Банк жүйесінің қалыптасуының теориялық ерекшеліктері

МАЗМҰНЫ

Кіріспе...................................................................................................................3

1. Банк жүйесінің қалыптасуының теориялық ерекшеліктері
1. Банк жүйесі, оның атқаратын қызметі мен негізгі функциялары........................................................................................5
2. Қазақстан Республикасындағы банк жүйесінің ерекшеліктері.......7
3. Банк жүйесінің шетелдік тәжірибесі................................................11

2. Қазақстан Республикасындағы банктік жүйені талдау
1. Екінші деңгейлі банк жүйесінің қызметтерін талдау.....................14
2. Ұлттық банк жүйесінің қызметтері мен көрсеткіштерін талдау..................................................................................................16
3. Қазақстандағы банктік жүйенің негізгі бағдарламасы оның жүзеге асырылуын талдау..............................................................................21

3. Қазақстан Республикасының банктік жүйені дамыту перспективасы
1. Қазақстандағы банктік жүйені дамыту мен мемлекеттік қолдау..................................................................................................26
2. Қазақстандағы банктік жүйені дамытудың жолдары....................28

Қорытынды..................................................................................................30

Пайдаланылған әдебиеттер.........................................................................32

Қосымшалар 

Кіріспе

Несие жүйесінің негізгі буыны  банктер болып табылады. Себебі масштабы және маңызы жөнінен несие қатынастарының басым көпшілігі банктер арқылы өтеді. Банктер мемлекет пен кәсіпорындардың, акционерлік қоғамдар мен жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің, мектептер мен ауруханалардың, институттар мен бала бақшалардың және халықтың уақытша бос ақшаларын шоғырландырып, оларды іс жүзіндегі капиталға айналдырады. Сонымен қатар банк төлем, есептеу, несие беру, сақтандыру және т.б. көптеген сан алуан операциялар жүргізеді.

К.Маркс банктердің пайда  болуы туралы былай деген: «Кәсіпкерліктің ерекше саласы пайда болды, себебі ол ерекше сала ретінде барлық таптардың ақша механизмін қамтамасыз етеді, ол шоғырланып, ірі масштабта жүргізіледі»

Сонымен қатар банктер  «несие ісінің екінші жағы-өсім әкелетін капиталды да басқарады. Өйткені  банктер фирмалар мен үкімет мекемелерінің және халықтың жинағы мен табыстары сияқты уақытша бос ақша қаражатын өзінде шоғырландырып және оны несиеге беру арқылы несие үшін ақы алып, табыс табады. Банктер іріленген сайын тұтас несие беруші ретінде капиталистік кәсіпкерліктің дербес саласына айналады.

Бүгiнгi таңда ауқымды  өзгерiстер кезеңi қоғам өмiрiнiң барлық саласын жан–жақты қамтуда. Сол  себептi қалыптасқан құрылымды мүлдем жаңартып, экономикалық-әлуметтiк және рухани дамуға жол ашатын демократиялық  қоғам құруға сай экономиканы нарықтық қатынастарға көшу мiндетi тұрды. Қазiр ендi көштiк десек те болады. Осы негiзгi әлеуметтiк, рухани және тағы басқа күрделi мәселелердi шешу – бүгiнгi күннiң басты талабы. Сөйтiп бұл мәселелердi дәйектi түрде жүзеге асыру бүкiл қоғам мүшелерiнiң жаңаша көзқарасына, нақты iс-қимылына және олардың экономикалық бiлiмiне тiкелей байланысты.

Банк жүйесi – нарықтық экономиканың ең маңызды және бiртұтас құрылымдарының бiрi.

Банктердiң және тауарлы  ақшалай қарым - қатынастардың даму тарихи тұрғыдан қатарлас жүрдi және де олар бiр – бiрiмен өзара тығыз байланысты.  Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев өзінің «Қазақстан–2030» атты халыққа жолдауында үшінші ұзақ мерзімді басымдық ретінде шетел инвестицияларының деңгейі жоғары, дамыған нарықтық экономикаға негізделген экономикалық өсуді көрсетеді. Бұл басымдықты жүзеге асыру үшін инфляцияны қолайлы деңгейге түсіре отырып, стра-тегиялық күшті ілгерілуге бағытталу көрсетіледі. Бұл орайда, таяудағы жылдарда біз назарымызды экономиканың нақты секторына, оны сауықтыруға, фискальды және монетарлық қатаң шектеулер жағдайындағы өсу мен күшті әлеуметтік саясатқа аударамыз деп көрсетілген.

Қазақстанның алдыңғы  қатарлы коммерциялық банктері өзінің табыс базасын кеңейту үшін, табыстылықты және бәсекелік қабілеттілігін жоғарлату үшін өзінің клиенттеріне кең ауқымды операциялар мен қызметтер көрсетуге ұмтылатыны белгілі. Бұл жерде есте ұстайтын жағдай, банк қызметінің дамуы клиенттер және банктің өзі үшін минималды шығындармен банк қызметтерін көрсетуді, клиенттерге қажетті қызметтерге қолайлы бағаларды пайдалануды білдіреді.

1. Банк жүйесінің қалыптасуының теориялық ерекшеліктері
1. Банк жүйесі, оның атқаратын қызметі мен негізгі функциялары

Ғалымдардың пiкiрiнше, алғашқы  банктер капитализм дамуының мануфактуралық сатысында—ХIV және ХV ғасырларда Италияда несие қатынасының кең ауқымды дамуымен байланысты пайда болган. Кейбiр ғалымдар банктердiң бұдан да ертерек феодализм кезiнде төлем делдалдары ретiнде пайда болды деп есептейдi.

      «Банк»  сөзi «үстел» мағынасын беретiн италияндық «Лапсо» сөзiнен шыққан. Банко — үстелдер тауарлардың сауда-саттығы қызу жүретiн алаңдарга қойылатын. Сауда-саттық мемлекеттерде, қалаларда және жекелеген қалаларда шақа соғылатын (чеканившихся) әр түрлi монеталармен жүзеге асырылды. Бұл жағдайда көптеген монетаның әр түрлi айналасынанi хабары бар, айырбас багамы бойынша кеңестер берiп, бағалай алатын арнайы мамандар қажет болды. Бұл айырбастаушы мамандар әдетте өз үстелдерiмен нарықтарда отырады. Х ғасырда Италия әлемдiк сауданың орталыгына айналды, сол себептi де өздерiнiң ерекше банко-үстелдерi бар айырбастаушы банкирлер әйгiлi болады әрі олар Ежелгi Грецияда (трапезиттер деп аталган «трапеза» — үстел), Ежелгi Вавилонда және басқа да елдерде кеңiнен тарайды.

    Бiздiң эрамызға дейiнгi VI ғасырларда Ежелгi Вавилонда салым ақшаларды қабылдау және осы ақша бойынша пайыз төлеу тәжiрибеде кездескен. Мұдай Валюталық және несиелiк операциялар бiздiң эрамызға дейiнгi IV ғасырда Грецияда да тәжiрибеде кездескен.

    VII ғасырдың 40-шы жылдарынан бастап, банктердегi эмиссиялық операциялар Англияда да жүзеге асатын болды және ХIХ ғасырдың басында оған елдiң эмиссиялық банкiсi деген атақ (статус, мәртебе) берiлдi. Оның банкноттары төлемнiң әмбебеп, заңды құралына айналды.

    1846 жытлы Германияда жергiлiктi 33 эмиссиялық банктердi бiрiктiрген елдiң орталық банкiсi ретiнде Пруссиялық банк құрылды.

    Ресейде банк iсi мемлекеттiк тұргыдан дамиды, ал жекеше эмиссиялық банктер  болған жоқ, тек ХIХ гасырдың  соңында гана (1894 ж.) орталық эмиссиялық банк ретiнде Мемлекеттiк банк пайда болды.

    ХХ гасырдагы  90-шы жылдардың басына дейін  Қазақстанның банктерi болған  емес.

    Кеңес үкiметi  тұсында Қазақстанның өз банк  жүйесi болмады, өйткенi республика  аумағында КСРО-ның орталықтандырылған несие жүйесiнiң филиалдары мен бөлiмшелерi жұмыс iстедi. Сол себептi де банк жүйесiнiң тарихы КСРО тарихымен және революцияга дейiнгi Ресейдiң тарихымен ажырагысыз байланыста болды. Патшалық Ресейдiң банк жүйесiне мыналар кiрдi: Мемлекеттiк банк, акционерлiк банктер, өзара несие қогамы, қалалық банктер, ипотекалық несие банкiсi және басқа несие мекемелер.

    КСРО-ның банк  жүйесiнде, оның iшiнде, Қазақстанда  70 жыл бойы қатаң орталықтандыру  мен шогырландыру саясаты үстемдiк  еттi, несие-банктiк ықпал ету әдiстерiнде әкiмшiлiк және ұсақ реттемелеу сондай-ақ шаруашылық органдарының қызметiнде де осындай жагымсыз жагдайлар басым болды.

    Ақша-несие  қатынасының қалыптасқан iс-тәжiрибесi  нарық қатынасы тудырған шарттармен  сәйкес келмейдi.

    Социалистiк  жүйе гасырлар бойы қалыптасқан қаржы нарыгының институттары мен аспаптарын жойды. Утопиялық әрi идеологиялық тұжымдаманың негiзiнде КСРО Мемлекеттiк банк түрiнде орасан үлкен дара банк (монобанк) пирамидасы тұргызылды. Ол барлық несие жүйесiн өз уысынан шыгармады, шынайы бәсекелестiктi тәуекелдiктiң бүкiл элементтерiн жойды.

     1990 жылдыiң  желтоқсанында Қазақстан Республикасы  егемендiкке қол жеткiзгеннен  кейiн бiрден нарықтық экономиканың  талаптарына жауап бере алатын  өзiнiң банк жүйесін құруға  кiрiстi. 1991 жылдың қаңтар айында «Қазақ ССР-iнiң банктерi мен банк қызметi туралы» заң қабылданды. Мәнi бойынша бұл заң елдегi банк реформасының бастамасы болды.

    Республикалық  Мемлекеттiк банк Қазақстан Республикасы  Ұлттық банкiсi болып қайта  құрылды. Облыстарда ҚР Ұлттық банктiң бөлiмшелерi ашылды. Республикалық өнеркәсiп құрылыс банкiсi — акционерлiк-коммерциялық банк болып табылатын Тұранбанкке, Аграрлық өнеркәсiп банкiсi — акционерлiк-коммерциялық банк болып табылатын Қазақстан Республикасы Аграрлық өнеркәсiп банкiсiне, Сыртқы сауда банкiсi — акционерлiк-коммерциялық банк болып табылатын Алембанкке, Республика Жинақ банкiсi — акционерлiк-коммерциялық банк болып табылатын Қазақстан Республикасы Жинақ банкiсiне айналды. 1993 жылы бұл банкiстер акционерлiк банктер болып қайта құрылды, ал Жинақ банкiсi Қазақстан Республикасының Халық банкiсi атауына ие болды.

    1989 жылдан бастап  алғаш рет коммерциялық, аралас, кооперативтiк, жәке меншiк банктерi  пайда болды. Осы жылдары коммерциялық банктер — Интеринвестбанк, КРАМДС банк және т.б. ашылды. [1. 23]

2. Қазақстан Республикасындағы банк жүйесінің ерекшеліктері

Банк жүйесi — нарықтық экономиканың ең маңызды әрi ажырагысыз құрылымы. Банктер мен ақша-тауар  қатынасы тарихи тұргыда қатар (параллель) дамып, бiр-бiрiмен тыгыз байланыста болды. Банктер басқарудың барлық деңгейiндегi халық шаруашылыгымен күн сайын тiкелей байланысты. Банктер арқылы ұдайы өндiрiс процесiне қатысушылардың экономикалық мүдделерi қанагаттандырылып отырды. Бұл арада банктер қаржы делдалдары ретiнде халықтың жинақ ақшасын, шаруашылық органдардың капиталын және басқа да шаруашылық процесiнен босаган еркiн ақшалай қаражатты тартып, оларды қарыз алушыларга уақытша пайдалануы үшiн бердi, бұл қаражатпен ақшалай есеп айырысуды жүргізді, экономикага басқа да көптеген қызмет түрлерiн көрсеттi. Банктерге шоғырландырылган қаражат өндiрiстiң тиiмдiлiгiн арттыруга және қогамдық өнімдердiң айналысқа түсуiне тiкелей ықпалын тигiздi.

   Банктер нарықтық экономикада ең басты қаржылық делдалдар болып табылады. Өз қызметiнiң процесiнде олар ақша нарыгында тауарга айналатын жаңа талаптар мен мiндеттемелердi тудырады. Мәселен, банктер клиенттердiң салым ақшаларын қабылдай отырып, жаңа мiндеттеменi — депозиттi құрады, ал жаңа талаптың ссудасын қарыз алушыга бередi.

   Жаңа мiндеттеменi және жаңа талапты тудыратын бұл процесс қаржылық делдалдың негiзiн құрайды. Қаржы ресурстарының несие берушiден қарыз алушыга қозгалысы, орналасуы, агылуы және осылармен байланысты болатын қаржы институттарынның қызметi қаржылық делдал деп аталады.

     Банктер  ақшалай капиталды әр түрлi көздерден  шоғырландыра отырып, ақшалай қаражаттың  жалпылама «пұлын» қалыптастырады  әрi оларды қолданысқа түсетiн  капиталга айналдырады және шарттары  әр қилы несиелер талабын қанагаттандырады.

    Банктер нарықтық экономикада монополистерге айналып, барлық қаржылық капиталдарга ие болады. Олар делдалдық қызметтiң негiзiнен шыгып, ұдайы өндiрiстің барлық фазасының салаларына дендей енедi. Несие жүйесi «сыйқырлы күшке» ие және ең қатерлi жолмен нақты өндiрiске араласуы ықтимал. Басқа тұста К.Маркс «Сауда мен өнеркәсiпке үстемдiгiн жүргiзетiн агылшын банкiсi секiлдi мекеменiң орасан зор билiгiне» назар аударады. Банктер шаруашылық өмiрдiң орталыгына, барлық экономиканың ең басты жүйке торабына айналды.

    Банк жүйесінің мақсаттары мен мiндеттерi негiзiнен тұтас экономиканы басқарудың мақсаттары мен мiндеттерiне ұқсас. Алайда, банктер басқарудың қосалқы жүйесi ретiнде экономиканы баскарудың жалпы мақсаттарына қол жеткiзудi қамтамасыз ететiн өзiндiк ерекшелiгі бар жеке мiндеттердi орындайды. Банктердiң рөлi экономиканы басқарудың органы ретiнде өздерiнiң қызметтерiн орындау процесiнде және банк iсiн ұйымдастырудың жалпы принциптерi сақталғанда анықталады.

    Банктер экономиканы  басқару процесiнде экономикалық  қатынасты бiлдiретiн басқарудың экономикалық әдiстерiн пайдалнады, ал, әрбiр когамiның экономикалық қатынасы ең алдымен мүдде ретiнде алга шыгады, ал, экономикалық мүдде өндiрiстiң мақсаты, оның қозгаушы факторы болып табылады. Осыган қарай экономикалық әдістсрдiң көмегiмен басқару экономикалық мүдделерге ықпал етуден тұрады. Мүдденiң осындай ұгымына қарай былайша тұжырым жасауга болады: оларга кажеттiлiктердi канагаттандыру арқылы әсер етуге болады және басқарудың, экономикалық әдiстерiне жүгiну арқылы банктермен, мысалы, әр түрлi несие қаражатына мұқтаж әр қилы экономика буындарының қажеттiлiктерiн канагаттандыратын несиелеу жолымен немесе қогамдық өнімнің ұдайы қозгалысын қамтамасыз ететiн, экономиканың тоқтаусыз (үзiлiссiз) жұмыс істеуi үшiн экономиканың қажеттiлiктерiн қанагаттандыруга арналган қолма-кол ақшасыз есеп айырысуды жүзеге асыру жолымен ықпал етуге болады. Банктер уақытша қайтарылмаган несие үшiн жогары пайызды, мерзiмi кешiктiрiлген төлем үшiн өтемақыны, есеп айырысу операциясы барысында бұрмаланган ереже үшiн айыппұлды  өндiрiп алу арқылы өз мүдделерiн гана емес, сонымен қатар, осы операцияларга қатысушы басқалардың да мүдделерiн қорғайды.

     Банктер  өз қызметтерiн орындау процесiнде  қызметтiк (экономикалық) салалық  (министрлiктер, ведомоствалар, компаниялар, фирмалар) және аумақтық (жергiлiктi органдар) басқару органдарымен өзара тығыз байланысты болады, ягни әрекеттеседі.

    Банктер экономикалық  басқарудың органдары болып табылгандықтан, өз клиенттерiнiң алдындагы олардың  жауапкершiлiгi экономикалық сипатта болады.

    Банктердiң  экономикалық жауапкершлiгi ең  алдымен өздерi қызмет көрсететiн  шаруашылық органдардың қай ведомствоға  жататынына және қандай меншiк  түрiнде кiретiнiне қарамастан  олардың шаруашылық және қаржылық  қызметiнiң нәтижелерiмен байланысты. Банктердiң айналысына  оларга (банктерге) тәуелсiздiк болатын немесе банктердi өздерi дербес тыңдайтын құқыққа ие фирмалар мен компаниялар топтасады. Банктер бiрдей жагдайда пайданы қамтамасыз ететiн несие саясатын жүргiзеді, өзiне клиенттерiне тиiмдi операцияларды ұйымдастырады.

    Банк жүйесiне  когамның барлық ақша қорлары,  атап айтқанда, мемлекеттiң қаражаты, шаруашылық буындардың қаражаты, халықтың жинақ ақшасы және  т.б. жиынтықталган. Банктер осы  қорларды қалыптастыруга белсендi  қатысады, олардың пайдаланылуына бақылау қояды, ақша айналымын реттейдi әрі осылайша ұдайы өндiрiс процесiнiң барысына әсерiн тигiзеді.

Мемлекеттің несие жүйесінде  коммерциялық банктердің орны өте зор. Олар қарыз капиталы нарығының әртүрлі  саласында жан-жақты әрекет етеді. Коммерциялық банктер несие ресурстарының негізгі бөлігін шоғырландырып, өз клиенттеріне несие беру, депозит қабылдау, есептесу, бағалы қағаздарды, шетел валютасын сатып алу-сату мен оларды сақтау және басқа да көптеген қаржылық қызмет көрсетеді.

Коммерциялық банктер-нарықтық экономикада несие жүйесінің  негізгі буыны. Олардың міндеті  ақша айналымы мен капитал айналымының  үздіксіз қозғалысын қамтамасыз ету, өнеркәсіп  мекемелерін, мемлекет пен халықты  несиелеу, халық шаруашылығына қор  жинау үшін жағдай жасау болып табылады.

Қазіргі коммерциялық банктер  қаржы делдалы ретінде ақша капиталын  салааралық және аймақаралық қайта  бөлуді қамтамасыз етіп, маңызды халық  шаруашылық қызмет атқарады. Капиталды  салалар мен жүйелерге бөлу және қайта бөлудің банктік механизмі өндірістің обьективтік қажеттілігіне байланысты шаруашылықты дамытуға және экономиканың құрылымын өзгертуге мүмкіндік туғызады.

3. Шетелдік тәжірибесі

Дүниежүзілік тәжірибе дәлелдегендей қазіргі коммерциялық банктер өзінің қызметтерінде осы  аталған өзгешіліктердің аралас варианттарын қолдануда.

Ұйымдық тұрғыдан алғанда  коммерциялық банктердің басым көпшілігі  акционерлік қоғам формасында құрылған. Қоғамның жарғысы бойынша жоғары басқару органы-акционерлердің жылдық жиналысы болып табылады. Кезектегі жиналыс банктің құрылтайшыларының, кеңесінің талаптары бойынша өткізіледі. Жылдық жиналыста ірі акционерлерден тұратын топтар құрылып, олар банктің жұмысын қадағалайды. Жылдық жиналыста банктің есебі бекітіліп, оның директорлар кеңесі сайланады. Директорлар кеңесі жыл бойы банктің жұмысын күнделікті басқарады. Ол бірнеше кеңесші комитеттерден құрылып, нақты іс-әрекеттер бойынша қорытынды және ұсыныстар береді. Мысалы, есеп-несие комитеті банк берген ірі несие бойынша қорытынды дайындайды.

Коммерциялық банктердің негізгі атқаратын қызметтері мынадай болып келеді:

• ақша қаражатын шоғырландыру және тарту;
• несие беру;
• шаруашылықтармен есеп және төлем жұмыстарын жүргізу;
• төлем құралдарын шығару;
• бағалы қағаздарды шығаруды және орналастыруды ұйымдастыру;
• сенімхат бойынша клиенеттредің мүлкін басқару яғни траст операциясын жүргізу,
• клиенттерге кеңес беру;

Уақытша бос ақша қаражатын  шоғырландырып, оны капиталға айналдыру банктердің ежелден атқаратын қызметтерінің бірі. Заңды және жеке тұлғалардың уақытша бос ақшасын банкке тарту, бір жағынан олардың иесіне процент түрінде табыс түсірсе, ал екінші жағынан банктің несие операцияларын жүргізуіне негіз қалайды. Шоғырланған жинқ ақша әр түрлі экономикалық және әлеуметтік қажеттіктерге жұмсалуы мүмкін. Тек банктің делдалдық етуімен ақша қаражаты жинақталып, кейін ол капиталға айналады.

Коммерциялық банктердің атқаратын келесі бір қызметі- несие  беруде делдал болу. Бос ақша қаражат  иесі мен қарыз алушының арасында тікелей несие қатынастарының туындауына кедергі болатын жәйттер: ұсынатын капитал көлемінің қарызға қажетті көлемге сай келмеуі, капиталдың айналыстан босау мерзімінің қарыздарға қажет мерзімге сай келмеуі. Сондай-ақ қарыздардың төлем қабілетсіздік қаупі капитал иесі мен оны қарызға алушының арасында тікелей несиелік байланыс болуын қиындатады.Капитал иесі қарыздардың қаржылық жағдайы туралы хабардар болмауы да мүмкін.

Коммерциялық банктер  қарыз беруші мен қарыз алушының арасындағы қаржылық делдал ретінде  осы кедергілерді жояды. Банктік  несие экономиканың әртүрлі секторларына беріліп, өндірістің кеңеюін қамтамасыз етеді.

Коммерциялық банктердің депозиттерді (сонымен бірге ақша массасын) ұлғайту немесе кеміту мүмкіндігін  орталық банктер міндетті резервтер  жүйесі арқылы несие динамикасын  басқаруда кеңінен пайдаланады. Банктердің резервтерін қысқартып, қорытындысында орталық банк депозиттердің қысқару реакциясын тудырса, ал резервтерді ұлғайту депозиттердің өсуін ынталандырады.  [2. 24]

Әлемдік тәжірибені және Базель комитетінің банк қадағалау  стандарттарын есепке ала отырып, банк қадағалауы мен реттеуінің төмендігі принциптерін  тұжырымдауға болады:

• әмбебептық және міндеттілік. Ел аумағында жұмыс істейтін кредиттік ұйымдардың бәрі міндетті түрде қадағалау мен реттеуге жататын болу керек;
• орталық банкке және басқа органдарға (ҚНА) тиісті өкілеттерін беріп, қадағалау функцияларын заң жүзінде бекіту керек;
• қадағалау органдары талаптарының бірлігі. Бірыңғай қызмет түрлерін орындайтын кредиттік ұйымдарға  бірыңғай талаптар қойылу керек. Заң Ұлттық банк пен ҚНА- ға экономикалық нормативтерді саралауға рұқсат береді;
• сандық және сапалық бақылаудың бірлігі;
• бастапқы және кейінгі бақылаудың ұштасуы;
• бақылаудың кәсібилігі;
• қадағалаудың дистанциялық (құжаттық) және раласу (жергілікті жерде жүргізіледі) сияқты тәсілдерін ұштастыру;
• сындарлы және жинақталған бақылау және т.б.;

  Банктің өмірлік  циклі тұрғысынан алғанда Ұлттық  банк пен ҚНА-ның реттеуші және  қадағалаушы қызметін  мыналарға  бөлуге болады :

• банктер құруды реттеу және бақылау;
• банктедің ағымдағы қызметін өадағалау;
• банктерді қайта құруды және таратуды реттеу;

2. Қазақстан Республикасындағы банктік жүйені талдау

1. Екінші деңгейлі банк жүйесінің қызметтерін талдау

         Өз егемендiгiн алғанға дейiн  Қазақстан Республикамызда банк  жүйесi болған жоқ. Елде КСРО - ның орталықтанған банк-несие жүйесiнiң филиалдары мен бөлiмшелерi қызмет көрсеттi. Сондықтанда Қазақстанда банк жүйесiнiң қалыптасуы мен дамуы қазан төнкерiсiне дейiнгi патшалық Ресейдiң және КСРО – ның банк жүйесiмен тығыз байланысты. Сондықтан мен елiмiздiң банктiк жүйесi туралы өз егемендiгiн алған 1991 жылдан бастап қалыптасуы мен жүргiзiлiп  жатқан  реформаларға тоқталғым келдi.

    Қазақстан Республикасының экономикасы нарықтық қатынастарға көшу кезеңiнде несиенi басқарудың жүйесiн және шаруашылық қызметiне банктiк қызмет көрсету механизмiн  құру, банктер мен кәсiпорындардың қызметiне жетекшiлiк етуде экономикалық әдiстердi қолдану; банк пен клиенттерi, сонымен қатар, банктiң өз жүйесi шеңберiндегi, оның жекелеген буындарының арасындағы өзара қарым – қатынастар жүйесiн қайта құру, яғни жаңадан пайда болған нарықтық құбылыстар мен процестердi ескере отырып, принциптi реформалаудың маңызы зор.

   Қазақстан Республикасында банктiк жүйенi реформалаудың қажеттiлiгi, дүниежүзiлiк банктiң маандарының пiкiрiнше, қысқа мерзiмдi мекемелер категориясының бар болуымен түсiндiрiледi және оларды өз кезегiнде макроэкономикалық реформасын жүргiзуде кедергi етуi мүмкiн деп санайды. Бiрiншi категорияға орталықтандырылған экономикадан мұра болып қалған мақсатты несие мен банктiк тәжiрибенi мемлекеттiк үлестiру жүйесiнiң ескi тәжiрибесiмен келiсiлген қаржылық ресурстарды дұрыс орналастырмау мәселесi; екiншi категория мәселерiне банктердiң “сапасыз” қарыздары мен мемлекеттiк зиянды кәсiпорындарын жатқызады. Бұл мәселелер несие беруге қабiлеттi және жеке кәсiпорындардың қаржылық ресурстарға қол жеткiзуiне кедергi болып, банктiк қаржылық ресурстардың өмiршең емес кәсiпорындардың пайдасына кетуiне жол бередi.

    Қазақстан Республикасының қазiргi банк жүйесiнiң құрылуы 1990 жылдың желтоқсанында ҚазКСР – нiң Жоғары Кеңесi қабылдаған “Банктер және банк қызметi туралы” Заңынан бастау алады. Заңға сәйкес республикада екi деңгейлi банк жүйесi құрылды: жоғары (бiрiншi) деңгейдегi банк – ҚазКСР-нiң Мемлекеттiк банкi және төменгi (екiншi) деңгейдегi банк – коммерциялық банктер жүйесi.

    Қазақ Кеңес Социалистiк Республикасының территориясында жинақталған несие ресурстары осы Заң шыққан күннен бастап Республика меншiгi болып саналды. Мемлекеттiк банк республиканың меншiгi және оның Орталық банкi болып саналды. Оның айналымға монополиялы құқықпен ақша белгiлерiн эмиссиялауға, ақша-несие қатынастарын реттеуге, мемлекеттiк бюджеттiң кассалық жұмысын жүргiзуде, республика территориясында коммерциялық банктер ашуға рұқсат беретiн құқығы болды.

    Кәсiпорындардың, ұйымдардың, кооперативтер мен азаматтардың несие-есеп жұмыстарын жүргiзу үшiн республика территориясында коммерциялық банктер мен басқа несие мекемелерi ұйымдастырылды. Коммерциялық банктер өз жұмысында осы Заңды және Қазақстан Мемлекеттiк банкiсiнiң нұсқаулары мен ережелерiн басшылыққа алды. Коммерциялық... банктер мен басқа несие мекемелерi мемлекеттiк, ұжымдық, жеке және аралас (шетел капиталы қосылған) меншiкте болып бөлiндi. Қазақстан Заңдарына сәйкес Мемлекеттiк банк деп ( Орталық – Ұлттық банктен басқа) капиталы толығынан үкiмет иелiгiне, немесе акциянерлiк капиталдың басым бөлiгi мемлекеттiк құрылтайшылардың акциясы болғанда есептеледi.

    1991 – 1993 жылдары елiмiзде экономиканың күрт құлдырауымен байланысты инфляция қарқыны өте жоғары болды. Оның тiптi кейбiр кездерде 1000% - ға дейiн жеткенi көрiндi. Нәтижесiнде банктерде несиелiк жұмсалымдар құрылымы әлдеқайда нашарлады, мерзiмi өтiп керкен несиелер үлесi ұлғайды. 1992 жылы Республикада басталған төлемсiздiк дағдарысы кәсiпорындардың қаржылық жағдайына және жалпы экономикаға қатты әсер еттi. Көптеген кәсiпорындар өнiм өндiрудi төмендеттi, ал кейбiреулерi өндiрiстi тiптi тоқтатуға мәжбүр болды.

    Осылайша 1993 жылы өзiмiздiң төл ақшамыз теңгенi енгiзуге тура келдi. Осыдан бастап ұлттық банкке ұлттық валютаның енуiмен ақша - несие саясатын жүзеге асыру; бюджетпен, банктермен өзара қарым – қатынаста классикалық қағидаларды ендiру, банктердiң қызметтерiн реттеу жүйесiн нығайтуға қатысты толық жауапкершiлiк жүктелдi.

    Ұлттық валютаның енгiзiлуi сәтiнен бастап, 1995 жылға дейiн Орталық банктiң қызметiн атқару, жүйе қызметiн реттеп отыратын нормативтiк құжаттарды қарастыру және қабылдау тұрғысындағы дәстүрлермен тәжiрибесi жоқ Ұлттық банк дербес түрде ақшалай-несиелiк саясат жүргiзу тәжiрибесiн қолға алды. Бұл кезең , сондай-ақ ұлттық валютаның бағаларды ырықтандыру саясатына орай шарттасылған ақша –несие құралдарының және факторлардың әрекетiне бейiмделуi болатын. Сонымен бiр мезгiлде, 1995 жылы 15 ақпанда Қазақстан Республикасы Президентiнiң қаулысымен бекiтiлген, 1995 ж. арналған Қазақстандағы банктiк жүйенi реформалаудың бiрiншi бағдарламасы жасалынды.

2. Ұлттық банк жүйесінің қызметтері мен көрсеткіштерін талдау

     КСРО ыдырап, 1991 ж. Қазақстан егеменді мемлекет мәртебесіне ие болғанан кейін республиканың банк жүйесін қайта қалаптастыру, оның құқықтық негізін құру мен банк әрекетін реттейтін жаңа заңнама актілерін қабылдау қажеттілігі пайда болды.

    Қазақстанның банк жүйесін  қайта қалыптастыру үш кезеңмен  жүргізілді.

    Бірінші кезеңде ( 1991 – 1992 ж.ж.) мемлекеттік салалық арнайы банктер қайта құрылды, орталық банктің кейбір қызметтері республика бойынша бөлімшелерге берілді, алғашқы коммерциялық банктер құрылды және орталық банктің кейбір қызметтерін мемлекеттік банкке беру бойынша бастапқы қадамдар жасады.

    Екінші кезең ( 1992 –  1993 ж.ж.) сан аумағында орталық  банк қызметтерін Ұлттық Банкінің  атқаруына көшу коммерциялық  банктердің белсенді қалыптасуы  мен дамуы, ұлттық банктің нормативті  – құқықтық базаның қалыптасуымен  сипатталады.

    Осыған байланысты 1993 ж. 13 сәуірде « Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі туралы» Қазақстан Республикасының Заңы мен 1993 ж. 14 сәуірде «Қазақстан Республикасындағы банктер туралы» Қазақстан Республикасының Заңы қабылданды. Аталған нормативтік актілердің қабылдануы екі деңгейлі банк жүйесін бекітіп, Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің екінші деңгейдегі банктермен қарым – қатынасы тәртібін анықтады. Сонымен қатар, бұл Қазақстанда екінші деңгейдегі екі жүзден астам банктердің құрылуына әкелді, бұл бастапқы кезеңде нарықтық қатынастарды дамыту мен жағымды бәсекеге қабілетті макроэкономикалық орталық қалыптасуына экономикалық тұрғыдан жақсы жағдай болды.

Республиканың Ұлттық банкінің ең басты  мақсаты экономиканы төлем құралдарымен үздіксіз жабдықтап қамтамасыз ету  және елдің барлық несие жүйесінің  қызмет етуіне жағдай жасау, есеп айырысу  жүйесін қалпына келтіретін банк қызметін реттеу болып табылады. Ол басқа да несилік құралдарымен бәсекелеспейді және өз қызметіне пайда табуын көздемейді. Коммерциялық және басқа да несиелік мекемелер өз клиенттеріне шаруашылық субьектілері мен халыққа не жасаса, Ұлттық банкіде соны жасады. Оның клиенттері коммерциялық банктер мен басқа да несиелік мекемелер болды. Осыдан келіп Ұлттық банкті «банктердің банкі» деп атайды. Коммерциялық банктер және жинақ мекемелері халықтан салымдарды қабылдап, оларға қарыздар береді, сол сияқты Ұлттық банк банктерден және жинақ мекемелерден салымдарды қабылдап оларға қарыздар береді.

Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің негізгі мақсаты  – Қазақстан Республикасының  ұлттық валютасының сыртқы және ішкі тұрақтылығын қамтамасыз ету болып  табылады.