. Бұндай анықтамалар үшін электрлік сипаттамаларды өлшеуде негізделгенәр түрлі жанама әдістер қолданылады. Олар анықтамаларды лезде істуге мүмкіндік беретін бетонды қоспаға енгізілетін судың мөлшерін автоматты түрде корректирлеу үшін ең тиімді болып табылады.

Бірақ толтырғыштардың  ылғалдылығын бағалаудың белгілі экспрессті әдістері араластыру үрдісі кезінде  бетонды қоспаға енгізілетін  судың мөлшерін корректирлеуге және бетонның беріктігі мен су – бетон  қатынасының бекітілген мәндерін, алдын  – ала берілген бетонды қоспаның қаттылығын (қандай жылдамдықпен бетонды  қоспа бөлек құрамдас бөліктерге қабаттанусыз және ажыраусыз пішінді  толтырады), немесе бетонды қоспаның тұтқырлығын (өзіннің массасыәсерінен  бетонды қоспаның шөгуі), темір –  бетон өнімдерін өндірудің индустриалды әдістері жағдайында аса қажетті  тұрақтылықты қамтамасыздандыруға  мүмкіндік бермейді.

Соңғы кездері  бункерлерден алынған құм мен  ірі толтырғыштар үлгілерін тәжірибелік  жағдайда экспрессті құрғату нәтижелер  бойынша судың мөлшерін корректирлеуге арналған құрылғы өңделіп, сынақталды. Бұл құрылғының кемшілігі құмның ылғалдығын анықтау уақыты 5 минут, яғни бетонды қоспаның иленуін дайындайтын циклдің ұзақтығын асауы болып табылады. Соған байланысты судың мөлшерін кейінгі илеуде корректирленеді.

Толтырғыштардың ылғалдығын анықтайтын электрлік экспрессті әдістер бетон қоспасына енгізілетін  судың мөлшерін қайта санайтын арнайы есептеуіш жабдықтардың болуын қажет  етеді.