Аудит туралы түсінік

Мазмұны

Кіріспе

I.    Ішкі аудит туралы түсінік

    1.1  Ішкі аудит мақсаты, міндеттері және атқаратын қызметтері

    1.2  Ішкі аудит стандарттары мен құрамы

           II.   Ақмола облысы бойынша ішкі бақылау қорытындысы

               2.1          Қазақстан Республикасы Табиғи монополияларды реттеу агенттігінің Ақмола     облысы бойынша департаментінің 2011 жыл бойынша жұмыс қорытындылары жөнінде есеп

 III.   Ішкі аудитті ұйымдастыру

      3.1  Ішкі аудитке деген сенімділік

     3.2  Аудит нәтижелерін бағалау және құқықтық рәсімдеу

      3.3  Ішкі бақылау жүргізу әдістемесі

Қосымша

Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер тізімі

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

Ішкі басқару аудитіне қызметтері мен ұйымның басқару  құрылымына баға беру және оған шолу жасау жатады. Оған басқарманың тәжірибесін қолдану бойынша жалпы саясатты бағалау, сонымен бірге белгіленген критерилерге сәйкес сыртқы басқару қызметін бағалау кіреді.

Ішкі аудит кезінде  орындалатын міндеттер әртүрлі  және оның мақсаттарына, тексеру жүргізіліп жатқан ұйымның түрі мен оның қызметінің сипатына байланысты болады. Мемлекеттік ұйымдардың, коммерциялық банктердің, сақтандыру компанияларының және зейнетақы қорларының және аудиті өзіндік ерекшелікке ие. Бұдан өзге, көптеген мәселелерді әртүрлі тәсілдермен, әртүрлі тереңдікте, егжей – тегжейлі және әртүрлі критерилерге сүйене отырып шешуге болады. Осыған байланысты аудиторлық қызметті регламенттеу мәселесі туындайды. Мәселе тиісті ережелер мен стандарттарды, сонымен қатар аудит жүргізудің нақты әдістемелерін жасаудың көмегімен шешіледі.

Аудитор өзінің қызметін негізгі  үш себептер бойынша жоспарлау керек: бұл оған:

•              клиент туралы жеткілікті мәліметтер жинау мүкіндігін береді;

•              аудитке кеткен шығындарды шектеулі түрде ұстап қалуға көмектеседі;

•              клиентпен белгілі-бір түсініспеушіліктен сақтап қалуға көмектеседі.

Аудитор тексеруді басталмас  бұрын, алдын ала жоспарлауды  өткізеді. Онда ол клиент туралы жалпы ақпаратты жинайды, аудитті орындау үшін персонал таңдайды және жұмыс жағдайлармен келіседі. Кейін аудиторлық ұйымдар немесе жеке аудиторлар жоспарлаукезінде жалпы аудиторлық тәуекел мен ішкі бақылау жүйесін бағалау керек. Соңында аудитор аудиттің жалпы жоспарын мен бағдарламасын даярлауға кіріседі. Өйткені аудиттің жалпы жоспары мен бағдарламасы қорытынды шығаруға қажетті фактілі материал болып табылады, сонымен қатар экономикалық субъектінің бухгалтерлік есептілігі туралы аудитордың объективті пікір қалыптасуына негіз болып табылады.

Аудиторлық ұйымдар немесе жеке аудиторлар аудиторлық тексеруді  жоспарлау процессін дұрыс ұйымдастыру, тәуекелді және ішкі бақылауды бағалау, аудиттің жалпы жоспарын және бағдарламасын құру мен даярлау тәртібін қарастыру және оны жетілдіру мәселелермен кездеседі.

Осы аталған мәселелердің барлығы таңдалған курстық жұмыс тақырыбының өзектігін білдіреді.

Курстық жұмыстың мақсаты  – аудиторлық тексеруді жоспарлаудың теориялық негіздерін ашу, аудиттің жалпы жоспары мен бағдарламасын даярлау мен оның жетілдіру жолдарын көрсету.

Курстық жұмыстың міндеті:

- ішкі аудиторлық тексерудің  теориялық негіздерін ашып көрсету;

- аудиттің стандарттары  мен құрамын ашып көрсету;

- ішкі аудиттің ұйымдастырылу  тәртібін қарастыру;

Жұмыстың әдістемесі болып, қолданылған Халықаралық аудит стандарттары, зерттеу мәселесі бойынша арнайы және ғылыми әдебиеттер мен журналдар болып табылады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

I.Ішкі аудит туралы түсінік

 

1.1    Ішкі аудит мақсаты, міндеттері және атқаратын қызметтері.

 

Аудиторлық қызмет тәуелсіз немесе аудиторлық ұйымдар жүргізетін сыртқы аудит түрінде, сонымен қатар қызметті аудиторлық бақылауға алынатын ұйымның мамандандырылған бөлімшесі жүргізетін ішкі аудит түрінде жүзеге асырылады.

Аудиттің екі түрінің де жалпы түпкі мақсаттары көбінесе сәйкес келеді – ол бақылау.

Сыртқы аудиттің басты  міндеті – тексеру жүргізілетін ұйымның дайындап тапсырған қаржылық қорытынды есебінің шындыққа сәйкестігін айқындау, оның белгілі бір кезеңдегі қызметінің нәтижесін және қаржылық жағдайын бағалау. Сыртқы аудит кезең сайын сырттан шақырылатын аудиторлар мен әртүрлі аудиторлық ұйымдар арқылы жүзеге асырылады. Аудиторлық қорытынды есеп негізінен жоғарғы тұрған ұйымдарға, акционерлерге, кредиторларға және тағы басқаларға арналған. Бұл қорытынды есепті ішкі аудиторлар да өз жұмысында қолданылады.

Ішкі аудитті сыртқы аудитпен салыстырғанда табиғаты, мән – мағынасы, тағайындалуы мен ұйымдастырылуы өзгеше болып келеді. Ең алдымен ескерілетіні, ішкі аудит қызметі (немесе, оны кейде ішкі ревизия қызметі, ішкі бақылау қызметі деп те атайды) ұйым ішінде құрылған бөлімше бола отырып, оның қызметін бағалау және тексеру бойынша жүйелі әрі күнделікті, жұмыс атқарады.

Ішкі аудиттің басты міндеті – басқару мақсаттарына қол жеткізуді қамтамасыз ету. Бұл үшін ішкі аудит кәсіпорын басшылығын дұрыс басқару шешімдерін қабылдау үшін жасалған талдаудың нәтижелерімен, белгілі бір бөлімшенің қызметіне баға берумен, ұсыныстармен және уақытылы дұрыс ақпаратпен қамтамасыз етеді.

Ішкі аудит - кәсіпорынға қызмет көрсету аясында жүргізілетін ішкі бақылау жүйесін талдау үшін менеджмент арқылы анықталатын қызмет. Ішкі аудиттің көмегімен бақылау және талдау іске асырылады, сонымен қатар жүйелерді жақсартуға, жетілдіруге ұсыныстар беріледі.

Оларға қызметтердің мынадай түрлері тән:

1.             Қаржылық және операциялық ақпараттарды тексеру. Бұл сыртқы аудитордың жұмысымен сәйкес келетін үнемі жалғасатын процесс.

2.             Операциялардың үнемділігін, тиімділігін талдау, оның ішінде қаржылық емес бақылау да бар. Кейде оны «ақша құнының» аудиті деп те атайды.

3.             Заңдар мен ережелерге, менеджменттің әтүрлі сыртқы талаптары мен саясатына және басқа да ішкі талаптарға сәйкестікті талдау.

Бұл үшін:

а) активтердің қабылдануы мен есептен шығарылуының заңды  болғанына және осы активтердің  тиімді түрде пайдалануы мен сақталуы қамтамасыз етілгеніне көз жеткізу  керек. Ішкі аудитор активтердің  менеджментін рұқсатына сәйкес алынуы мен сатып – өткізілуіне ғана емес, сонымен бірге кәсіпорынға тиесілі активтердің сақталуы қамтамасыз етіліп жатқандығына сенімді болуы керек. Мысалы, активтер сақтандырылған және арнайы сақтау орнында тұр. Бұдан әрі, ол активтердің тиімді пайдаланылып жатқандығына сенімді болуы керек. Мысалы, өндірістік қалдықтардың көлемі кішірейіп, қажетсіз материалдар мүмкін болғанша қайта өңделіп, өткізіліп жатыр;

ә) міндеттемелердің ұйымның тек құқықтық операцияларына ғана қатысты бар екендігін растау.

Ішкі аудитор ұйымның  жүзеге асырып жатқан операцияларының  барлық типтері жайлы мәліметті  білуі қажет. Бұл оның жүзеге асырылған  операциялардың бірде – біреуіне сәйкес келмейтін міндеттемені тез танып білуіне мүмкіндік береді. Ол ақпараттың барлық түріне қол жеткізе алуы тиіс, бұған өзгеше елесім – шарттарды растап алатын хаттамалар да кіреді.

4.           Ішкі аудит қызметі орташа және ірі кәсіпорындарда құрылады. Кейбір жағдайларда қызметтің осындай түрін құру заңмен қарастырылады. Яғни, «акционерлік қоғамдар туралы» заңының 5 – тармағаның 33 – бабында ұлттық акционерлік қоғамдарда ішкі аудит қызметінің міндетті түрде бар болуы керектігі қарастырылған.

Ішкі аудит қызметінің жұмысы кәсіпорынның жоғарғы басшылығы  бекіткен«Ереже» деп аталатын фирмаішілік актінің шеңберінде біліктілік, өз бетінше жұмысын іске асыра алушылық және жауапкершілік қағидаларының негізінде құрылады.

610 «Ішкі аудит қызметінің жұмысын қарастыру» деп аталатын ХАС –да былай делінген: Ішкі аудит оның қызметтерінің бірі ретінде субъект ішінде жұмысты бағалау бойынша құрылған қызмет болып табылады. Басқа да мәселелермен қоса оның атқаратын қызметтерінің құрамына ішкі бақылау мен бухгалтерлік есеп жүйесінің бірдейлігіне, тиімділігінежәне дұрыстығына мониторинг, тексеру жүргізу, баға беру кіреді.

Ішкі және сыртқы аудиторлардың  арасындағы негізгі айырмашылықтар.Мүдделердің жалпы екендігіне қарамастан, бұл салада түбегейлі айырмашылықтар бар.

 

 

 

Ішкі және сыртқы аудиттің негізгі айырмашылықтары.

Айырмашылық салары	Ішкі аудитор	Сыртқы аудитор
Масштабы	Менеджмент анықтайды	Заңдар анықтайды
Жолдары	Бухгалтерлік жүйенің  тиімділігіне және менеджментті нақты  жіне маңызды ақпаратпен қамтамасыз ететіндігіне кепілдеме береді	Акционерлерге ұсынылатын қаржылық қорытынды есеп әділетті әрі дұрыс көзқарасты білдіретіндігіне сенімді қамтамасыз етеді.
Жауапкершілігі	Менеджменттің алдында	Тапсырыс берушілердің алдында

 

1.2    Ішкі аудит стандарттары мен құрамы.

 

Ішкі қаржылық, операциялық  және басқару аудитінің айырмашылықтары. Ішкі аудит бөлімінің міндеттерін анықтаған кезде оларды үш бағытға бөлуге болады: қаржылық, операциялық және басқару.

Ішкі қаржылық аудит алаяқтықты болдырмау және қателерді дәлелдеулермен, шоттарды зерттеумен байланысты тапсырмаларды орындауды көздейді. Оған аудиторға мөлшерден елеулі ауытқулардың маңыздылығын анықтауға мүмкіндік бере алатын ағымдағы қаржылық және басқару қорытынды есептерін қарап шығу, сандардағы тренділерді іздеу жатады.

Ішкі операциялық аудит  өзінің құрамына бақылау процедураларын зерттеуді және олардың орындалған – орындалмағанын анықтап – білуді кіргізеді. Мұндай зерттеу кезінде аудитор ішкі бақылау мен ішкі тексерудің кемшіліктерін, сонымен қатар тиімділігін жақсартуға болатын салаларды анықтауға тырысады.

Ішкі басқару аудитіне қызметтері мен ұйымның басқару  құрылымына баға беру және оған шолу жасау жатады. Оған басқарманың тәжірибесін қолдану бойынша жалпы саясатты бағалау, сонымен бірге белгіленген критерилерге сәйкес сыртқы басқару қызметін бағалау кіреді.

Ішкі аудит кезінде  орындалатын міндеттер әртүрлі  және оның мақсаттарына, тексеру жүргізіліп жатқан ұйымның түрі мен оның қызметінің сипатына байланысты болады. Мемлекеттік ұйымдардың, коммерциялық банктердің, сақтандыру компанияларының және зейнетақы қорларының және аудиті өзіндік ерекшелікке ие.Бұдан өзге, көптеген мәселелерді әртүрлі тәсілдермен, әртүрлі тереңдікте, егжей –тегжейлі және әртүрлі критерилерге сүйене отырып шешуге болады. Осыған байланысты аудиторлық қызметті регламенттеу мәселесі туындайды. Мәселе тиісті ережелер мен стандарттарды, сонымен қатар аудит жүргізудің нақты әдістемелерін жасаудың көмегімен шешіледі.

Дамыған елдерде аудит  мәселелеріне, әсіресе ішкі аудит  мәселелеріне көп көңіл бөлінеді. Құрамына он шақты елдер, оның ішінде АҚШ, Жапония және Англия кіретінбақылаудың жоғарғы институттарының халықаралық ұйымы (The International Organization of Supreme Audit Institution, INTOSAI) бар. Ішкі аудиторлар институты да(The Institution of Internal Auditors, II A) халықаралық болып табылады. Бұл бағытта үкіметтік ұйымдардың арнайы бөлімшелері де жұмыс істейді. Мысалы, АҚШ – та Ішкі аудиторлар институты 1941 жылы құрылған. Ол «ант беруші ішкі аудитор» атағына ие болып, кәсіптік стандарттарды жасайды және тәжірибелі жұмыскердің білімінің жалпы көлемін анықтайды.

Жоғарыда аталған және басқа да ұқсас шетелдік ұйымдардың әрқайсысына аудиттің тиісті стандарттарын шығаруға жауапты бөлімше бар.

Ресей Президент жанындағы Аудиторлық қызмет жөніндегі комиссия мақұлдап– бекіткен ішкі аудиттің стандарты жасалған.

Ішкі аудиттің халықаралық тәжірибесінде тиісті институттар кәсіптік стандарттарды жасап шығаруда.

Стандарттардың мақсаты:

·      Ішкі аудит тәжірибесінің негізгі принциптерін белгілеу;

·      Ішкі аудит саласында қызмет көрсетулердің кең шеңбердің негізгі болатын концептуалдық базаны анықтау;

·      Ішкі аудиттің қызметін бағалау үшін негіз құру;

·      Ұйым ішіндегі процесстер мен жүйелердің жетілдіруіне жағдай жасау;

Әдетте ішкі аудиттің стандарттары үш, кейде төрт топқа жинақталуы мүмкін. Осы стандарттарды үш топқа жинақтап қарастырайық.

Жалпы стандарттар. Қызметкерлердің біліктілігі. Бұл стандарт ішкі аудит қызметінің басшысы мен оның қызметкерлерінен өзінің міндеттерін тиімді түрде орындау үшін жеткілікті деңгейде жоғары жеке қасиеттерінің, қажетті кәсіби дайындықтарының болуфын және ішкі басқылау жүйесін білуін талап етеді. Өз кезегінде кәсіпорынның басқармасы ішкі аудиттің кәсіпорын үшін өте мағызды екендігін түсінуі керек.

Алдын ала жазылған міндеттерді орындауға мүмкіндік беретін біліктілік деігейін ұстап тұру үшін аудит қызметкерлерінің тәжірибесі мен білімін тексеру, олардың мамандану дәрежесін ұдайы жоғарылату алдын – ала қарастырылады.Бұдан басқа, ішкі аудиттің тиімділігіне қолдау көрсету мақсатындажасалған қорытындыларды талқылау қажет.

Алаяқтықтың белгілерін анықтау үшін ішкі аудитордың білімі жеткілікті болуы керек. Солай бола тұрса да, ішкі аудитордың негізгі атқаратын қызметі алаяқтықтың фактілерін зерттеу және анықтау болып табылатын білікті адам ретінде қарастыру көзделмейді.

Ішкі аудиторлар тапсырылған жұмысты орындау үшін ақпараттық технологиялар саласындағы бақылаудың негізгі тәуекелдіктері мен әдістерін, сонымен қатар ақпараттық технологияларды пайдалануға негізделген аудиторлық тәсілдерді білуі қажет.

Солай болғанмен, барлық ішкі аудиторлардың негізгі атқаратын қызметі ақпараттық технологиялар аудиті болып табылатын ішкі аудитордың біліктілігін меңгеру алдын ала көзделмейді.

Ішкі аудитор келесі көрсеткіштерді бағалай отырып, жұмысқа өзінің кәсіби белсенділігін танытуы керек:

·      Аудиторлық тапсырманың мақсаттарына қол жеткізу үшін қажетті жұмыс көлемін;

·      Кепілдік берілетін мәселелерге қатысты мәнділігін немесе маңыздылығын, қатысты күрделіллігін;

·      Өздеріне қатысты кепілдік берілетін мәселелердің мәнділігін немесе маңыздылығын, салыстырмалы күрделілігін;

·      Корпоративті басқару мен бақылауды, тәуекелдіктерді басқару процесстерінің тиімділігін және бірдейлігін;

·      Маңызды қателіктердің, кемшіліктердің немесе заңдар мен нормативтік актілердің, ішкі процедуралардың орындалмауының ықтималдылығын;

·      Болашақ пайдамен салыстыра отырып, аудиторлық кепілдіктерді беруге кеткен шығындарды;

Жұмысқа деген кәсіби белсенділікті таныту шеңберінде ішкі аудитор аудиттің компьютерленген әдістерін және мәліметтерді талдаудың басқа да әдістерін пайдалану мүмкіндігін қарастыруға міндетті.

Ішкі аудитор ұйымның ресурстары немесе қызметіне,мақсаттарына әсер ете алатын маңызды тәуекелдіктердің бар болуына дайынболуы керек. Сонда да, аудиторлық кепілдіктерді беру кезінде жүзеге асырылатын процедуралар, тіпті олардың кәсіби деңгейде жүргізілетіндігіне қарамастан, барлық маңызды тәуекелдіктердің анықталуына кепілдік бермейді.

Тексерудің объектілері мен мақсаттары. Ішкі бақылаудың объектілері кәсіпорын қызметінің әрбір түрі үшін анықталуы керек. Олар логикалық жағынан негізделген және белгілі бір мөлшерде толық болуы қажет.

Бұл стандарт тексеру объектілері осы компанияның операцияларымен байланыстыруды талап етеді. Барлық қаржы – шаруашылық операциялары  блоктарға (циклдарға) топтастыруы керек. Блоктар ұйымның қызметінің барлық түрлерін қамтып, кәсіпорынның кәсіпорынның құрылымы мен оның бөлімшелерінің атқаратын қызметтерімен сәйкес болуы керек. Блоктар әртүрлі тәсілдер бойынша жіктеледі. Мысалы, келесі блоктарды бөліп көрсетуге болады:

Компания басшылығы. Бұл блок компанияның саясатын жасауды, сонымен бірге жоспарлауды, оның қызметін ұйымдастыруды, ақпаратты жинау мен өңдеуді қамтиды, сондай – ақ оларға ішкі аудиттің атқаратын қызметтері де жатады.

Операциялық блоктар – олар өзінің негізгі міндетінің орындалуын қамтамасыз ететін кәсіпорын қызметінің түрлері.

Қарастырылып отырған  стандартты орындау үшін әрбір блоктың  шеңберінде көбінесе ұйымның жоспарымен анықталатын бақылаудың мақсаттарын  анықтау қажет.Бұл мақсаттарға төмендегілер кіреді:

·      Ұйымның негізгі миссияларына сәйкес келетін өте дәл, үнемді және тиімді операцияларды жүргізуге ықпал ету;

·      Активтердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету(ұрлықты, шектен тыс шығындарды, алаяқтықты және басқа да теріс пиғылды істерді боллдырмау);

·      Басшылықтың директивалары мен ережелерін, заңдарды сақтау;

·      Ұйым қызметінің жағдайы туралы сенімді ақпарат алу және осы мәліметтерді кезең сайын жасалатын қорытынды есептерде көрсету;

Ішкі аудит өз міндеттерін орындау үшін ол қызметінің жетекшісі жоғарғы басшылардың алдында есеп беруі керек. Ішкі аудиттің көлемін анықтау, жұмысты жүргізу және нәтижелер туралы қорытынды есеп ұсыну процессіне үшінші тұлғалардың араласуына жол береу керек.

Ішкі аудиторлар өз жұмысын адал атқарып, мүдделер қайшылығынан аулақ болуы керек.

Егер тәуелсіздік немесе әділеттілік кері әсерге ұшыраса  немесе ұшырайын деп жатса, бұл жайында ақпаратты тиісті тұлғаларға жеткізу керек.

Тексерудің әдістері. Ішкі бақылау әдістері алға қойылған мақсаттарға қол жеткізу үшін тиімді және өнімді болуы қажет.

Бақылаудың әдістері ретінде  алға қойылған мақсаттарға қол жеткізуге мүмкіндік беретін әртүрлі процедуралар арқылы танылады. Стандарт осы әдістердің тексерудің өоғарғы дәрежедегі сенімділігін қамтамасыз етілуін талап етеді. Олардың құрамына аудитті ұйымдастырудың жоспары (оның ішінде міндеттерді бөлу) және бақылаудың қауіпсіздік шаралары кіреді.

Арнайы стандарттар. Ішкі бақылаудың жүйелері және барлық келісім  шарттар, операциялар және басқа  да маңызды оқиғалар құжаттарда көрсетілуі тиіс. Бақылау кезінде құжаттар жеңіл түсінетіндей болуы керек.

Стандарт төмендегілердің  жазбаша жазылуын талап етеді:

а) кәсіпорынның ішкі бақылауының мақсаттарының, оның әдістері мен қолданылатын есеп жүйелерінің;

б) кәсіпорынның қаржы – шаруашылық опреацияларының барлық маңызды аспектілерінің және басқа да маңызды оқиғалардың;

Ішкі бақылау жүйелерінің  құжаттары блоктары мен кәсіпорынның тиісті объектілерінің сипатын басқарманың директиваларын, әкімшілік және есеп саясатын қамту керек. Келісім – шарттар және маңызды оқиғалар бойынша рәсімделген құжаттар нақты және толық болуы керек, сонымен қатар ақпараттың көздерін бейнелеуі керек. Бұл стандартты орындау үшін ішкі бақылау әдістерін, операцияларды, құбылыстарды құжаттау компаниясы басқармасы мен аудиторлар үшін операцияларды бақылау кезінде толыққанды және маңызды болуы талап етіледі.

Шаруашылық операцияларын  тіркеу. Шаруашылық операциялары мен басқа да маңызды оқиғалар белгіленген тәртіп бойынша тіркелуі және тиісінше жіктелуі керек.

Бұл стандарт операцияның  өмірлік циклына, бүтін бір процесске қолданылады және оның құрамына шаруашылық операциясының орындалуымен қатар есеп мәліметтерінің тіркелуі, сонымен бірге оған рұқсат етілу кіреді.

Арнайы стандарт келісіп алған мақсаттар мен шарттар негізінде ресурстарды пайдалану мен есеп беру, айырбастау бойынша компания басқармасының шешімдерімен байланысты. Бұл – нақты шаруашылық операцияларының орындалғандығының кепілдемесі.

Міндеттерді бөлу. Шаруашылық операцияларын орындау, тіркеу, авторизациялау және оларды ағымдағы бақылау процессіндегі жауапкершілік пен басты міндеттер қызметкерлер арасында бөлінуі қажет.

Қателіктер немесе жоғалтулар тәуекелділігін, немесе оларды іздеп  – таппау тәуекелділігін төмендету үшін бір адамның ғана шаруашылық операцияларының барлық басты аспектілерін бақылауына жол бермеу керек. Бұдан басқа, бақылаудың тиімділігіне кепілдік беру үшін міндетті қызметтермен жауапкершілікті қызметкердің тобына жүктеу қажет. Негізгі міндетті қызметтерге шаруашылық операцияларын мақұлдау авторизациялау және оларды тіркеу жатады.

Қадағалау. Ішкі бақылаудың мақсататрына қол жеткізу үшін тұрақты және жоғарғы дәрежеде мамандандырылған қадағалау жұмысы қамтамасыз етілуі қажет.

Бұл стандарт төмендегілерді талап етеді:

·      Қызметкерлердің міндеттері мен атқаратын міндетті қызметтерінің нақтиы өзара қатынасты, әрбір қызметкердің есеп беруін;

·      Әрбір қызметкердің жұмысының қажетті деңгейде жүйелі түрде тексерілуін;

·      Жұмыстың талапқа сай орындалып жатқанына кепілдік беру үшін оның қиын сәттерінде жұмыс істеуге рұқсат беруді;

Активтерге және олардың есебіне қол жеткізуді өкілетті қызметкерлерге ғана жүктеумен шектелу қажет. Активтерді пайдаланғаны үшін жауапкершілік анықталу керек. Кезең сайын қолда бар активтерді тексеріп отыруы керек. Тексерулердің жиілігі активтердің «осал тұстарына» байланысты.

Ресурстарға қол жеткізе  алуды шектеу концепциясының негізі – олардың авторизацияламай пайдаланғандағы  тәуекелдікті төмендетуге жағдай жасау.Активтерге қол жеткізуді шектеу ресурстарының осал тұстарына және жоғалту тәуекелдігін түсінуге байланысты, бұл екі факторда кезең сайын бағаланып отырулары қажет.

Аудиторлық қорытынды  есеп беру стандарттары. Ішкі аудит нәтижелері бойынша есеп беру. Бұл стандарт тексеруден кейінгі кезеңге жатады. Ол басшылықтан төмендегілерді талап етеді:

·      Аудиторлық тексерудің нәтижелерін уақытылы бағалау;

·      Аудиторлардың ұсыныстары бойынша кемшіліктерді түзеп, жетілдіруге бағытталған шараларды анықтау және қабылдау;

Ішкі аудит қызметінің жетекшісі жоғарғы басшылардың  алдында ішкі аудитқызметінің мақсаттары, міндеттері және өкілеттіктері, сонымен  қатар жұмыс жоспарының орындалуы  туралы кезең сайын есеп беріп отыруы керек.

 

            II.   Ақмола облысы бойынша  ішкі бақылау қорытындысы

                2.1          Қазақстан Республикасы Табиғи монополияларды реттеу агенттігінің Ақмола     облысы бойынша департаментінің 2011 жыл бойынша жұмыс қорытындылары жөнінде есеп

Департамент табиғи монополиялар субъектілерінің Мемлекеттік тіркелімінің республикалық бөліміне енгізілген 1 субъектінің қызметін 2 реттеліп көрсетілетін түрі бойынша және Ақмола облысының  табиғи монополиялар субъектілерінің  Мемлекеттік тіркелімінің жергілікті бөліміне 128 түрлері бойынша енгізілген реттеліп көрсетілетін қызметтерін  реттейді, оның ішінде:

- жылу қуатын  беру, бөлу  және жабдықтау бойынша- 29 субъектілер;

- жылу қуатын өндіру- 1;

- жылу қуатпен жабдықтау- 1;

- жылу қуатын беру және  тарату- 1;

- сүйеу гидротехникалық  қондырғы арқылы үстіңгі сарқынды  реттеу- 1;

- магистральдық құбыржолдар  арқылы суды беру- 1;

- таратушы желілер арқылы  суды беру- 45;

- сарқынды суды бұру  бойынша- 25;

- сарқынды суды тазарту-  3;

- кірме жолдары қызметтері- 8;

- электр қуатын беру  және бөлу- 9;

- әуежай қызметтері- 4.

Сондай-ақ Департамент мемлекеттік  монополиялардың 19 субъектілердің және Ақмола облысының тиісті тауар нарқында үстем (монополиялық) жағдайға ие нарық  субъектілердің Мемлекеттік тізіліміне енгізілген 15 субъектілердің қызметтерін  реттейді.

Өткен жылда Департаменттің басымдық міндеттерінің бірі тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығын басқаруды  ұйымдастырудың ең тиімді әдістерін  енгізу, судың саралау тарифтерін енгізу және жылу қуатпен жабдықтау, қуат үнемдеу мәселелері (коммуналдық  қызметтерінің есептеу аспаптарын орнату, мөлшерінен тыс нормативтік  техникалық ысыраптарын жою және қысқарту).

Департамент облыс көлемінде  таратушы желілер арқылы суды беру қызметтеріне бірыңғай саралау тарифтерін бекіту жұмысын аяқтады.  Саралау  тарифтерін енгізу:

мемлекеттік коммуналдық  кәсіпорындарына табыстылық қамтамасыз етуіне;

мемлекеттік коммуналдық  кәсіпорындардың жәрдемақша көлемін  едәуір қысқартуына;

көрсетілетін қызметтерінің  сапасын жақсартуға;

коммуналдық қызметтерінің  есептеу аспаптарын орнатуды ынталандыруға  мүмкіндік туғызады.

Жалпы саралау тарифтерін енгізу қорытындылары қуат үнемдеу, тұтынушылардың қаражат үнемдеуі және тұтынушылар тариф жоспарын таңдауына  мүмкіндік болып табылады.

Халықтың қауқарсыз тобына коммуналдық қызметтеріне тарифтер өсудің жағымсыз әсерін болдырмау мақсатында Департамент үнемі түрде халық  арасында түсінік жұмысын жүргізді, оның ішінде тұрғын-үй жәрдемақы алу  тетігі арқылы атаулы әлеуметтік көмегін  алу мүмкіндігі жөнінде де.

Қазақстан Республикасы Табиғи монополияларды реттеу агенттігінің Стратегиялық жоспарын орындау шеңберінде 2011 жылы:

1) Инвестициялық (орташа  мерзімдік) тарифтер бойынша қызмет  көрсететін субъектілер саны 2 есе  өсті және де 4 ТМС құрайды,  бұл тарифтердің тұрақтылығын  мен болжамдығын қамтамасыз етеді.  Бекітілген тарифтердің шеңберінде  қаржыландыратын инвестициялардың  жалпы көлемі 4459,1 млн теңге құрайды.  Инвестициялық жобаларды іске  асыру негізгі бағыттары кәсіпорындардың  қолданыстағы активтерін қалпына  келтіру және ескірген жабдықты  жаңғырту болып табылады.

2) нормативтік техникалық  ысыраптардың деңгейін бекіту  үшін 55 өтінім қаралды, оның ішінде:

төмендеуімен 36 өтініштер  бойынша ысыраптар 0,05-тен 9,6%-дейін  бекітілді;

бұрын қолданыста болғанына  қарсы 8 өтінімдер бойынша 0,2-ден 8,42%-дейін  өсуімен;

бұрыңғы деңгейінде 11 өтініштер  бойынша ысыраптар бекітілді.

Мөлшерінен тыс бар  субъектілер ысыраптарды жою  жөнінде шаралар жоспарын әзірледі, соған орай мөлшерінен тыс ысыраптарды  жою үшін 16,4 млн.теңге сомасында  бес жыл мерзімге қаражат көзделген. Нақты орындалуы 12,2 млн.теңге құрайды. Мөлшерінен тыс ысыраптарды төмендету  жөнінде алынған міндеттерді 6 субъект  асыра орындады, оның ішінде базалық  субъектілер: Көкшетау қаласының «Көкшетау  Су Арнасы» ШЖҚ МКК (3%- 24,56%), Көкшетау қаласының «Көкшетау Жылу» ШЖҚ  МКК (1,5%- 3,97%);

3) техникалық реттеу қызметтерін  іске асыру арқылы 37 өтінімдер  бойынша шикізат пен құралдардың  нормалары төмендеді, яғни шығындарды  оңтайландыру 4,9%-дан 67 %-дейін.

Табиғи монополиялар субъектілері 126 тарифтерді бекіту үшін өтінімдерін  ұсынды, оның ішінде төмендеуімен екі  тариф бекітілді, өсуімен- 107 тариф, 17 тариф қабылданбады, бұл түскен өтінімдердің жалпы санынан 13 % құрайды. Субъектілердің мониторингін жүргізу  нәтижесінде белгіленген тәртіппен  тарифтерді мақұлдаусыз коммуналдық  қызметтерін көрсететін бір қатар  ұйымдар анықталды. Субъектілерге  нұсқамалар шығарылды, олардың нәтижесінде  жаңадан құрылған 30 субъектілерінен  қарау үшін 42 өтінім түсті.

2011 жыл бойынша тарифтерді  бекіту үшін өтінімдерді қарау  бойынша шартты-экономикалық нәтиженің  жалпы сомасы 9955,8 млн теңге құрайды.

Тарифтер өсуінің негізгі  себептері жылдан жылға өсетін залал, электр қуаты баға өсуіне орай кредиторлық  берешек, материалдық шығындар (отын, су, хим.реагенттер және басқа материалдар), бөгде ұйымдардың қызметтері және басқа шығындар, табиғи монополиялар субъектілер инвестициялық бағаларды іске асыру болып табылады.