Культура Беларусі ў першай полове XIX ст

Змест

    Тема: «Культура Беларусі ў першай полове XIX ст.»

    1. Нацыянальна-культурная палітыка  царызму.

    2. Школа і адукацыя. Гістарычныя  і этнаграфічныя даследаванні  Беларусі.

    3. Вусная народная творчасць.  Станаўленне новай беларускай  літаратуры.

    4. Музыка і тэатр.

    5. Архітэктура і выяўленчае мастацтва.

    1.2.Змест………………………………………………………………….................(2)

    1.3.Уводзіны………………………………………………………….................(3-4)

    1.4.Асноўная  частка…………………………………………………………..(5-19)

    1.5.Заключэнне………………………………………………………………(19-20)

    1.6.Спісак  літаратўры………………………………………………………......(21) 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

2

Уводзіны

Пасля далучэння беларускіх земляў да Расіі  нацыянальна-культурнае развіццё Беларусі праходзіла ў новых умовах, звязаных з фармаваннем капіталістычных  вытворчых адносін. У ёй адбываліся сур'ёзныя якасныя змены. Была парушаная рэлігійная манаполія ў культуры. Яна ўсё больш прымала свецкі характар.

Адметнай  рысай развіцця культуры Беларусі было ўзмацненне ў першай траціне XIX у. яе паланізацыі. Гэта было абумоўленае  палітыкай імператара Аляксандра I, якая была накіраваная на станаўленне  польскай дзяржаўнасці, і знайшла  падтрымку сярод польскага магнатства і паланізаванай шляхты.

 Асабліва  актыўна, да выгнання з Расіі  ў 1820 г., дзейнічалі ў гэтым кірунку Адначасова ў Беларусі праводзілася палітыка распаўсюджвання рускай культуры. Гэтая палітыка была асцярожнай пры Кацярыне II, ліберальнай пры Аляксандру I і цвёрдай і рашучай у часы Мікалая I.

Безумоўна, культура Беларусі адлюстроўвала сацыяльную структуру грамадства. Складовымі часткамі яе былі магнацкая культура, маёнткава-дваранская культура сярэдняй і дробнай шляхты, культура мяшчан і насельніцтвы гарадоў  і мястэчкаў, сялянская культура.

У адпаведнасці з рэформай асветы 1803 - 1804 гг. школьная сістэма будавалася па прынцыпе адзінства  і пераемнасці. У кожным губернскім горадзе стваралася гімназія, у павятовым горадзе - павятовая вучэльня, у вёсках - царкоўна -прыхадскія школы. Усе вучэбныя ўстановы беларускіх губерняў увайшлі ў склад Віленскай вучэбнай акругі і сталі падпарадкоўвацца Віленскаму ўніверсітэту, які ажыццяўляў кантроль за працай школ, яго выкладчыкі рыхтавалі праграмы навучання, пісалі падручнікі.

Пецярбургскі  настаўніцкі інстытут і створаная  ў Віцебску ў 1834 г. настаўніцкая семінарыя (працуе да 1839 г.). Сярод іншых падзей у вобласці адукацыі варта адзначыць адкрыццё ў 1840 г. Гары-Горацкай земляробчай школы, якая ў 1848 г. была ператвораная ў земляробчы інстытут, а таксама адкрыццё кадэцкіх карпусоў у Полацку і Оршы.

У вусновай народнай творчасці гэтага часу знайшлі  адлюстраванне падзеі сацыяльнага  і палітычнага жыцця. Значную  ролю ў станаўленні беларускай літаратуры згулялі Я. Барщэўскій, Я. Чечот, А. Ріпінскій і інш. Ян Чечот выдаў шэсць фальклорных складанак "Вясковыя песні", Ян Барщеўскій выдаў чатырохтамовую складанку "Шляхціч Завальня, або Беларусь у фантастычных аповядах" і т.д. Выбітнымі помнікамі літаратуры першай паловы XlX стагоддзі з'яўляюцца ананімныя паэмы "Энеiда навыварат" і "Тарас на Парнасе". Першым класікам беларускай літаратуры стаў Винцент Дунін-Мартинкевич. Упершыню жывая беларуская мова загучаў у яго творы "Сялянка" ("Ідылія"). У пачатку 60-х гг. ён стварае свой лепшы твор "Пінская шляхта".

У культуры Беларусі першай паловы XlX стагоддзі  значнае месца прыналежыла тэатру. Развівалася як аматарскае, так і  прафесійнае тэатральнае мастацтва. Падзеяй у тэатральным жыцці  Беларусі было ўзнікненне першай трупы  беларускага нацыянальнага тэатра Ў. Дуніна-Мартинкевича. 23 верасня 1841 г. адбылася прэм'ера камічнай оперы "Рэкруцкі габрэйскі набор".

Першая  палова XlX стагоддзі з'явілася пачаткам збору і публікацый беларускай

___________________

1820, 1839, 1840, 1848, 1841 годы - Содержание пособия "История Беларуси (с древнейших времен до конца XIX в.)"

3 

народнай  песні, спробы яе кампанізітарскай і канцэртнай апрацоўкі.

Развіццё  архітэктуры вызначалася горадабудаўніцтвам: забудовай цэнтраў гарадоў хатамі адмысловага і дзяржаўнага прызначэння. Для архітэктуры была характэрная  змена стылю барока на класіцызм.

Вызначальную  ролю ў развіцці жывапісу згулялі  выхаванцы Віленскай школы жывапісу - аддзяленне выяўленчага мастацтва  факультэта літаратуры і мастацтвы  Віленскага ўніверсітэта.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

4

Асноўная  частка

1. Нацыянальна-культурная палітыка царызму.

 
    Паступова Рэч Паспалітая як шматнацыянальная федэратыўная дзяржава прыйшла ў заняпад. Прычын таму шмат, як аб'ектыўных, так і суб'ектыўных, унутраных і знешніх, эканамічных, палітычных, сацыяльных, рэлігійных.

    Такое становшча выкарысталі Расія, Прусія і Аўстрыя, якія пайшлі на тэрытарыяльныя змены Рэчы Паспалітай. У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 г. да Расіі былі далучаны 92 тыс. км² усходнебеларускіх зямель з 1,3 млн. насельніцтва. Расія забрала Інфлянцкае, Полацкае, за выключэннем невялікай часткі на левым беразе Дзвіны, Віцебскае без Аршанскага павета, Мсціслаўскае і частку Мінскага ваяводстваў. У студзені 1793 г. Расія і Прусія падпісалі дагавор аб другім падзеле Рэчы Паспалітай, па якому да Расіі адыйшлі Правабярэжная Украіна, а таксама цэнтральная частка Беларусі з Мінскам, Барысавым, Бабруйскам, Рэчыцай, Слуцкам, Навагрудкам, Пінскам, Мозырам. У 1795 г. адбыўся трэці падзел Рэчы Паспалітай. Расія атрымала заходнебеларускія, украінскія і літоускія землі. Частка Беларусі (захад Гродзеншчыны) апынулася пад уладай Прусіі (да 1807 г.) У выніку трох падзелаў Рэчы Паспалітай да Расіі былі далучаны беларускія землі, на якіх пражывала 3 млн. чалавек. Пачынаецца складаны працэс інтэграцыі беларускага насельніцтва ў расійскі дзяржаўны арганізм праз шэраг мерапрыемстваў царскай адміністрацыі. Агульнай мэтай Кацярыны II было дасягненне пэўнага сацыяльна-эканамічнага і культурна-этнічнага адзінства расійскага і беларускага грамадства. Трэба адзначыць, што знешне гэта рабілася даволі памяркоўна, але калі з'явілася рэальная пагроза для ўлады ў перыяд 1794 г., то расійская царыца жорстка яе ліквідавала.

    Складаная ўнутрыпалітычная абстаноўка ў беларускіх, украінскіх і літоўскіх губернях прымусіла расійскае кіраўніцтва шукаць шляхі ўмацавання тут сваіх пазіцый. Пры гэтым даводзілася лічыцца з гістарычнымі адрозненнямі ў характеры і ўзроўні развіцця феадальных адносін у Расіі і на далучаных тэрыторыях. Палітыка царскага ўрада ў да-чынненні да заходніх губерняў на першым этапе была вельмі памяркоўная. Шляхта захоувала практычна ўсе ранейшыя правы і прывілеі, акрамя права на канфедэрацыі, на ўтрыманне прыватнага войска і ўласных крэпасцей. У адносінах да каталіцкай царквы спачатку таксама праводзілася асцярожная палітыка. Дазволена было вольна вы-конваць каталіцкія абрады. Маёмасць касцёлаў, кляштароў заставалася недатыкальнай. Аднак каталіцкаму духавенству катэгарычна забаранялася хрысціць у сваю веру праваслаўных. Купецтва атрымала права на стварэнне гільдый, як тэта было у Расіі. Кіраванне гарадскім жыццём канцэнтравалася ў прадстаунічым органе — думе, якая вы-біралася з гарадскіх саслоўяў. У гарадах адмянялася юрысдыкцыя свецкіх ці духоўных феадалаў. Паступова ўсталявалася мяжа яўрэйскай аселасці. Кацярына II указам ад 23 снежня 1791 г. забараніла яўрэям запісвацца ў купецкае саслоўе рассійскіх гарадоў і партоў, а дазволіла мець правы «грамадзянства і мяшчанства» толькі ў межах бела-рускіх губерняў і Таўрычаскай вобласці. Указам ад 23 верасня 1794 г. права аселага жыхарства і купецка-мяшчанскіх заняткаў для яўрэяў было дазволена ў 10 нова-утвораных губернях. Былі падпісаны і іншыя указы, а таксама Палажэнне аб яўрэях 1804 г. 1 1835 г. У адпаведнасці з імі яўрэям-купцам і мяшчанам забаранялася перамя-_________________

1772, 1793, 1795, 1807, 1794, 1791, 1835, 1804 - Гісторыя культуры Беларусі / С. Парашкоў. –Мінск: Беларуская навука, 2003.

5 

шчацца  з губерні ў губерню, а дазвалялася пражываць у 15 губернях, сярод якіх былі

    Віленская, Віцебская, Гродзенская, Магілёўская, Ковенская, Мінская. У 1835 г. яў-рэям было дазволена па-за мяжой яўрэйскай аселасці набываць нерухомасць (акрамя маёнткаў, населеных сялянамі), засноўваць земляробчыя калоніі і фабрыкі. 3 часам былі зроблены і пэўныя паслабленні: з абмежавальнага заканадаўства выключаліся купцы 1-й гільдыі, асобы з вышэйшай і сярэдняй адукацыяй, рамеснікі, механікі, вінакуры, аптэкары, дантысты, фельчары, павітухі, ваеннаслужачыя па рэкруцкім наборы з сем'ямі. Праіснавала мяжа яўрэйскай аселасці да сакавіка 1917 г. і была ліквідавана Часовым урадам. Амаль ніякіх змен не адбылося ў становішчы сялян. Захоўваліся прававыя нормы, здаўна ўстаноўленыя на тэрыторыі заходніх губерняў. Асноўным заканадаўчым кодэксам аж да 1840 г. заставаўся Статут ВКЛ 1588 г. Мясцовая ж адміністрацыя стваралася па расійскаму ўзору і бьла строга падсправаздачна цэнтральнай уладзе.

    Як  бачна, на першым часе царскі ўрад у  беларускіх і іншых далучаных губернях імкнуўся падладкоўвацца пад шляхту ды іншыя слаі насельніцтва, спрабаваў мякка зняць апазіцыйныя настроі. Усе гэга, безумоўна, дыктавалася тактычнымі меркаваннямі.

    Пераломнымі ў царскай палітыцы ў дачыненні  да заходніх губерняў сталі 30-я гады XIX ст. Яна прыняла больш жорсткі характар. На гэта паўплывалі дзве асноўныя прычыны: рост апазіцыйных грамадска-палітычных настрояў і рухаў, а таксама працэс разлажэння феадальна-прыгонніцкага ладу, які перарастаў у яго крызіс.

    Пасля падаўлення царызмам польскага паустання 1830— 1831 гг. урад прыняў меры па далейшым пашырэнні рускага ўплыву на беларускіх землях. 31 студзеня 1831 г. адмяняўся Літоўскі Статут на тэрыторыі Віцебскай і Магілёускай губерняў. Указам ад 18 лютага 1831 г. на землях Беларусі ўводзілася новае заканадаўчае ўлажэнне аб губернях. У 1832 г. створаны «Асабовы камітэт па справах заходніх губерняў», які павінен быў распрацоўваць і ажыццяўляць план пашырэння расійскага дваранскага землеўладання і адпаведныя меры ў галіне кіравання, суда, асветы, культуры. У мясцовыя адміністрацыйныя органы кіравання пачалі прызначацца пераважна расійскія чыноўнікі замест польскіх. Указам ад 11 мая і 11 чэрвеня 1832 г. польская мова ў судовай справе заменена на рускую. У 1840 г. поўнасцю адменена дзеянне Літоўскага Статута. Дзяржаўнае справаводства павінна было весціся на рускай мове. У 1839 г. было праведзена аб'яднанне уніяцкай царквы з праваслаўнай, каб аслабіць польска-каталіцкі ўплыў на беларускае насельніцтва.

    Усімі гэтымі мерамі была поўнасцю ліквідавана юрысдыкцыя мясцовых феадалаў на Беларусі, падарваны ідэалагічны фундамент іх магутнасці — каталіцтва.

    У першай палове XIX ст. у жыцці народа і ў развіцці беларускай культуры пачынаецца новы перыяд, які адрозніваўся ад папярэдняга, калі Беларусь знаходзілася ў складзе Рэчы Паспалітай. Змены адбываліся істотныя, хоць і неадназначныя па сваім характары. 3 аднаго боку, далучэнне беларускага краю да расійскай гаспадарчай сістэмы з яе шырокім рынкам садзейнічала агульнаму ажыўленню эканамічнага жыцця, пашырэнню гандлю, пра-мысловасці, будауніцтву новых дарог і каналаў, развіццю гарадоў. 3 другога — сам напрамак палітыкі

_____________________

1835, 1917, 1588, 1830, 1831, 1832, 1839, 1840 - Гісторыя культуры Беларусі / С. Парашкоў. –Мінск: Беларуская навука, 2003.

6

Расійскай дзяржавы з яе імперскімі інтарэсамі і манархічнымі ідэаламі садзейнічаў ігнараванню нацыянальна адметнага і паступовай русіфікацыі тых народаў (беларусау і ўкраінцаў), якія, згодна з тагачаснымі афіцыйнымі ўяўленнямі, з'яуляліся толькі этнічнымі адгалінаваннямі ад рускіх.

    Жорсткі сацыяльна-палітычны прыгнет з боку царскага самаўладства, а таксама і польскіх памешчыкаў, якія працягвалі гаспадарыць на беларускіх землях; цяжкая спадчына мінулага, якая падрывала веру ў саму магчымасць аднаўлення беларускай культуры; амаль поўная дэнацыяналізаванасць інтэлігенцыі; бяспраўнае становішча беларускай мовы, на якую у тыя, ды і пазнейшыя, часы глядзелі не іначай як на «мужыцкі дыялект»; адсутнасць друкаваных выданняў на беларускай мове і як вынік гэтага аслабленасць сувязей паміж людзьмі, што праяўлялі цікавасць да беларускай культуры, — усе гэта вельмі адмоўна адбівалася на развіцці культуры Беларусі першай паловы XIX ст.

    I усе ж у дачыненні да нацыянальна-культурнага развіцця беларускага народа далучэнне Беларусі да Расійскай імперыі аб'ектыўна адыграла станоўчую ролю. Яно стварыла такую сітуацыю, якая востра паставіла праблему нацыянальнай самаідэнтыфікацыі беларусаў, паступова абудзіла павышаную цікавасць грамадскасці з расійскага боку да беларускага пытання, да беларускай гісторыі, культуры, вуснай народнай творчасці, мовы, нарэшце, паставіла пытанне аб магчымасці існавання асобай нацыянальнай літаратуры на гэтай мове. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

7 

2.Школа і адукацыя. Гістарычныя і этнаграфічныя даследаванні Беларусі.

    Царскія ўлады сустрэлі на далучаных землях даволі складаную сітуацыю ў культурным жыцці — па многіх паказчыках яны былі вышэй у сваім развіцці, чым Расія. Напрыклад, даволі высокую адукаванасць мела шляхта, духавенства, мяшчане, пэўная частка сялянства. Сотні маладых людзей з заможных сем'яў ужо атрымалі адукацыю ці вучыліся ў еўрапейскіх навучальных установах. Справай адукацыі займаліся розныя багатыя і ўплывовыя манаскія ордэны, у першую чаргу — езуіты. Яны мелі школы ва усіх гарадах і мястэчках. У тагачасных калегіях даваліся веды па матэматыцы, фізщы, астралогіі, старажытных мовах і г. д., але насаджаліся сярэдневяковая схаластыка, рэлігійны  фанатызм, варожасць да іншаверцаў.

    Такое становішча існавала да 1803 г., калі пачынаецца першая школьная рэформа на Беларусі. Да гэтага часу тут мелася 130 пачатковых школ, 33 сярэднія і няпоўныя сярэднія школы, значная частка яўрэйскіх рэлігійных школ, каля 40 школ розных каталіцкіх ордэнаў. Агульная колькасць навучэнцаў складала (за выключэннем яўрэйсюх школ) каля 4 тыс. чалавек. Народныя вучылішчы былі даступнымі для усіх слаёў гарадскога насельніцтва. У іх у гэты час вучылася звыш 400 дзяцей дваран, мяшчан, сялян (жыўшых у гарадах, іх было 10,9%). Дзяучынкі складалі 11% ад усіх навучэнцаў.

    У 1804 г. быў прыняты «Статут навучальных устаноў, падведамных універсітэтам». Утваралася наступная сістэма адукацьй: універсітэт — гімназія — павятовыя вучылішчы — прыходскія вучылішчы. Цікавым з'яуляецца тое, што кожная з адзначаных ступеняў мела свае мэты адукацыін, а таксама змест навучання. Утваралася і паслядоўнасць у атрыманні адукацыі — знізу ўверх. Тыя дзеці, што вучыліся дома, павінны былі здаваць экзамен, напрыклад, у гімназію. У павятовыя вучылішчы прымаліся толькі тыя вучні, якія атрымалі падрыхтоўку ў прыходскім вучылішчы ці іншай навучальнай установе.

    Новымі навучальнымі установамі для Беларусі сталі гімназіі — сярэднія агульнаадукацыйныя навучальныя ўстановы. У першай чвэрці XIX ст. былі адкрыты Мінская, Свіслацкая, Магілёўская, Жыровіцкая, Гродзенская гімназіі, а ў 1827 г. у гімназію было пераўтворана Слуцкае павятовае вучылішча. Спачатку гімназіі былі рэальнага накірунку, а тэрмін навучання складау 4 гады. Выкладаліся фізіка, матэматыка, пачатковыя асновы тэхналогіі і камерцыйных навук, філасофія, гісторыя, геаграфія, статыстыка (да 1844 г.), польская, руская, лацінская, французская, нямецкая мовы і інш. Паводле школьнага статута 1828 г., тэрмін навучання быў падоўжаны на 7 год. Выкладаліся Закон Божы, царкоўная гісторья, логіка (да 1847 г.) начартальная і аналітычная геаметрыя (да 1845 г.), чарчэнне і інш.

    Агульным для усіх ступеняў было тое, што адпаведна са «Статутам...» у іх прымаліся вучні ўсіх саслоўяў. Такім чынам, магчымасць атрымаць добрую адукацыю мелі ўсе саслоуі. Як на практыцы, у жыцці гэта адбывалася — справа іншая.

Абмежаванні пачынаюць утварацца расійскімі ўладамі пасля вядомага рэкрыпту Мікалая І, які ў 1827 г. дазволіў прымаць ва універсітэты і гімназіі толькі людзей свабодных

_______________________

1803, 1804, 1827, 1844, 1828, 1845, 1847, 1827 - Гісторыя культуры Беларусі / С. Парашкоў. –Мінск: Беларуская навука, 2003.

8 

саслоўяў, а памешчыцкім прыгонным сялянам і дваравым людзям “не забаранялася”

вычыцца ў прыходскіх і павятовых вучылішчах. Афіцыйна пачынае дзейнічаць саслоўны прынцып адукацыі. Царскія ўлады не сталі ліквідаваць усе, умоўна кажучы, «старое» і штучна ўтвараць «новае» у сістэме адукацыі. Яны праводзілі вельмі асцярожную і непаслядоўную палітыку па распаусюджанні асветы і пераўтварэнню гэтай сістэмы на свой лад. Так, царскія ўлады не перашкаджалі ўтвараць на Беларусі ланкастэрскія школы (школы ўзаемнага навучання), пачатковыя навучальныя ўстановы, вядомыя ў канцы XVIII — першай палове XIX ст. у розных краінах. Узніклі такія школы ў выніку грамадскага руху за танны і хуткі спосаб атрымання элементарнай адукацыі па сістэме англійскіх педагогаў Дж. Ланкастэра, А. Бэла і інш. Бэл-Ланкастэрская сістэма прадугледжвала навучанне дзяцей і дарослых больш падрыхтаванымі вучнямі пад Кірауніцтвам настаўніка. Замест кніг выкарыстоўвалі разнастайны дыдактычны матэрыял, пераважна друкаваныя і рукапісныя табліцы. Методыка выкладання вызначалася стандартызацыяй, навучанне заключалася ў механічным завучванні матэрыялу. У выніку вучні хутка засвойвалі навыкі чытання, пісьма і лічэння, але не атрымлівалі сістэмы ведаў. Першая у Беларусі і Расійскай імперыі школа ўзаемнага навучання была адкрыта у 1819 г. у Гомелі ў маёнтку графа М. П. Румянцава. У ей выкладаліся чытанне, пісьмо, арыфметыка, вывучаліся рамёствы (кавальскае, экіпажнае, кравецкае), земляробства і жывёлагадоўля. Існавала школа да 1825 г. Увогуле ў першай чвэрці XIX ст. на Беларусі існавала 13 ланкастэрскіх школ: у Гомелі, Мінску, Шчорсах, Кобрыне, Пружанах, Стоўбцах, Полацку, Століне і інш. Большасць з іх утрымліваліся на сродкі буйных землеўладальнікаў. На Беларусі такія школы існавалі працяглы час, што было выклікана патрэбнасцю ў навучальных установах пасля скасавання каталіцкіх манаскіх ордэнаў, закрыцця і рэарганізацыі манастырскіх школ. Пасля паўстання 1830—1831 гг. у адукацыі на Беларусі пачаўся перыяд «русіфікацыі» школьнай справы.

    Але да гэтага часу на адукацыю моцным быў польскі ўплыу. Вельмі спрыяла таму дзейнасць Віленскага ўніверсітэта, утворанага у 1803 г. на аснове вядомай нам Галоўнай школы у Вільні. Менавіта гэты універсітэт быў вышэйшай навучальнай установай для беларускіх зямель да 1832 г. Універсітэт узначальваў Віленскую навучальную акругу, у якую ўваходзілі навучальныя ўстановы Віцебскай, Віленскай, Гродзенскай, Мінскай, Магілёўскай, Кіеўскай, Валынскай і Падольскай губерняў. Папячыцелем гэтай акругі стаў А. Чартарыйскі, які дамагаўся аб'яднання усіх зямель Рэчы Паспалітай у межах 1772 г. пад агульным кіраўніцтвам рускага цара.

    Пад апекай Віленскага універатэта у 1803 г. знаходзілася 69 навучальных устаноў, больш паловы (44) з якіх утрымліваліся на сродкі розных манаскіх ордэнаў. На утрыманне універсітэта з казны выдзялялася на год 105000 руб. серабром. Кожны прафесар меў магчымасць атрымліваць за выкладанне поўнага і галоўнага курсу кожны год па 1000 руб., а за выкладанне дадатковага курсу — 500 руб. серабром. Выкладанне ў большасці навучальных устаноў вялося на польскай мове. Паланізацыя насельніцтва, асабліва моладзі, дасягнула найбольшага маштабу ў параўнанні з папярэднімі гадамі.

    Але для аб'ектыўнасці трэба зазначыць, што дзейнасць Віленскай навучальнай акругі і ўніверсітэта прынесла і шмат пазітыўнага ў асвету Беларусі. Універсітэт меў

___________________

1819, 1825,1830, 1803, 1832, 1772 - Гісторыя культуры Беларусі / С. Парашкоў. –Мінск: Беларуская навука, 2003.

9

правы расійскіх універсітэтаў і даваў амаль энцыклапедычныя веды. Шмат пазітыўнага было зроблена выкладчыкамі універсітэта па развіццю беларускага мовазнаўства, навукі, культуры, вывучэнню гісторыі краю. Напрыклад, калі ў 1803 г. ва універсітэце налічваліся 324 студэнты, то ў 1829 г. Іх стала 1066. 3 імі працавалі 34 прафесары і 12 памочнікаў прафесараў (ад'юнктаў). Універсітэт меў самы багаты ў Еуропе батанічны сад (каля 7 тыс. раслін у 1826 г.), першы ў Расіі заалагічны музей, 3 клінікі, найбагацейшую бібліятэку. Тут працавалі прафесары з сусветнымі імёнамі: Г. Баянус, I. Франк, М. Пачобут-Адляніцкі, А. Снядэцкі. Так, М. Пачобут-Адляніцкі вызначыў геаграфічныя каардынаты многіх населеных пунктаў Беларусі.

    Станоучая роля Віленскага універсітэта ў тым, што пад яго кіраўніцтвам у  кожным губернсікм горадзе былі адчынены гімназіі, а ў цэнтрах уездаў (паветау) — вучылішчы: у 1804 г. было 6 гімназій і 17 павятовых вучьлішчаў, колькасць пачатковых (прыходскіх) школ узрасла да 154 з 2700 вучнямі ў іх.

    У гэтых навучальных установах  вывучаліся фундаментальныя навукі, як прыродазнаўчыя, так і гуманітарныя. Грунтоўна вывучаліся філасофія, гісторыя, лацінская, нямецкая, французская мовы, палітэканомія, статыстыка, матэматыка, фізіка (акрамя пачатковых школ).

    Трэба асабліва падкрэсліць высокі па тым  часе узровень сярэдняй адукацыі, які даваў лепшым выпускнікам магчымасць працягваць вучобу ў вышэйшых навучальных установах Заходняй Еуропы і Расіі.

    Трэба таксама памятаць, што Віленскі універатэт пэўны час у пачатку XIX ст. быў агульнапрызнаным цэнтрам асветы, навукі і культуры беларускіх і літоўскіх зямель. Тут панаваў дух вальнадумства і вальналюбства, фарміраваліся грамадскія і эстэтычныя погляды юнацтва. Увосень 1817 г. два студэнты універсітэта, Тамаш Зан з-пад Маладзечна і Адам Міцкевіч з Наваградка, надумалі заснаваць студэнцкае таварыства, каб аб'яднаць найбольш блізкіх сяброў па вучобе, што захапляліся літаратурай, філасофіяй, іншымі навукамі і увогуле праяўлялі ў нечым свае здольнасці. Мэтай згуртавання была ўзаемадапамога ў паглыбленні адукацыі, у творчым удасканальванні, грамадская праца для дабра Айчыны. 1 кастрычжка 1817 г. адбылося першае пасяджэнне студэнцкага згуртавання. На ім сабраліся шэсць маладых хлопцаў, якія і ўтварылі таварыства. Старшынёй (альбо прэзідэнтам) выбралі Юзафа Яжоўскага, намеснікам старшыні (віцэ-прэзідэнтам) і адначасна касірам — Эразма Палюшынскага, сакратаром — Тамаша Зана. Членамі згуртавання сталі Адам Міцкевіч, Ануфры Петрашкевіч і Бруна Сухецкі. Назвалі студэнты сваю арганізацыю — Таварыства філаматаў (сяброў навук). Назву далі невыпадкова. Таварыства такога ж накірунку ўжо існавала ва уніерсітэце гадоў дзесяць назад. Актыўны ўдзел прымаў у ім любімы студэнтамі прафесар, гісторык і грамадскі дзеяч Іяхім Лялевель, які тады вучыўся ва універсітэце. I называлася яно Навуковае, а потым — Філаматычнае таварыства — па аналогіі з вядомым у гісторыі філаматычным таварыствам, што дзейнічала ў Францыі напярэдадні і ў час Вялікай Французскай рэвалюцыі. Свае уяўленні пра характар таварыства і прынцыпы яго дзейнасці сябры выклалі ў статуце. Яны пагадзіліся прымаць у арганізацыю толькі надзейных і правераных сяброў па вучобе.

1803, 1829, 1826, 1804, 1817 - Гісторыя культуры Беларусі / С. Парашкоў. –Мінск: Беларуская навука, 2003.

10

    Пры паступленні ў Таварыства малады чалавек павінен быў адказаць пісьмова на цэлы шэраг пытанняў і падаць падрабязную аўтабіяграфію. Абавязковай была і рэкамендацыя аднаго з членаў згуртавання. Новы член Таварыства даваў клятву, што будзе выконваць усе абавязю, ускладзеныя на яго статутам. Таварыства расло не хутка. Затое прыходзіш сюды сапраўды годныя, неардынарныя маладыя людзі. Паступова членамі Таварыства сталі: Францішак Малеўскі, Зыгмунт Навіцкі, Юзаф Кавалеўскі, Ян Чачот, Тэадор Лазінскі, Дзянісій Хлявінскі, ДамінікК Ходзька, Казімір Пясецкі, Ігнат Дамейка, Ян Сабалеўскі, Міхал Рукевіч, Вінцэнт Будрэвіч, Станіслаў Казакевіч. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

11 
 
 
 
 
 
 
 
 

2. 171

3. Вусная народная  творчасць. Станаўленне  новай беларускай  літаратуры.

    У канцы XVIII— пачатку XIX ст. становішча беларускага народа заставалася цяжкім. Феадальна-прыгонніцкі прыгнёт спалучаўся з нацыянальным уціскам. Невыпадкова ў гэты час адбываюцца шматлікія народныя бунты, антыпрыгонніцкія выступленні сялян. Як і польская шляхта, царскія ўлады варожа ставіліся да самой ідэі існавання нацыянальнай беларускай кльтуры. Царызм падаўляў, праследаваў усе праявы прагрэсіўнага грамадскага руху.

    На  развіццё літаратуры адмоўна ўплывала нацыянальная прыгнечанасць народа, адсутнасць сваей інтэлігенцыі. Папярэднія часы, калі беларускае мастацкае слова ў выніку праследаванняў з боку польскай шляхецкай дзяржавы перажывала цяжкі крызіс, пакінулі ў свядомасці многіх людзей ўяўленне аб тым, што беларуская літаратура ўвогуле не мае будучыні, што яна не зможа развівацца далей як нацыянальная літаратура.

    Станаўленню літаратуры перашкаджала і неразвітасць літаратурнай мовы. Тая мова, якой карысталася старажытная літаратура, стала непрыдатнай для мастацкай творчасці ў новы час. Паўставала патрэба стварыць новую літаратурную мову на аснове народнай мовы. Зрабіць гэта было нялёгка, таму што аўтары беларускіх твораў не мелі магчымасці друкавацца, а гэта значыць абменьвацца вопытам, думкамі і меркаваннямі аб шляхах развіцця сваей літаратуры. Адсутнасць сувязі паміж імі моцна тармазіла гэты працэс.

    У такіх вельмі складаных і цяжкіх умовах на дапамогу прыходзілі прагрэсіўныя пісьменнікі братніх народаў — рускага, польскага, якія з разуменнем і спачуваннем успрымалі імкненне беларусаў развіваць сваю культуру, падтрымлівалі беларускі народ у яго барацьбе за сацыяльнае і нацыянальнае вызваленне.

    Многія творы беларускай літаратуры XIX ст. былі ўпершыню надрукаваны на старонках рускіх газет і часопісаў (паэмы «Энеіда навыварат», «Тарас на Парнасе» і інш.). Матэрыялы па гісторыі Беларусі, беларускаму фальклору, мове часта друкавалі польскія перыядычныя выданні.

    У той час, калі новая беларуская літаратура рабіла толькі першыя крокі, у рускай літаратуры былі ўжо такія відныя пісьменнікі, як М. В. Ламаносаў, Г. Р. Дзяржавін, Д. I. Фанвізіш, А. М. Радзішчаў, I. А. Крылоу. Следам з'яуляецца А. С. Пушкін. Шмат цікавых таленавітых пісьменнікаў мела і польская літаратура канца XVIII — пачатку XIX ст. (А. Нарушэвіч, I. Красіцкі, Ф. Багамолец, Ф. Карпінскі, Ф. Князін, Ф. Заблоцкі, Ю. Нямцэвіч, нарэшце — А. Міцкевіч). Многія з іх, дарэчы, нарадзіліся і жылі на беларускай зямлі.