МАЗМҰНЫ 

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі........................................................................33

      Кіріспе

      Еліміздің экономикалық нарықтық қатынасқа көшу барысында-ғылыми мен білім практикалық  қызметтін даму жолында жаңа ғылым  саласының пайда болуына алып келді. Бұл - аудит. Аудиттің мазмұнын терең анықтаудан бұрын бұл сөздің шығу тарихын айтатын болсақ, ол алғашқыда "тыңдаушы" деген мағынада қолданылған. Осы орайда "аудитор" сөзі нені білдіреді, оның міндеті неде, қай уақытта пайда болған және қандай объективті жағдайлар оған қажеттілік туғызғанын қарастыру қажет.

      Аудитор латын сөзінен шыққан, яғни ол "тындап тұр" деген мағынаны білдіреді. Шаруашылық - жұмыс барысына тиісті мәліметті  тексеруші немесе бақылап-баскарушы  тыңдаушы болған. Сондықтан ерте заманда "аудитор" - "тындаушы" дегенді білдіретін, яғни қандай да бір нәрсені тыңдайтын адам. Ол адам қызмет барысында аудитор деп аталынған.

      Курстық жұмыстың мәні: Орта ғасырдың соңға жылдарына дейін барлық елде әріп танитын және жаза алатын адамдар өте аз болғандықтан, аудитор деп - лауазымды қызметкерлердің қорытынды есебін тындауға тиісті кызметкерлерді "аудитор" деп атаған. Бір қызығы сол, алыс, ерте кездерде адамдар аудитор қызметінде есеп берудің жазбаша түрінен, ауызша түрінде мәлімет есеп беруін артық санаған. Өйткені кез-келген жазба құжатты қолдан ор түрлі етіп жазуға, өзгертуте болады деп тусінген. Ал, ауызша есеп, мәлімет беруде көзбе-көз отырғанда, есеп беруші өтірік айта алмайды деген. Қазактың: "бет көрсе- жүз үялады", - деген үлы сөзшің мағынасы осы негізде келетін шығар, екіншіден "тындаушы" мен саған "сенемін" - деген, ал өз кезегінде есеп беруші "сеніміңізді" ақтаймын" — деген адамгершілік касиет негізінде алынған деп тұжырымдауға болады.

      Курстық жұмыстың мақсаты: Аудит бізге осы уақытка дейін белгісіз болды деп айтуға болмайды. Шет елдерде аудит ерте заманда дамыған. Бухгал-тсрлік есеп жүршуде, экономикалық талдау жасауда, басшылық жүрпзуде үлкен орын алған. Себебі, кәсіпорында басшылық жүргізуде, шаруашылықта бақылау жасауда оның ролі орасан зор.

      I - ТАРАУ. Аудит түрлеріне сипаттама

1.1 Сыртқы аудит және оның ерекшелігі

      Аудиттің  түрлерін зерттеудің зор әдістемелік  маңызы бар. Аудиттің түрлері субъект  ретінде ішкі және сыртқы аудит болып  бөлінеді. Зандылыққ тұрғыдан ерікті және міндетті болып, ал жұмыс көлеміне қарай толық және бөлікті тексеру болып, ал техникалық орындалу тұрғысынан  қол жұмысы түрінде және компьютерді пайдалану болып бөлінеді.

      Ерікті (инициативалық) аудит кәсіпорын  тарапынан өз еркімен жүргізіледі. Бүл жағдайда аудит тексеруінің  көлешн және қойылатын талапты кәсіпорын шешеді. Міндетті аудит мемлекет құрылымының арнайы анықтаған шешімі бойынша жүргізіледі. Көбінесе бұл жағдайда заң орындары кәсіпорынға аудит тексеруін жүргізуді талап етеді. Шаруашылық субъектісінің кәсіпкершічігінің көрсеткіштерін тексеруді заң орындары анықтайды. Тексеру жүргізу тәртібін, жұмыс көлемін заң орны тапсырады.

      Нарықты қатынастың даму кезеңінде жалпы  аудиттін атқаратын рөлі өте үлкен. Сондықтан да аудиттің әр түрінін  атқаратын қызметі де, тапсырушылар талабына сәйкес олардың аудит қызметінің даму барысында алатын орны да ерекше.

      Жалпы аудит туралы. оның ішінде сьгртқы  аудит туралы осыған дейін  көптеген түсініктер  қарастырылды.   Енді  сол сыртқы   аудиттің   ерекшеліктеріне   тоқталамыз.   Біріншіден, сыртқы аудит аудит фирмалары немесе жеке аудиторлар мен тапсырушылармен келісім-шарт жасау арқылы жүргізіледі. Оның негізгі мақсаты бухгалтерлік қаржы ақпаратын тексеріп және оның табыстылық көрсеткіштерінің дұрыс анықталғандығын, шығарылғаңдығын   дәлелдей,   оның   қаржылық   жағдайына түсініктеме беру. Осындай тиянақты тексеру жургізілгеннен кейін    аудиторлар    шаруашылық    субъектілеріне,    олардың қаржылық жағдайына экономикалық талдау жасап олардың экономикасының даму  бағышн  көрсетіп,  оның  каржылық жағдайын нығайту жолдарын айтып, каржы қолданудың тиімді, пайдалы қолдануына түсініктеме береді. Осы орайда аудитор сол кәсіпорыннын,    қаржы    жағдаиының    және    төлем    жасау тұрақтылығын, қандай даму, қаржы қорларының бар екеніне толық түсініктеме береді.

      Сыртқы  аудиттің объектісі - ол, шаруашылық субъектілері. Сыртқы аудиттің мақсаты тадсырушының талабына сәйкес анықталады. Тапсырушылар - кәсіпорын, мемлекеттік құрылым және қаржы, мүлік егелері. Мемлекеттік құрылымының тапсыруымен аудит тексеруі жүргізілген жағдайда әлеуметтік-экономикалық мәселелер көтеріледі де, аудитор кәсіпорынның немесе кәсіпкерлердің, меншік егелерінің шаруашылығының тиімді жүргізілуіне қатты көңіл белінеді. Оған себеп, олар шаруашылығын пайда табуға тиімді жолмен жүргізсе, мемлекет-ке салық толемі көбейеді, әрине ол өз кезегінде мемлекеттің әлеуметтік қаржысын, бюджетін толықтыруда өз үлесін қосады.

      Шаруашылық  субъектілеріне аудит тексеруін  жүргізгеңде, оның негізгі мақсаты  бухгалтерлік есеп жұмысының жүргізілу  жағдайы, оның көрсеткіштерінің нақты дұрыстығын анықтау, содан кейін тапсырушы талабына сәйкес өз ойын айту және меншік иесінің мүддесін қорғау.

      Сыртқы  аудит қызметін атқарушылар —  жеке аудиторлар және аудит фирмалары. Аудиторлардың өз қызметіндегі ең негізгі  мақсаты меншік иесінің мүддесін қорғау, яғни, акционердің кәсіпкершілік үшін арнаған қаржы қандай жағдайда іске асырылуда? - деген сүрақ ерекше орын алады. Сыртқы аудит қызметін осы түрғыдан қарастырсақ, онда оның өзіндік ерекшеліктері бар. Біріншіден, кәсіпорын басшылары өзінің жэне кәсіпорын жұмысын. оның қаржылық жағдайын тек кана жақсы жағынан, мүмкінділігі болса өсіріп көрсетуге тырысады. Ал акционер, меншік иесі өз тарапынан тек шындықты, нақты шаруашылық жағдайын білуге қүштар. Нарықты қатынас жағдайыңда ешқандай фирма, кәсііюрынның нақты жағдайын білмей сыбайлас болып қарым-қатынастыққа бармайды.

      Сыртқы  аудитттер өз жүмысын сол елдегі занды түрде қабылданған аудит  стандартына, бухгалтерлік ессп принциптеріне  сәйкес жүргізеді. Фирмалардың, кәсіпорындардың  балансы басылымға, тек қана аудитор өз корытындысын бергеннен кейін және балансқа морін басқаннан кейін ғана шығады. Әрине, аудитор қорытындысы кәсіпорын ақпаратының дұрыстығын, қаржы көрсеткіштерінің дұрыс анықталғандығын растап қана корытынды бергеннен кейін ғана баланс басылымға рұқсат алады. Ал осы процестердің басылымға шыгуының үлкен мағынасы бар.

       Сыртқы аудиттің мазмұнын кеңірек түсіндіру үшін төмендегі схеманы келтіреміз. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

      Сызба 1. Аудиттің мазмұнын тереңірек түсіну схемасы 

      Ақпарағы  басылымға шыққан фирмалар, кәсіпорындар біріншіден, өзінің дербес шаруашылық субъектісі екеніне кепілдік алып, одан әрі кәсіпкерлігімен айналысуға ерікті болғанын дәлелдейді. Олай дейтін себебіміз, аудит қорытындысы сол кәсіорының өткен уақытға тапқан табыс сомасы ақпаратта дұрыс көрсетілген, салық сомасы дұрыс есептелінген деп анықтама жасайды. Яғаи, шаруашылық субъектісі мемлекет алдында заң тұрғысынан салық төлеу процесін дұрыс жүргізген субъект болып танылады.

      Екіншіден, басылымдағы ақпарат мәліметі бойынша  сыбайлас көсіпкерлер күдіксіз қарым-қатынасқа келеді. Себебі, басынымға шыққан материалдарды сыбайластар зерттеп, талдап, сыбайлыстыққа сенімді екен деген қорытынды жасайды. Осы орайда, аудит қорытындысы өзінің негізгі функциясының бірі, пайдалануға дайындалған мәліметінің рөлін аткаратын кэсіпорын ақпаратын бекітеді.

      Үшіншіден, аудит қорытындысымен шаруашылық жүргізуге  кепілдік алған кэсіпорындар сол  елдің экономи-касының бір қалыпты  дамуына негіз болады. Тұрақты  халықты жұмыс орнымен қамтамасыз етеді. Қалыптасқан экономика құрылымына айналады.

      Төртіншіден, қалыптасқан экономика құрынымы болған елде тиянақты нарықты қатынас  заңдылығы қалыптасып, сол заңдылыққа сәйкес ол елде тауарға нарықты қатынас  бағасы тұрақты бір жүйеге келеді. Соның нотижесінде сол елдің  экономикасы, әлеуметтік жағдайы тұрақты даму жолына түседі. Яғни, аудиторлық тексеру кәсіпорынның тиянақты кәсіпкерлік жасап, даму барысын қамтамасыз ететін механизм. Дамыған елдердің экономикасының тұрақты дамуын қамтамасыз етіп отырған - ол бірден бір нақты механизм аудитор қызметі. Сондықтан да оған шет елдерде өте үлкен мағына беріледі.

      Аудиторлық  тексеру жүргізбей шаруашылық, субъектісі басылымға шықпайды, яғаи өзінен-өзі  экономикалық қыспаққа түседі. Біріншіден, мемлекет алдында өзінің шаруашылық субъектісі ретінде қүқысын қорғай алмайды. Екіншіден, сыбайлас кәсіпорындар қарым-қатынас жасамайды, үшіншіден банкілер сенімсіздік білдіріп несие беруін тоқтатып, жалпы ессп айырцсу процесін тежсй бастайды.

      Сыртқы  аудит өзінің жұмыс процесінде ішкі аудит жұмысының сомасына баға береді. Қаншалықты тиімді жүргізілетінің тиімділігін, сенімділігін, оның аудит барысындағы рөлін анықтайды. Оңдағы негізгі мақсат ішкі аудит қаншалықты аудит күдігін жіберетінін, аудит стандартын қандай дәрежеде дұрыс қолданатынын анықтау. Ішкі аудит жұмысын тексерген сыртқы аудит өзінің ойын, жетістіктерін және кемшілікгерін, жетіспеушіліктерін жазбаша түрде анықтап басшыларына тапсырады.

      Сыртқы  аудит соңғы жылдары тек қана қаржы ақпаратын тексеріп қана қоймай кәсіпорын шаруашылышна экономи-калық  талдау жасап, оның кәсіпкерлігшің табыс сомасына баға . береді, оның жұмысының табыстылық және экономикалық тиімділігін анықтайды. Сыртқы аудитті қазіргі кезде "Заңды аудит" деп атайды. Себебі, ол тапсырушы алдында тәуелсіз, тек қана сыртқы мәлімет пен пайданушылар алдында ғана жауапкершілікте.

      Жоғарыда  келтірілген сыртқы аудит туралы берілген түсінік негізінде шет  елдерде толығымен қолданылады, оның принциптері жұмыс бабында  толық іске асырынуда. Қазір Қазақстан  Республикасында аудит қызметі  жаңадан ғана дамып, қалыптасып келе жатыр. Осы орайдағы ең өкініштісі — аудит қызметі толық міндетті түрде таратылған жағдайда еліміздегі жүргізіліп жатқан реформаның әлдеқайда сәтті жүргізілуіне, нарықты қатынас зандылықтарының кәсіпорын шаруашылығында тез қалыптасып кетуіне көптен-көп көмегі тиетіні сөзсіз. Мысалы, аудит міндетті түрде барлық шаруашылық субъектілеріне жүргізілсе салық төлеу, ондіру проблемасы түгелдей жойылар еді.. Әрине, ұйымдастыру, мамандар дайындау, моралдық, этикалық аудит прицниптерін бірден іске асыру өте ауыр жұмыс. Мысалы, бір ғана фактор. Біздің халқымыздың психологиялық гүсінігі бойынша, ақша төлеп тексерушіні шақыру деген ол тек қана ауру немесе есі түзу емес адамның ісі деп түсінеді.

      Сондықтан Қазақстан Республикасында аудит  қызметі жан-жакты таратылуы қажет, бірақ біздің елдің өзіндік экономикалық. әлеуметтік, тарихи даму ерекшеліктеріне сәйкес дудит принцинтерін лайықты түрде карастыру қажет. Әрине, оның   ішінде   ұйымдастыру,   құрылымы   туралы   көптеген өзгерістер енгізу өте қажет.

1.2 Ішкі аудит және оның мақсаты

      Ішкі  аудит бұрын қалыптасқан ішкі бақылау жұмысьмың жүйесіне жатады. Оның ерекшелігі кәсіпорын шаруашылығына  ішкі бақылау арқылы тәуелсіз қызмет көрсету. Ішкі аудиттің тәуелсіздігі сыртқы аудит тәуелсіздігі сияқты өте кажет  жұмыс тәртібі. Сыртған қарағанда ішкі аудиттің төуелсіздік сақтауы мүмкін емес сияқты. Соған қарамастан ішкі аудит өзінің жұмысы, ақпарат тапсыру барысында түгелдей дербестігін сақтайды.

      Аудит қызметі қалынтасқан елдерде  ішкі аудит, үлкен және орталау шаруашылық субъектілерінен құралады. Оның ұйымдастыру ерекшеліктері:

      1) шаруашынық субъектілерінің басшылары,  әкімшіліктері ішкі аудит қажет  деп тапқан жағдайда өзіне,  ішкі тобын құруға шешім қабылдап, аудиторлық куәлігі бар маман  іздейді;

      2) аудитор маманы мен кәсіпорын басшылары келісім-шарт жасасып:

      а) аудитор тобының атқаратын қызметін нақты анықтайды;

      б) жұмыс атқару тәртібі, жұмыс орны, аудитордың және тапсырушының міндеті  наклы көрсетіледі;

      в) аудитор тобының штаты анықталып, еңбек ақы төлем сомасы анықталады.

      Бұл келісім-шарттың зандынық қүқысы бар, осы орайда ескеретін жағдай аудитор тобы келісім-шартта көрсетілген еңбек ақысы туралы тапсырушыға тәуелді емес. Яғни, каржылану, толем мәселесі аудит қызметіне ешқандай әсерін тигізбейді. Сондықтан да, ішкі аудит тобы өз қызметін жүргізуде, барлық озіне кажет молімет жинауда кәсіпорын бастыларынан ешқандай қысым немесе тергеушілік кездестірмейді. Тағы да ішкі аудит тобының туәелсіздігі жоғарғы сатыдағы аудит фирмаларының бақылауы арқылы іске алады. Себебі, ішкі аудит тобы өз жұмысы туралы тікелей жоғарғы сатыдағы аудит құрылымына, директорлар қоғамынын комитетіне акпарат тапсырып отырады. Сондықтан да ішкі аудит тобына тапсырушылар немесе басқа әкімшілік құрылымы ешқандай қысымшылық немесе өздерінің тарапынан ешқандай талап, міндет қоя алмайды.

      Ішкі  аудиттің ең негізгі мақсаты —  ол, кәсіпорын шаруашылығы туралы құралған мәліметтің дұрыстығына, шындығына  бақылау жасау, сөйтіп басқару барысында  қолданылатын мәліметтің шындыған, дұрыстығын қамтамасыз ету.

      Ішкі  аудиттің мақсаты кәсіпорынның экономикалық саясатының орындалуына бақылау жасау, қазіргі кезде біздің елімізде есеп саясатының орындалауына немесе өзгеріс болса оның себебін орынды немесе орнысыз екеніне аудиторлық анықтама жасау. Ішкі аудит тобы осы өзінің ізгі мақсатын іске асыру үшін жүйелі түрде бухгалтерлік есеп жұмысына, ішкі бақылау жұмысына үздіксіз тексеру жүргізіп отырады.

      Ішкі  аудит қызметі қалыптасқан елдерде  аудит қызметі қаржы ақпаратын, информация күрылымын, бухгалтерлік есеп жұмысын ғана тексеріп қоймай басқалай да көптеген экономикалық қызметтер көрсетеді. Олар шаруашылық субъектілерінің кәсіпкершілік көрсеткіштеріне экономикалық талдау жасап оның экономикалық даму жолына болжам жасау, қаржы стратегиясын белгшеу, маркетинг зерттеуін жүргізу, басқару жұмысына түсініктеме беру тағы басқа сол сияқты қызметтер. Яғни, ішкі аудит тобы тапсырушылар талабына сәйкес жан-жақты қызмет көрсетеді. Сонымен қатар ішкі аудитор тобы сол кәсіпорын құрылымының бір бөлімі болып саналады. Кәсіпорын шаруашынығында аудит тобы ішкі бақылаушы болып қана қомай ол есеп саясатының орьғадалуын бақылап, баға беріп отыратын сарапшы ролін атқарады.

      Қорыта  келгенде, ішкі аудит кәсіпорын саласында  басқарушылық жұмысын жүргізуге  өте қажет қызмет. Аудит жұмысы арнайы анықталған "Ереже" талабына сәйкес жүргізіледі. Ішкі аудит ережесінде оның күрылымы, аудитордың қызметкерлік ережесі, аудит стандарты, нормативтік құжаттары, әдістемелік ереже-нүсқаулары анықталған. Ішкі аудит жұмысының тиянақты және жақсы жүргізілуі сол ішкі аудит жағдайының сапасына, онда қарастырылған талаптардың құндылығына. кәсіпорынның экономикалық саясатына байланысты боладьг Ішкі аудит хағдайы өз кезегінле "контракт" келісім-шарты міндетін атқарады. Себебі, онда ішкі аудит тобының қүқысы, міндеті бір жағынан, екінші жағанан кәсіпорын басшыларының қүқы мен міндеті анықталған. Осы ішкі аудит жағдайында оның негізгі максаты, жұмыс көлемі, іпш бақылауындағы және анықталған экономикалық қылмыстарға жауапкершілігі белгіленген.

      Ішкі  аудит ережесін дайындауға шаруашылық субъектілерінің жауапты қызметкерлері қатысуы қажет. Біріншіден, экономика және қаржы директоры, бас бухгалтер, тексеру комиссиясының бастығы. Әрине, бүл құжаттың жоғарш сатыдаш құрылымда, акционерлер қоғамында немесе жалпы жиналыста бекітілгені жөн. Сонда ол ішкі аудит тобының тәуелсіздігіне көп көмегін тигізеді. Ішкі аудит тобының тәуелсіздігі тексеру комиссиясының және директордың нақты келісім, билік жасап оның құқы мен өкідцігін анықтап бекітуімен кепілдік алады.

      Ішкі  аудиторлық тексерудің объектісі, қаржы  ақпараты, өндіріс процесі және компьютер жүйесі. Себебі, шаруашынық субъектілерінін негізгі шығыны осы көрсетілген шаруашылыққа тиісті. Оның ішінде .өндіріс барысының шышны, әсіресе материал шығыны, өндіріс қызметкерлеріне еңбек ақы шығыны, табиғи және өндірістік қосалқы шыған, ішкі аудитті ұйымдастыру шығыны, таш басқа шығындар кәсіпорын және олардың басшысы үшін арнайы тексеру немесе ішкі бақылау барысын ұйымдастыру ішкі аудит жағдайында жан-жақты қарастырылуы қажет. Жалпы ішкі аудит жан-жақты көптеген бақылау және тексеру қызметін атқаруға міндетті. Ішкі аудит тексеру жасаумен қатар барлық бухгалтерлік құжаттардың дұрыс жазынуын, әкімшілік тәртіптің орындалуын, қабылданған директивтік шешімнің және кәсілорын бойынша шығарылған бүйрықтың орындалуын қадағалап тексеріп отыруға міндетті. Онымен қоса түгелдеу процесін жүргізу және оның нәтижесін шығарып басқарушылық, мәліметін талдау арқылы жалпы шаруашылықтың даму жолын қарастырады.

      Ішкі  аудит жалпы бақылау жоспарын жасайды, оның ішінде шаруашылық іс-әрекеттеріне оперативтік, жедел бақылау-тексеруді жетілдіру, осіресе сату барысы, ондіріс шығыны, таза табысты болжау, өндіріске негізгі күралды енгізу, қаржыландыру, козш қарастыру мәселелерімен айналысады.

      Аудитордың  негізгі қызметі өндіріс бөлімдерін, сектордың жұмысын тексеріп, оңдағы өндіріс шығынын, мөлшерден артық шығынын талдап немесе жетістіктерін қарастырып оның қортындысын кәсіпорын басшынарына уақтыны хабарлап отыру. Негізінде аудиттің мақсаты мен міндеті, оның құрылымы және ішкі аудит тобының құрамы тапсырушы кәсіпорынның талабына сәйкес анықталады. Ішкі аудит құрылымы келесі бірнеше топтан құралады:

      - инвестицияның дұрыс және тиімді  пайдалануы, кәсіпорын мүлкінің, материалының  түгелдігін, еңбек және ақша, қаржы  ресурсын дұрыс пайдалану, салық  саясатын және салық сомасын дұрыс есептеуді бақылау тобы болып; арнайы қаржы ақпаратын бақылау, арнайы тексеруші және тексеру тобы болып бөлінеді. Аудит қызметі барысында бүл ішкі аудит топтары, тапсырушының қойған міндетіне, татабына сәйкес жұмыс жасай береді. Әрине, мамаңдар біліктілігіне байланысты, олар барлық саланың жұмысына әмбепап болғаннан кейін аудит кызметінің саласы да, жоғары орындалуы да жедел боладьу

      Арнайы  топтарға түсініктеме және онда қызмет мамандарға мінездеме берейік. Арнайы топтарға қызмет атқаратын мамандардың түрі: аудит стандартының мамандары. Ішкі аудит қызметінің құрамында оздерінің арнайы аудит стандарты мен қызметі жүргізіледі. Стандарт мамандары кәсіпорын бухгалтерлік есебінде, есеп саясатының орындалу барысында аудит стандартының дұрыс қолданылуын, оның тек түрі ғана сақталмай, негізгі талаптарының орындалуын қадағалап. бақылау және тексеру жүргізеді. Анықталған кемшілік болса оны тек қана кәсіпорын басшысына хабарлауға міндетті; ішкі аудит тобының қызметкерлеріиің біліктілігіне жауапты адам. Дербес, жеке біліктілігін көтеру бірнеше вариантта жүргізіледі: сырттан мамандар шақырап, соның көмегімен оқыту арқылы оз тобының біліктілігін арттыру; Әр аптада немесс ай сайын барлық мамандарды шақырып тексеру материалдарын, талдауға түскен құжаттарды қарастыру арқылы мамандар біліктілігін көтеру; мамандар біліктілігін арттыру үшін бухгалтерлік жұмысқа. экономикалық кызметтерге жіберу немесе мамандар алмастыру

      Әрине, бүл жоғарыда келтірілген әрбір  тәсілдің өзіндік ерекшеліктері  бар, әрқайсысының өзіндік жақсы жағы да, кемшілігі де бар. Ішкі аудит тобының басшысы өзі тиімді жолын пайдалануы қажет.

      Келесі  ерекше мәселе, ол ішкі аудит құрамына білікті мамандар жинап алу. Қазіргі  кезде бухгалтер мамандыш жеткіліксіз, ал білікті аудитор одан да аз. Оған тағы бір себеп аудит қызметін өте тығыз уақытта жүргізілу ерекшелігі. Қатал, қаурыт графикпен қызмет атқаруға кез келген маман бере бермейді.

      Ішкі  аудит тобы шаруашылық субъектілерінің  және филиалдарының қаржынық ақпаратын  нақты. жүйелі тексеріп отырады. Олар, сол кәсіпорынның күрамында және еңбек ақысын сол жерден алып отырғандықтан өзінің қызметі мен кәсіпорын сенімін ақтауға міндетті. Ішкі аудит қызметі, онын, берген кеңесі, ұсынысы кәсіпорын қаржылық жағдайының, кәсіпкерлігінің тұрақтынығын, тиянақтылығын қамтамасыз етеді

      Ішкі  аудит қызметі үлкен фирмаларда, Халықаралық корпорацияларда қызмет көрсетуінің рөлі өте жоғары. Себебі. ондай ірі кәсіпорындарда тексеру  құрылымы болады, ал олардын, сол кәсіпорын  бөлімдерінде тексеру бөлімдері  болады. Яғни. ондай кәсіпорындарда ішкі аудит тобы бухгалтерлік есепті, күнделікті шаруашылық әрекеттерді, құжаттарды тексерудш орнына олар сол кәсіпорынның экономикалық даму жолдарын қарастырып, кәсіпорынның қаржылық жағдайының күшею жолдарын, табыстылықты көтеруді қарастырадш

      Ішкі  аудит оз қызметін талапқа сай орыңдап. онын ролін көтеру үшін ол тек кана кәсіпорыннын, басшылық талабына сіай қызмет жасауға міндетті. Сондықтан да шет елдерде, мысалы, неміс елінің кәсіпорындарында ішкі аудит құрылымының бастығы сол кәсіпорынның жоғарғы басқару тобына мүшелікке қосыларда өзінің дербестігін қамтамасыз етеді.

      Ішкі  аудит жалпы үлкен көлемді  қызмет атқарады. Оның ішінде кәсіпорын  мүлкін тиімді пайдалануды тексеру, жұмысшылар күшін, еңбек ақы төлемінің  тиімділігін бақылау. Өндірістік кәсіпорындарда ішкі аудит жұмысы өндіріс шышнын және дайын өнімді сату процесін тексеру. Материалдық және еңбек шығынына экономикалық талдау жасап, оның тиімді, орынды болғанын анықтап, төзу сомасын және басқару шығы-нын есептеуді, оның шығысқа шығарылу есебінің дұрыстығын тексереді. Бүл тексерулер шаруашылық субъектілерінің экономикасында ерекше орын алады, себебі, жоғарыда аталған шығындар өндіріс өнімінің өзіндік құнының негізін құрайтын элементтер. Олардың дұрыс есептелуін тексеру арқылы өндіріс өнімінің өзіндік қүнының дұрыс анықталғанын, оны сату бағасымен салыстыру арқылы таза пайда сомасының мөлшерін дұрыс анықтауға болады. Сондықтан да аудит туралы басылымдарда, ғылыми зерттеулерде ішкі аудит — негізінде оперативтік ішкі бақылау, тексеру деп тегін айтпасас керек. Өйткені, тек қана ішкі бақылау, тексеру арқылы әндіріс шығынына нақты өндіріс саласында бақылау жүргізіліп, іс жүзінде тексеру жасап жауапкершіліктегі мамандарға тікелей үкім беріледі және жіберілген кемшіліктер оперативтік түрде тузетіледі. Содан кейін әрбір өндіріс бөлімінің басшысына, өндіріс шығынының дұрыс есептелуіне жауапкершілік бекітшеді.

      Ішкі  аудит қызметінде жабдықтаушылармен, сатып алушынармен есеп айырысу, банк операциялары, қаржы, салық, әлеуметтік қамсыздындару мекемелерімен, дебиторлармен, кредиторлармен есесптесу процесі тексеріледі. Сонымен қатар күнделікті касса әрекетін бақылап, тексеріп отыру, құнды қағаз әрекеттеріне тексеру жүргізеді. Осы орайда құнды қағаз әрекеттерінің ерекше дамуына сәйкес ішкі аудит қызметінде құнды қағаз биржасындағы оның бағасының толқуы, соған сәйкес құнды қағаз пакетін сатын алу немесе сату барысына жүйелі бақылау жасап, кәсіпкерге өзінің ұсынысын жасап отырады. Бүл өз бетінше ерекше экономикалық ізденіс болып табылады.

      Әрине, ішкі аудиттің күнделікті жұмысы — ол кәсіпорындардағы бухгалтерлік есептің ұйымдастыруын, күнделікті дұрыс жүргізілуін, материалдармен және мамандармен қаматамасыз етуін бақылап, қадағалап, тексеріп отыру. Ішкі аудиттің бухгалтерлік есеп тобы қолданылатын бухгалтерлік есеп фирмасын, алғашқы есеп немесе бухгалтерлік құжаттау барысын, есеп кестесін толтыру төртібін, екі жақты жасаудың дұрыстығын, Бас кіталты жүргізуді, бухгалтерлік ақпарат жасауды тексеріп отырады.

      Ішкі  аудиттің жаңа бір ағымы ол, кәсіпорында  басқару жұмысының құндылығын, тиімдшгін анықтау. Осы тұрғыдан, кәсіпорынның басқару жүйесі, қызметкерлердің міндетін бөлу, олардың жауапкершілігіне талдау жасап, басқару құрылымын жақсарту, жетілдіру мақсатымен өздерінің ұсынысын жасайды. Мамаңдар дайындауға олардың біліктілігін, іскерлігін жетілдіруге, қайта дайындауға ерекше көңіл бөлінеді.

      Қорыта  келгенде, ішкі аудит қызметі кәсіпорын  шаруашы-лыған жан-жақты түгел  қамтиды. Өндірістік бриғада, цех, жеке бөлімдер шаруашынығынан бастап олардың  мемлекет заңын, нормативтік құжаттар талабын қалай орындалатынына бақылау жасап, өндіріс технологиясына талдау жасайды. Сондықтан да ішкі аудиттің бақылау, тексеру барысында кэсіпорын шаруашылығындағы қандай толқу өзгерістер болса да уақтылы анықталып оның түзету немесе өзгеріс енгізу жолдары қарастырылады. Соның нотижесінде кәсіпорын шаруашылық -қаржылық жағдайын жақсартуға арналған, оған әсерін тигізетін факторларды пайдалану жолы қарастырылады.

      Ішкі  аудит қызметі күнделікгі жүйелі жұмыс жүргізу нотижесінде кәсіпорын  басшыларына, тапсырушынарға кәсіпорын қызметін басқаруға, өндіріс барысының тиімділігін арттыруға қажетті анықтамалармен, мәліметтермен қамтамасыз етеді.

      Қазіргі кезде ішкі аудит қызметі күннен күнге қиындап, күрделеніп отыр. Оған себеп өндіріс көлемінің жедел  өсуі, өндіріс технологиясының өте күрделі түрде дамуы, соған сәйкес экономикалық мәліметті қалынтастыру барысының күрделенуіне сәйкес болып отыр. Оған қоса қазіргі кезде өте көп шатысып жатқан қаржыны пайдалану зандары да себеп болып отыр. Сондықтан да, ішкі аудит қызметін атқарушы мамандар өте жоғары сатыдағы білімді, тәжірибелі болуы қажет. Олар өз жұмысын өте тиянақты, орынды, аудит этикасын өте жоғары үстайтын мамандар болуы керек. Сонда ғана олар жоғарғы беделді кәсіпорын үжымының сеніміне ие болады.

      Ішкі  аудит бөлімдерінің, топтарының қызметі кәсіпорын бөлімдерінің, цехтарының жұмыс жоспарымен тікелей байланысты болады. Себебі, ол топтар сол өндіріс бөлімдеріне, цехтарына, жүйелі, күнделікті бақылау, тексеру жасап отырады. Олар өз жоспарын кәсіпорын басшыларына бұйрық ретінде бейттіріп, өзінің қызметінде басшылық құжат регінде қолданады.

      Аудит тобының жоспары бір жылдық көлемге  жасалады, ол құжатпен кәсіпорын бөлімінің  басшысы ішкі аудит тобының жұмысына бақылау жасап отырады, ал аудит  тобы цех, бөлім бастықтарына міндетті түрде өз жұмыстары туралы мәлімет беріп отырады. Ол жоспар құпиялықта сақталуы қажет. Ішкі аудиттің жылдық жоспары орындалмаған жағдайда оның қалдығы келесі жылға аударылады. Кейбір жағдайда, ішкі аудит мамандары жоспарланған жұмысты игере алмауы немесе мамандық біліктілігі жетпеген жағдайда олар сыртқы аудит мамандарынан көмек сүрайды. Осы орайда айтатын болсақ, сыртқы және ішкі аудит қызметкерлері тығыз байланыста жұмыс жасайды, бір-біріне көмек көрсетеді. Олардың арасындағы бір-біріне сенімділік олардың аудиторлық этика кодексімен бекітіледі. 

1.3 Ішкі және сыртқы аудиттің айырмашылықтары

      Сыртқы  аудит өз қызметінің барысында ішкі аудит тобы бар кәсіпорынға аудит  қызметін көрсететін болса олар ішкі аудит жұмысына үлкен сеніммен қарайды  да, өзінің тексеруі барысында ішкі аудит материалын қайта тексермейді. Сыртқы және ішю аудиттің объектісі, тексеру адістері бірдей болғанмен олардың мазмүны мен мақсат, міндеттерінде айырмашылық бар екені анық. Сол үшін арнайы кесте келтірілген.

Кесте 1

Ішкі  және сыртқы аудиттің айырмашылықтары