Қаржы ресурстарын басқару

ЖОСПАР

Кіріспе......................................................................................................................3

I Бөлім. Қазақстан   Республиканың  қаржы  ресурстарының   ұғымы, мәні ..........................................................................................................................5

1.1  Мемлекттеік қаржы  ресурстарының құрылымы................................5

1.2  Мемлекеттік қаржы  ресурстарын  ұйымдастыру  қағидалары........12

II Бөлім.  Қазіргі   кездегі  Қазақстан  Республикасының   қаржы  ресурстарының  ахуалдары .............................................................................16

2.1 Қазақстан  Республикасының   қаржы  ресурстарының  статистикалық  көрсеткіштері ........................................................................16

2.2  Қазақстан  Республикасының   қаржылық  ресурстарына  талдау...22

2.3 Қазқстан Республикасының қаржы қатынастары................................25

III Бөлім.  Қаржы  ресурстарының  даму  жолдары ....................................28

3.1  Қаржы  ресурстарының   қазіргі  кездегі экономикалық  дамудағы  ерекшеліктері ......................................................................................................28

Қорытынды .........................................................................................................34

Қолданылған   әдебиеттер................................................................................. 36

Кіріспе

Еліміздің   жағдайын  жақсарту,  экономикалық  дағдарыстан  шығу  мемлекеттік  тұрғыдан  бақылауға  салынған  мәселелер  бойынша   күн  тәртібінде  бірінші  кезекке  қойылып  отыр.  Бұған  Қазақстан  Републикасы  Президенті  Н.Ә.Назарбаевтың  «Қазақcтан  2030»  атты   стратегиялық  бағдарламасында  «Еліміздің  экономикалық    саясатының  бірден–бір басымды  бағыты  - шағын  және  орта  бизнесті  дамыту»  - деп  атап  көрсетуі   дәлел  бола  алады.  Нарықтық  қатынастардың   құрылымында  да, мемлекет  тарапынан  оларды  реттеу  механизмінде  де  қаржы  зор  рөл  атқарады. Қаржы  - нарықтық  қатынастардың  құрамды  бөлігі  және  мемлекеттік   саясатты жүзеге  асырудың  құралы.  Бұл  орайда  қаржының  әлеуметтік-экономикалық  мәнін  түсіне   білудің, оның  іс-әрекет  етуінін  ерекшеліктерін  терең  ұғынудың,  Қазақстан  экономикасын  ойдағыдай  дамыту  мақсатымен   қаржы  ресурстарын  неғұрлым  толық  және  ұтымды  пайдаланудың  әдістері   мен  амалдарын  көре  білудін  маңызы  зор.

Қоғамдық  өнімді  бөлумен  және  осының  негізінде  ақшалай  қорланымдарды,  табыстарды  және  қорларды  жасаумен,  оларды  ұлғаймалы  ұдайы  өндірістін   мақсаттарына  және  қоғамдық  дамудың  қажеттіліктерін  қанағаттандыруға  пайдаланумен  байланысты   болатын  экономикалық  қатынастар   қаржы  туралы  ғылымының  мән – мағынасы   болып  табылады.

Қаржы  ресурстары  мен  мақсатты  ақша  қорлары, олардың  қалыптасуы,  қозғалысы  және  пайдаланылуы   қаржының  объектісі,  ол  қоғамдық  өмірдің  ұйымдастырушысы    ретіндегі  мемлекетті  қоса  алғанда  қызметтін  өндірістік   және  өндірістік  емес    сфераларының    сан-алуан   шаруашылық, қоғамдық  және  ұйымдары  оның    субъектілері  болып  табылады. [9]

Мемлекеттік қаржы – мемлекеттік қаржы ресурстарын қалыптастыру үшін және алынған қаражаттармен мемлекеттің қызметін атқару үшін қоғамдық өнімнен ұлттық байлықтың құндылығын бөлу және қайта бөлуге қатысты ақша қарым-қатынасы.

Ақша  қарым-қатынасының субъектілері: азаматтар, мемлекет және өндірістік қоғамда.

Мемлекеттік қаржылар – мемлекет пен шаруашылық жүргізуші субъектілердің иелігіндегі қаржы ресурстарын құру және мемлекеттің жұмыс істеуі үшін қажетті қаржы ресурстарын пайдаланумен байланысты ұлттық банктің бір бөлігі мен қоғамдық өнім құнын бөлу және қайта бөлумен байланысты ақша қатынастары. Мемлекеттік қаржылардың құрамына мемлекеттік бюджет, бюджеттен тыс қорлар, мемлекеттік несие кіреді.

Мемлекеттік қаржы – қаржы жүйесінің басты буыны, оның қалыптасуы мемлекеттің пайда болумен байланысты. Кез келген қоғамда мемлекет бірқатар Факторларға:

• қоғам дамуының таңдап алған үлесіне
• саяси құрылымына
• қалыптасұан дәстүрлерге
• сыртқы факторларға ұарай экономикалық қызметке қатысады.

Мемлекеттің экономикалық өмірге қатысуы мына функциялармен анықталады:

• монополиялық қызметті шектеумен бәсекелесті қорғау мен дамыту
• экономиканың тұрақты деңгейіне жету үшін және оны дамыту үшін тиісті құқықтық базасын құру
• қоғамда табылған табыстар мен байлықтарды қайта бөлу
• мемлекеттің қарамағындағы қаржы ресурстарын қайта бөлу
• экономиканы тұрақтандыру.

Нарықтық  жүйе табыстар мен байлықты бастапқы бөлуде теңсіздік туғызғандықтан мемлекет оларды қайта бөлуді жүзеге асырады. Мемлекеттің экономиканы тұрақтандыру қызметіне конъюктураның ауытқуына  байланысты пайда болатын инфляция және жұмыспен қамту деңгейіне бақылау, экономикалық өсуді ынталандыру  шаралары кіреді.

Экономикалық  мәні жағынан мемлекеттің қаржысы – мемлекеттің, оның кәсіпорындарының қаржы ресурстарын қалыптастырып алынған қаржыларды мемлекет пен оның кәсіпорындарының функцияларын орындауға пайдалану үшін қоғамдық өнімнің құны мен ұлттық байлықтың бір бөлігін бөлу және қайта бөлумен байланысты ақшалай қатынастарды білдіреді.

Бұл  курстық    жұмысымда   мен  қаржының  әр  ресурсына  тоқталамын  және  Қазақстан  Реcпубликасының     қаржы  ресурстарын   өсірудің  маңызды  факторларын  қарастырамын.

I бөлім. Қазақстан  Республиканын   қаржы  ресурстарынын   ұғымы,  мәні.

1. Қаржы  ресурстарының  құрылымы.

Қаржы  ғылымы  қаржыны  тек  экономикалық  категория, яғни  айрықшалықты  өндірістік  қатынастардың  жиынтығы  ретінде  ғана  қарастырып  қоймайды, сонымен  бірге  мақсатты  ақша  қорлары  түріндегі  олардың  материалдық  іске  асуын  баса  көрсетеді. Бұл  қорлар  қаржы  қатынастарының   тұрақты  иесі  болып  келеді. Олардың  қалыптасу  көздері  және  қорлардың  өздері  (бұл  көздерді  біріктіруші) ұлттық  шаруашылықтың  тиісті  буындарының  қаржы  ресурстары  болып  табылады. Демек, қаржы  ресурстары – бұл  жалпы  ішкі  өнім  құнының  бір  бөлігін, атап  айтқанда, ақша  нысанындағы  таза  табысты  бөлу  және  қайта  бөлу  процесінде  жасалынатын  мемлекеттің, шаруашылық  жүргізуші  субъектілердің  және  халықтың  қарамағындағы  ақша  қаражаттары, олар  ұлғаймалы  ұдайы  өндіріс  пен  жалпы  мемлекеттік  қажеттіліктерді  қамтамасыз  етуге  арналған. Қоғамдық  жалпы  өнім  мен  ұлттық  табысты  арттыру  қаржы  ресурстары  өсуінің  басты  шарты  болып  табылады.

Қаржы  ресурстарында  негізгі  орынды  таза  табыс  (пайда, қосылған  құнға  салынатын  салық, акциздер, кеден  төлемдері, қоғаамдық  мүдделерге  төленетін  жарналар  нысанындағы)  және  амортизациялық  аударымдар  алады. [5]

 «Қаржы   ресурстары»  ұғымындағы  оның  екі  жағын  ажырата  білген  жөн.

1.Шаруашылық  жүргізу  практикасында  «қаржы  ресурстарының»  ұғымы  деп   мемелкеттің,  кәсіпорындардың   қарамағындағы    белгілі   бір  кезендегі   барлық  ақша  қаражаттарынын  кірістері   мен  қорланымдарынын  жиынтығын,  яғни  ақша  қорларын,  кредит 

ресурстарын, ақша  қаражаттарынын  резервтерін  айтады. Бұл  шаруашылық  жүргізудін   шаруашылық  есеп  практикасы  тұрғысынан  туындаған  практикалық   тәсілдеме. Расында,  кәсіпорыннын  банктегі    онын  шотындағы  белгілі  бір  күндегі  ақша  қаражаттары,  олар  кәсіпорыннын  меншікті  немесе  қарыз  қаражаттары  болып  келетіндігіне   қарамастан  онын  барлық  нақтылы  қаржы  ресурстарын  құрайды.  Сол  секілді  мемлекеттік  бюджетте   шоғырланған  кірістер,  қорланымдар  олар  жасалынған  құнды  алғашқы  немесе  кейінгі  бөлудін  нәтижесі  болып  табылатындығына  қарамастан  мемлекеттін  әрбір  нақты  күндегі  қаржы  ресурстары  болып  саналады.

2. Егер  жиынтық  өнімнін  (с+v+m)  материалдық  – заттық  және  құндық  құрылымына, онын  бөлінісіне  және  бұл   процестегі  орнына  сүйенсек,  онда  қаржы  ресурстарынын   ұғымы  басқаша  көрінеді. Егер  қайталама  есептін   элементін   шығарып  тастасақ, онда  «қаржы  ресурстарынын»  ұғымы  тікелей   мемлекет  пен  кәсіпорындарда   оларға  жүктелінген  функцияларды  орындау  үшін  шоғырланатын  құндық  (ақша)  нысанындағы  жалпы  қоғамдық  өнім  мен  ұлттық  табыстын   бір  бөлігін  білдіреді.[11]

Қаржы  ресурстарын  пайдалану  (оларды  пайдаланудын  қор   емес  нысанынын  да  мүмкін  болғанымен)  негізінен  арнайы  мақсаттағы  арналымнын  ақша  қорлары  арқылы  жүзеге  асырылады. Қаржы  қорлары  ұлттық  шаруашылықта  іс-әрекет  ететін  ақша  қорларынын  бүкіл  жүйесінін   құрамды   бөлігі. Қаржы  ресурстарын  пайдаланудын  қор  нысаны  ұлғаймалы  ұдайы  өндірістін  қажеттері  негізінде  объективті  түрде  алдын  ала  анықталады  және  қор  емес  нысанымен  салыстырғанда  онын  бірқатар  артықшылықтары   бар.

Қаржы  мен  қаржы  ресурстары  -  бара-бар  ұғымдар  емес. Қаржы  ресурстары  өзінше  қаржының  мәнін анықтамайды, онын  ішкі  мазмұны мен мен қоғамдық   арналымын ашпайды. Қаржы ғылымы  тап мұндай  ресурстарды жасау, бөлу  және  пайдалану негізінде   туындайтын   қоғамдық  қатынастарды  зерделейді: ол  қаржы қатынастары   дамуының зандылықтарын зерттейді.

Қаржы  ресурстары   жалпы  қоғамдық  өнімнін  50 %  құрай отырып,  мемлекеттің қаржылық  қуатының  көрсеткіші  болып табылады. Қоғамдық   өнім  мен ұлттық  табысты өндіру, бөлу  және  қайта бөлу  процесінде   қалыптаса отырып, олар  түпкілікті  пайдалануға,  яғни  негізгі құрал-жабдықтарды толтыруға,  ұлғаймалы ұдайы өндірісті қамтамасыз  етуге   және  жалпымемлекеттік  қажеттерді  қанағаттандыруға  қоғам жұмсайтын материалдық ресурстардын  бір бөлігінін ақша  көрінісі  болып табылады. [6] Мемлекеттік қаржы – мемлекеттік қаржы ресурстарын қалыптастыру үшін және алынған қаражаттармен мемлекеттің қызметін атқару үшін қоғамдық өнімнен ұлттық байлықтың құндылығын бөлу және қайта бөлуге қатысты ақша қарым-қатынасы. Ақша қарым-қатынасының субъектілері: азаматтар, мемлекет және өндірістік қоғамда.

Мемлекеттік қаржы – қаржы жүйесінің басты буыны, оның қалыптасуы мемлекеттің пайда болумен байланысты. Кез келген қоғамда мемлекет бірқатар Факторларға:

• қоғам дамуының таңдап алған үлесіне
• саяси құрылымына
• қалыптасұан дәстүрлерге
• сыртқы факторларға ұарай экономикалық қызметке қатысады.

Мемлекеттің экономикалық өмірге қатысуы мына функциялармен анықталады:

• монополиялық қызметті шектеумен бәсекелесті қорғау мен дамыту
• экономиканың тұрақты деңгейіне жету үшін және оны дамыту үшін тиісті құқықтық базасын құру
• қоғамда табылған табыстар мен байлықтарды қайта бөлу
• мемлекеттің қарамағындағы қаржы ресурстарын қайта бөлу
• экономиканы тұрақтандыру.

Нарықтық жүйе табыстар мен байлықты бастапқы бөлуде теңсіздік туғызғандықтан мемлекет оларды қайта бөлуді жүзеге асырады. Мемлекеттің экономиканы  тұрақтандыру қызметіне конъюктураның  ауытқуына байланысты пайда болатын  инфляция және жұмыспен қамту деңгейіне  бақылау, экономикалық өсуді ынталандыру  шаралары кіреді.

Экономикалық мәні жағынан мемлекеттің қаржысы – мемлекеттің, оның кәсіпорындарының қаржы ресурстарын қалыптастырып алынған қаржыларды мемлекет пен оның кәсіпорындарының функцияларын орындауға пайдалану үшін қоғамдық өнімнің құны мен ұлттық байлықтың бір бөлігін бөлу және қайта бөлумен байланысты ақшалай қатынастарды білдіреді.

Мемлекеттік қаржылар үшін мемлекеттік шығыстардың  өсуінің жалпы мемлекеттік өнімнің  өсуінен жоғары болуы сипатты  болып келеді және де бұл Вагнер заңы деп аталады. Вагнер заңы 3 факторлармен байланысты:

1)        экономиканың өсуіне байланысты экономикалық өмірдің қиындауы және еңбек бөлінуінің тереңдеуі тиімді экономиканы қолдауды қажет етеді;

2)        техника және технологиялық дамулар үлкен мөлшерде капитал қажеттіліктерін қажет етеді. Оларды акционерлік қоғам мен мемлекеттік корпорациялар қамтамасыз етеді. Мемлекет техникалық шаралар арқылы монополиялық өнірістер пайда болатын жерде олардың қызметін реттеуші ретінде қатысуы керек;

3)        мемлекет білім беру және денсаулық саласында белсенділік танытады. Өйткені бұл салалардан түсетін пайда экономикалық бағалауда төзімді болып келеді. 

Мемлекеттік қаржы ұғымында жеке дара звенолардың  әрқайсысы спецификалық орын алады.

Мемлекеттік бюджет - мемлекеттік өкімет органдарының қызметін қамтамасыз ету үшін ақшалай қаражатты қалыптастыру мен жұмсаудың негізгі қаржы жоспары. Мемлекеттік бюджет республикалық және жергілікті бюджеттерді біріктіреді. 
 Бюджет түсіміне - бюджет түсіміне кіреді: салықтық және салыққа жатпайтын түсімдер, капиталмен жасалатын операциялардан түскен табыс, алынған ресми трансферттер, кредиттерді қайтару. 
 Бюджет шығысы - бекітілген бюджет шегінде қайтарылмайтын негізде бөлінетін қаражат. Шығысқа шығын және кредит қосылады. Бюджеттің шығыс бөлігі функционалдық, экономикалық және ведомстволық сыныптама бойынша құрылады. 
 Салық түсімі - бюджет пайдасына төленетін міндетті, өтеусіз, қайтпайтын төлем. Салық түсімі салық, алым және басқа міндетті төлем түрлері бойынша сыныпталады.  
 Салыққа жатпайтын түсім - салыққа жатпайтын түсім салық, алым және төлем, айыппұл түсім мен ықпалшара бойынша түсім түрлері, кредиттерге байланысты сыйақы (мүдде) бойынша сыныпталады.  
 Капиталмен жасалатын операциядан түскен табыс - сатылған мүлік түрлері бойынша және басқа мемлекеттік операциядан түскен активтерді өткізуден түскен түсім капиталмен жасалатын табысқа қосылады. 
 Алынған ресми трансферттер - гранттарды қоспағанда бюджетке түсетін өтеусіз және қайтпайтын түсімдер. 
 Кредиттерді қайтару - кредиттерді қайтару-бұрын бюджеттен берілген кредиттер бойынша негізгі борыштың қайтарым сомасы, төленген мемлекет кепілдігі бойынша талаптарды қайтару, мемлекетке тиісті акцияларды елден тыс жерде сату және сыртқы кредиттерді қайтару. 
 Бюджет тапшылығы - бюджет шығысының оның кірісінен асып түсу шамасы. 
 Бюджет профициті - бюджет кірісінің оның шығысынан асып түсу шамасы.

Бюджеттік қарым-қатынас мемлекеттік  қаржы құрамында маңызды рөл  атқарады. Бюджеттік өзара байланыс арқылы ақша қаражаттары қайта бөлінеді, яғни шаруашылық мекемелерден мемлекеттік  пайдасына және керісінше.

Мемлекеттік басқару деңгейі бойынша экономикалық және әлеуметтік салада мемлекеттік  қаржылар республикалық және жергілікті болып бөлінеді.

Республикалық бюджеттің рөлі.  Оның қорлары жалпы мемлекеттік іс-шараларды жүзеге асыруға арналған. Республикалық бюджеттің көмегі арқылы экономиканың тұрақтылығы, бюджет теңгерімділігі мәселелері шешіледі.

Жергілікті  бюджет.  Бұл экономикалық процесті реттеу үшін өндірістік күштерді орнатуы, территориялық инфрақұрылымның дамуы үшін қолданылады. Әлеуметтік шығындарды қаржыландыру барысында үлкен рөлді жергілікті бюджет атқарады.

Бюджеттен тыс қорлар.  Бұл жеке мақсатты іс-шараларды аударымдармен және басқа да дерек көздермен қаржыландыру.

Мемлекеттік несие.  Мұнда қарым-қатынастар мекеменің уақытша бос ақша-қаражаттарын мобилизациялаумен байланысты, оларды мемлекеттік мекемеден берілуі мемлекеттің қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін керек.

Мемлекеттік қаржылар меншіктің жіктелу тұрғысынан қарағанда мемлекеттік заңды тұлғаның меншігі және мемлекеттік қазына болып табылады.

Мемлекеттік заңды тұлғаның бөлігі заңды түрде  жеке дара болып табылады және мемлекеттік  қаржылардың негізін құрайды.

Осыдан  барып мемлекеттік қаржылардың  рөлі бөлінеді, яғни мемлекеттік қаржылар – әр анықталған тіршілік ету кезеңінде үкіметтің экономикалық функциялардың орындалуын және қоғамның дамуының мақсаты мен міндеттерін жүзеге асырудың негізі болып табылады.

Мемлекеттік қаржылардың негізгі 2 функциясы бар:

1)    үйлестірім;

2)    бақылау.

Қайта өндіру концепцияларын жақтаушылар  қаржылардың 3 функциясын атап өтеді:

1)        ақша қорлары мен кірістердің пайда болуы;

2)        ақша қорлары мен кірістердің пайдалануы;

3)        бақылау функциясы.

Қоғамдық тауарларды өндіруден және оларды қамтамасыз етудегі қаржының рөлі. Тауарларды, игіліктерді, қызметтер көрсетуді өндіретін, қамтамасыз ететін салаларды қаржыландыруға мемлекеттің тікелей қатысуының басқа да нұсқаулары болуы мүмкін. Олар әлеуметтік және қоғамдық деп аталады.   

 Қоғамдық тауарлар рыноктік  тауарлардан айырмашылығы: олар бөлінбейді және шығарып тастау қағидатының іс- әрекетіне ұшырамайды.

Бөлінгіштік жеке сатып алушының тауарға қол жетушілігін, оның өзіне қежетті  сатып алу мүмкіндігін қажет етеді. Оның өзі сатып алушының егемендігін анықтайды.

Шығарып тастау қағидаты тұтынушыны егер ол тауардйң нарықтық бағасын толей алиаса немесе төлегісі келмесе осы тауардан болатын пацдадан аластауды білдіреді.

Қоғамдық тауарлар бөлінбейді, өйткені  олар жеке сатып алушыларға  бөлшектіп сатылмайды. Бұл жерде шығарып қағидаты тастау  жұмыс істемейді. Рыноктік тауарлардан алынған пайда оларды сатып алу кезінде,  ал қоғамдық тауарлардан алынған пайда өндіру кезінде  жүзеге асады.

Бірқатар қыметтер  көрсету шығарып тастау қағидатының ықпалына түсіп кетеді. Мысалы медициналық қызметтер,білім деңгейін көтеру, бұл қағидат бойынша  қызметтерді көрсету мемлекет белгіленген кепілдіктіминиумнан жорағы қамтасыз етіледі. Мұнада мұражайлардың, кітапханалардың, қоғамдық телидидар  мен радиохабарын тарату қызметтері, жол желісі және т. б.

Мемлекет қаржысының іс әрекеті  кезінде өзара тығыз байланысты екі үдеріс пайда болады: мемлекеттік  құрылымдардың қарамағына қаржылық ресурстарды жұмылдыру және қаражаттарды мемлекеттің әр түрлі қызметтеріне пайдалану. Бұл үдерістердің алғашқысы  өзінің көрінісін мемлекеттің кірістері ұғымында, екіншісі мемлекеттің шығыстарында табады.

Мемлекеттік кірістер  деп экономикалық қатынастардың жүйесін айтады, бұл қатынастардың үдерісінде мемлекеттің жұмыс істеуінің материалдық базасын жасау үшін мемлекеттің меншігіне түсетін қаражаттардың жиынтығы құрылады. Мемлекеттің кірістер құрамына мемлекеттік бюджеттің кірістерінен басқа мемлекеттік кәсіпорындардың,ұйымдардың, бірлестіктердің таза табыстары, мемлекеттік мүліктен алынатын табыс, салық түсімдері және т.с.с. кірсе, ал мемлекеттік бюджет кірістеріне олардың жұмылдырылған бөлігі ғана кіреді.

Мемлекеттік шығыстар бұл мемлекеттің жұмыс істеуімен байланысты ақшалай шығындары. Экономикалық категория ретінде олар қоғамдық өндірісті дамытып, жетілдіру, қоғамның сан алуан қажеттіліктерін қанағаттандыру  мақсатында ішкі жалпы өнімнің бір бөлігін бөлумен және тұтынумен байланысты экономикалық қатынастарды білдіреді. Мемлекеттік шығындардың құрамына мемлекеттік бюджеттің, бюджеттен тыс қорлардың, мемлекеттік кәсіпорындар мен ұйымдардың, өндірістік және өндірістік емес салалардағы мекемелердің шығындары кіреді.

Мемлекеттік қаржы ұғымында жеке дара звенолардың  әрқайсысы спецификалық орын алады.

Мемлекеттік қаржылар құрамына кіретіндер:

1. мемлекеттік бюджет;
2. бюджеттік емес қорлар;
3. мемлекеттік несие;
4. мемлекеттік қоғамның қаржылары.

Мемлекеттік басқару деңгейі бойынша экономикалық және әлеуметтік салада мемлекеттік қаржылар республикалық және жергілікті болып бөлінеді.

Мемлекеттік қаржылар үшін мемлекеттік шығыстардың  өсуінің жалпы мемлекеттік өнімнің  өсуінен жоғары болуы сипатты  болып келеді және де бұл Вагнер заңы деп аталады.

Вагнер заңы 3 факторлармен байланысты:

1. экономиканың өсуіне байланысты экономикалық өмірдің қиындауы және еңбек бөлінуінің тереңдеуі тиімді экономиканы қолдауды қажет етеді;
2. техника және технологиялық дамулар үлкен мөлшерде капитал қажеттіліктерін қажет етеді. Оларды акционерлік қоғам мен мемлекеттік корпорациялар қамтамасыз етеді. Мемлекет техникалық шаралар арқылы монополиялық өнірістер пайда болатын жерде олардың қызметін реттеуші ретінде қатысуы керек;
3. мемлекет білім беру және денсаулық саласында белсенділік танытады. Өйткені бұл салалардан түсетін пайда экономикалық бағалауда төзімді болып келеді.

Бюджеттік қарым-қатынас мемлекеттік қаржы құрамында маңызды рөл атқарады. Бюджеттік өзара байланыс арқылы ақша қаражаттары қайта бөлінеді, яғни шаруашылық мекемелерден мемлекеттік пайдасына және керісінше.

Республикалық бюджеттің рөлі

Оның қорлары жалпы мемлекеттік іс-шараларды жүзеге асыруға арналған. Республикалық бюджеттің көмегі арқылы экономиканың тұрақтылығы, бюджет теңгерімділігі мәселелері шешіледі.

Жергілікті бюджет

Бұл экономикалық процесті реттеу үшін өндірістік күштерді орнатуы, территориялық инфрақұрылымның дамуы үшін қолданылады. Әлеуметтік шығындарды қаржыландыру барысында үлкен рөлді жергілікті бюджет атқарады.

Бюджеттік емес қорлар

Бұл жеке мақсатты іс-шараларды аударымдармен және басқа да дерек көздермен қаржыландыру.

Мемлекеттік несие

Мұнда қарым-қатынастар мекеменің уақытша бос ақша-қаражаттарын мобилизациялаумен байланысты, оларды мемлекеттік мекемеден берілуі мемлекеттің қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін керек.

Мемлекеттік қаржылар меншіктің жіктелу тұрғысынан қарағанда мемлекеттік заңды тұлғаның меншігі және мемлекеттік қазына болып табылады.

Мемлекеттік заңды тұлғаның бөлігі заңды түрде жеке дара болып табылады және мемлекеттік қаржылардың негізін құрайды.

Мемлекеттік қазына 2-ге бөлінеді:

1. республикалық;
2. жергілікті.

      Республикалық қазына жүйесі:

1. республикалық бюджет қаражаттары;
2. алтын валюта қорлары;
3. тек қана мемлекеттік меншігіндегі мүліктер (жер, флора мен фауна, табиғи ресурстар);
4. республикалық меншікке жататын жеке дара емес мүлік.

Жергілікті қазына жүйесі:

1. жергілікті бюджет қаражаттары;
2. коммуналдық меншікке жататын жеке дара емес мүлік.

Осыдан  барып мемлекеттік қаржылардың  рөлі бөлінеді, яғни мемлекеттік қаржылар – әр анықталған тіршілік ету кезеңінде үкіметтің экономикалық функциялардың орындалуын және қоғамның дамуының мақсаты мен міндеттерін жүзеге асырудың негізі болып табылады.

1.2  Мемлекеттік қаржы  ресурстарын  ұйымдастыру қағидалары.

Қоғамдық  өндіріс  процесінде  қаржы  ресурстары  неғұрлым  көп  жасалса,  соғұрлым  ол  тиімдірек  болады. Сонымен  бірге  бүкіл  ұдайы  өндірістін  тиімділігін  арттыру  проблемасын   шешу  және  экономикалық  өсудін  қарқынын   тездету  ұлттық  шаруашылықта  қаржы  ресурстарын  тиімді  пайдалануға  байланысты.

Қаржы  ресурстарының  қаржы  қорларынан  айырмашылығы  бар. Қаржы  қорлары (қорланым, босалқы  қор) – қаржылық  әдіспен  қалыптастырылған, белгілі  бір  қажеттіліктерді  қанағаттандыруға  пайдаланылатын  мақсатты  ақша  қаражаттары. Біріншіден, қаржы  ресурстары  деп  ақша  қаражаттарының  көздерін,  шаруашылық  органның  немесе  шаруашылық  жүргізуші  субъектінің  мұндай  қаражаттарды  жасау  мүмкіндіктерін   түсінеді. Екіншіден,  қаржы  ресурстары  - қорлардағы, яғни  ақша  қаражаттарының  мақсатты  босалқы  қорларындағы  «байланылған» қаражаттар, сондай-ақ  әлі  мақсатты  белгілі  бір  бағыттылығы  жоқ  қорлар 

бойынша  қалыптаспаған  ақша  қаражаттары. Мысалы, ақша  қаражаттарының  бір  бөлігінің  алғашқыда  қор  сипаты  болмайды – бұлар  шаруашылық  органдардың  олардың  шаруашылық   әріптестері  тарапынан  келісім  шарттарды, өзара  шарттарды  және  шаруашылық  жүргізудің  басқа  шарттарын  бұзғаны  үшін  алатын  айыппұлдары,  өсімдері, тұрақсыздық  төлемдері. Мұндай  қаражаттардың  түсуін  күні  бұрын  есепке  алу  мүмкін  емес. [12]

1. Мемлекеттік бюджет – экономиканы, әлеуметтік-мәдени, қорғаныс пен мемлекеттік басқару қажеттіліктерін қаржыландыруға бағытталған елдің елдің ортақтандырылған бюджет  қорын құру және пайдаланумен байланысты мемлекет пен заңды және жеке тұлғалар арасында ұлттық табысты бөлу және қайта бөлуге қатысты туындайтын ақа қатынастарын бейнелейтін экономикалық категория. Мемлекеттік бюджеке орталық және жергілікті бюджеттер кіреді.
2. Бюджеттен тыс мемлекеттік қорлар – қорлардың ұйымдық дербестігі негізінде кешенді қолданылатын және кейбір қоғамдық қажеттіліктерді қаржыландыру үшін қамтылатын қаржы ресурстарын қайта бөлу мен пайдаланудың ерекше нысаны.

Оның негізгі қалыптасу көздері:

А) арнайы мақсатты салықтар, займдар;

Ә) бюджет субсидиялары;

Б) қосымша табыстар мен үнемделген қаржы ресурстары;

В) ерікті түрдегі жарналар.

Бюджеттен тыс қорлар маңызды әлеуметтік шараларды уақтылы қаржыландыру және түскен қаржыларды мақсатты түрде  толық көлемде пайдалануға кепілдік береді; қаржы қиындықтары болған жағдайда мемлекттік биліктің  қаржы  резерві ролін атқарады.

3. Мемлекеттік несие – мемлекет пен заңды және жеке тұлғалар арасындағы ақшалай қатынастар, оның ішінде мемлекеттік билік органдары қарамағына уақытша бос ақша қаражаттарын жұмылдыру және оларды мемлекеттік шығындарды қаржыландыру үшін пайдалану.

 Қаржы  жүйесіне сақтандыруды да жатқызуға  болады, біраұқ көптеген ғалымдар  оны қаржымен байланысты дербес  категория деп тұжырымдайды.

Сақтандыру – сақтандыру оқиғаларына орай отбасы табыстарындағы шығындарды немесе шаруашылық жүргізуші субъектілерге тигізілуі мүмкін залалды мақсатты сақтандыру қорының ақшалай салымдары есебінен жабуды оның қатысушылары арасында жабық қайта бөлу қатынастарының жиынтығы.

Сақтандыру  өзінің әлеуметтік сақтандыру (барлық әдістер), жеке сақтандыру, мүлікті  сақтандыру, жауапкршілікті сақтандыру және т.б. тәрізді негізгі звенолары  бар ерекше сала.

Шаруашылық жүргізуді субъектілердің қаржысы.