Бюджет шығыстарының функционалдық сыныптамасының көрсеткіштері

КІРІСПЕ

 

Бұл зертттеу жұмыстың тақырыбы – «Бюджет шығыстарының функционалдық сыныптамасының көрсеткіштері». Жұмыстың тақырыбы өте өзекті болып келеді, өйткені объективті бөлгіштік қатынастардың экономикалық нысаны бола отырып, құндық бөліністің ерекше бөлігі ретінде мемлекеттік бюджет айрықшалықты қоғамдық арналымды орындайды – жалпымемлекеттік қажеттіліктерді қанағаттандыруға қызмет етеді, экономикалық категория ретінде көрінеді.

Зерттеу жұмыстың мақсаты - мемлекеттік бюджеттің экономикалық мәні мен рөлін көрсету. Бұл мақсатқа жету үшін біз мына міндеттерді орындауымыз керек:

- мемлекеттік бюджеттің экономикалық мәні мен рөлін;

- бюджет жүйесі және бюджет құрылысын;

- бюджет балансы және  бюджет тапшылығын;

- мемлекеттік бюджеттің  кірістері мен шығыстарының құрамы мен құрылымын;

- Қазақстан республикасының мемлекеттік бюджетін;

Мемлекеттік бюджет ұлттық экономиканы басқарудың басты механизмдерінің бірі болып табылады.

Қазақстан Республикасының  бюджет заңдары Қазақстан Республикасының  Конституциясына негiзделедi және Бюджет Koдексінде көзделген өзге де нормативтiк  құқықтық актiлерден тұрады.  
Қазақстан Республикасының бюджет заңдары Қазақстан Республикасының бүкiл аумағында қолданыста болады және барлық жеке және заңды тұлғаларға қолданылады.

Қазақстан Республикасының Yкiметi мен жергiлiктi атқарушы органдардың  тиiсiнше республикалық және жергiлiктi бюджеттерден тиiстi қаржы жылына арнап  ақша бөлу туралы актiлерi, осы актiлердiң  қайтарымды негiзде ақша бөлу туралы ережелерiн қоспағанда, ағымдағы қаржы  жылы аяқталғаннан кейiн күшiн жояды.

Тиiстi қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заңға  өзгерiстер мен толықтырулар енгiзу туралы заңдар, тиiстi қаржы жылына арналған жергiлiктi бюджет туралы мәслихаттардың шешiмдерiне өзгерiстер мен толықтырулар енгiзу туралы мәслихаттардың шешiмдерi, сондай-ақ Қазақстан Республикасының  Үкiметi мен жергiлiктi атқарушы органдардың  оларды iске асыру туралы актiлерi тиiстi қаржы жылының 1 қаңтарынан бастап қолданысқа енгiзiледi.

Шығыстардың экономикалық сыныптамасы  оларды экономикалық белгілері бойынша  төрт бөлімге бөледі: санат, сынып, ішкі сынып, ерекшелік. Санат мыналарды  қамтиды: ағымдағы шығыстар, күрделі  шығыстар, кредит беру, қаржыландыру. Сынып  ішкі сынып және ерекшелік шығыстардың  арналымы мен сипатын нақтылай түседі, мысалы, ағымдағы шығыстарда : тауарлар мен қызметтер көрсетуге жұмсалатын шығыстар – жұмысшылар мен қызметшілердің жалақысы – жұмысшылар мен қызметшілердің негізгі жалақысы.

Бюджеттің атқарылуы кезінде  екі сыныптаманың негізгі бөлімшелерін қамтитын тоғыспалы сыныптама түріндегі  функционалдық және экономикалық сыныптамалардың  ұштастырылуы пайдаланылады.  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ БЮДЖЕТ ҮДЕРІСІНІҢ НЕГІЗДЕРІ

1.1 Бюджет және бюджет жүйесі  ұғымы

 

Бюджет – мемлекеттің міндеттері мен функцияларын іске асыруды қаржылық қамтамасыз ету үшін арналған оның орталықтандырылған ақшалай қоры.

Бюджеттің экономикалық тұрғыдан арналуы, оның қоғамдық ұдайы өндірудегі орны мен рөлі, сондай-ақ Конституцияда  белгіленетін Қазақстан Республикасының  мемлекеттік құрылымы Қазақстанның бюджеттік құрылысы үшін негіз құрайды.

Бюджеттік құрылыс деп  экономикалық та, сондай-ақ ұйымдастырушылық-құқықтық та тұрғыдан алғанда, мемлекеттік бюджетті ұйымдастыру ұғынылады. Бұған мемлекеттік  бюджеттің ішкі бөлімшелерінің құрамы мен құрылымы, оларды пайдалану саласының  функционалдық ара жігінің ажыратылуы, тең бағыныстылық, өзара іс-қимыл, сондай-ақ бюджетті ұйымдастырудың құқықтық және рәсімдік жағы енгізіледі. Басқа  сөзбен айтқанда, бюджеттік құрылыс  – бұл бюджет жүйесін ұйымдастыру, оны құру қағидаттары.

Қазақстан Республикасының  бюджет жүйесі Қазақстан Республикасы Бюджет кодексінің 4-бабында айқындалған  қағидаттарға негізделеді. Оларға бірлік, толықтық, шынайылық, транспаренттілік, сабақтастық, нәтижелілік, дәйектілік, негізділік, уақтылылық, кассалардың  бірлігі, бюджеттердің дербестігі, тиімділік, жауапкершілік, бюджет қаражатының  атаулылық және нысаналы сипаты сияқты қағидаттар жатады.

Мемлекеттің әкімшілік-аумақтық бөлінісіне мемлекеттік билік пен  басқару деңгейлері сәйкес келеді, бұл өзара байланысқан және бірыңғай бюджет жүйесіне біріктірілген әр түрлі  деңгейдегі бюджеттерді де алдын  ала айқындайды.

Қазақстан Республикасының  бюджет жүйесі республикалық және жергілікті бюджеттер мен Ұлттық қордың, сондай-ақ бюджет үдерісінің жиынтығын білдіреді.

Республикалық бюджет салық  және өзге де түсімдер есебінен қалыптастырылатын  және республикалық бюджеттік бағдарламалар  мен іс-шараларды қаржыландыруға арналған орталықтандырылған ақшалай  қаражат қорын білдіреді.

Республикалық бюджеттің  қаражаты экономиканы құрылымдық қайта  құруды қаржыландырудың, өндіріс саласындағы  перспективалық бағыттарды дамытудың  маңызды көзі болып табылады. Республикалық  бюджет өнерді, мәдениетті, бұқаралық  ақпарат құралдарын қолдау мен дамытуда үлкен рөл атқарады.

Азаматтар мен ұйымдардан алынатын салықтар, мемлекеттік меншікті жалға беруден немесе оларды сатудан  түскен кірістер, берілген кредиттер  бойынша пайыздар және т.б. мемлекет үшін кірістердің көздері болып табылады.

Қазақстан Республикасы бюджет жүйесінің құрылымы 1-суретте ұсынылған.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1-сурет. Қазақстан Республикасының бюджет жүйесі

 

Қазақстан РеспубликасыныңҰлттық  қорыелдің тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуын қамтамасыз ету, болашақ ұрпақтар үшін қаржы қаражатын жинақтау, экономиканың қолайсыз сыртқы факторлардың әсеріне  тәуелділігін азайту үшін құрылды.

Мемлекеттік бюджетолардың  арасындағы өзара өтеу операцияларын  ескермегенде, республикалық және жергілікті бюджеттердің жиынтығын білдіреді.

Республикалық бюджет –  бұл Бюджет кодексінде белгіленген  салық және басқа да түсімдер есебінен қалыптастырылатын орталықтандырылған ақшалай қор. Республикалық бюджет орталық мемлекеттік органдардың,олардың  бағынысындағы мемлекеттік мекемелердің міндеттері мен функцияларын қаржылық қамтамасыз ету және мемлекеттік  саясаттың жалпы республикалық  бағыттарын іске асыру үшін арналған. Тиісті қаржы жылына арналған республикалық  бюджет Қазақстан Республикасының  заңымен бекітіледі. Қазақстандағы қаржы жылы күнтізбелік жылға сәйкес келеді, яғни 1 қаңтарда басталады және 31 желтоқсанда аяқталады.

Облыстық бюджет, республикалық  маңызы бар қаланың, астананың бюджеті  де Бюджет кодексінде белгіленген салық  және басқа да түсімдер есебінен қалыптастырылатын  орталықтандырылған ақшалай қорды  білдіреді. Ол облыстық деңгейдегі жергілікті атқарушы органдардың, республикалық  маңызы бар қаланың, астананың, олардың  бағынысындағы мемлекеттік мекемелердің міндеттері мен функцияларын қаржылық қамтамасыз ету және тиісті әкімшілік-аумақтық бірліктегі мемлекеттік саясатты іске асыру үшін арналады. Тиісті қаржы  жылына арналған облыстық бюджет, республикалық  маңызы бар қаланың, астананың бюджеті  облыстың, республикалық маңызы бар  қаланың, астананың мәслихатының шешімімен  бекітіледі.

Ерекше жағдайларда төтенше  мемелекеттік бюджет әрекет етеді –  Қазақстан Республикасында төтенше  немесе әскери жағдай болған кезде  республикалық және жергілікті бюджеттердің негізінде құрылатын төтенше  мемлекеттік бюджет енгізіледі. Төтенше  мемлекеттік бюджетті енгізу және оны  тоқтату үшін негіздеме Қазақстан  Республикасы Президентінің республиканың  бүкіл аумағында төтенше немесе әскери жағдай енгізу немесе оның күшін  жою туралы Жарлығы болып табылады.

Төтенше мемлекеттік бюджеттің  әрекет етуі кезінде республикалық  бюджет туралы заңның және мәслихаттардың жергілікті бюджеттің барлық деңгейлеріндегі  бюджеттер туралы шешімінің қолданысы  тоқтатыла тұрады. Төтенше мемлекеттік  бюджеттің қабылдануы туралы Республика Парламенті жедел хабардар етіледі.

Шоғырландырылған бюджет – республикалық бюджетті, облыстардың,  республикалық маңызы бар қаланың, астананың бюджеттерін және олардың  арасындағы өзара өтелетін операцияларды  ескерместен, Қазақстан Республикасының  Ұлттық қорына  жіберілетін түсімдерді біріктіретін мемлекеттің орталықтандырылған ақшалай қоры. Шоғырландырылған бюджетті заңнамалық билік органдары бекітпейді және талдамалық мақсаттарда пайдаланылады.

Шоғырландырылған бюджеттің  құрылымы мынадай бөлімдерден тұрады:

– республикалық бюджет;

– облыстың,  республикалық маңызы бар қаланың, астананың бюджеттері;

– Қазақстан Республикасының Ұлттық қорына  жіберілетінбюджетке түсімдер мен олардың Қазақстан Республикасының Ұлттық қорына  аударымдары.

 

 

 

1.2 Бюджеттік жіктелуді құрудың жалпы принциптері

Бюджеттерді кұрастыру мен  атқару олардың нысанды тағайындауына  сәйкес болуы үшін кірістердің қайнар көздерін регламентациялауы және бюджеттік  қаражаттарды бюджетте қарастырылған  шығындар көлемі мен бағыттарына  сәйкес жұмсалуы тиіс. Кірістердің  қайнар көздері мен бюджеттік  ақша болу бағыттарын регламенттеу - ол бюджет құрастыру мен атқарудың  міндетті шарты. Бұл шарт кірістер мен  шығындарды топтау арқылы, яғни кірістерді формалар мен түрлері бойынша, ал шығындарды шаралар мен нысанды  тағайындары бойынша біріктіру  жолымен іске асырылады. Мүндай кірістер мен шығындарды топтастыру бюджеттік  жіктеу деп аталады. Бюджеттік жіктеу бюджеттен нысанды қаржыландыру, бюджеттік қаражаттар пайдалануына қаржылық бақылау және бюджеттік  тәртіпті сақтауды қамтамасыз етуге мүмкіншілік береді.

Бюджеттік жіктеудің негізі болып әлеуметті-экономикалық, ведомствалық және аумақтық белгілері бойынша  кірістердің қалыптастыру мен құжаттардың  жұмсалатын бағыттары және олардың  құрамы мен құрылымын көрсететін көрсеткіштер топтауы табылады. Бюджеттің  кірістері мен шығындарының, оныц тапшылығын өтейтін кайнар коздерінің мүндай топтастыруы бюджетті құрастыру  мен атқаруда пайдаланады, барлық деңгейдегі бюджеттер корсеткіштерінің салыстырмалығын  қамтамасыз етеді және бюджеттік  процеске акпараттық технологиялар енгізуге мүмкіндік береді.

Қазақстан Республикасында  бюджеттік процесс бюджеттердің барлық деңгейлеріне бірдей және міндетті бірыңғай бюджеттік жіктеу негізінде  іске асырылады. Бюджеттік кодексте берілген анықтамаға сәйкес бірыңғай бюджеттік жіктеу - ол бюджеттің  кірістері мен шығындарының функционалды, ведомствалық және экономикалық сипаттамалар бойынша және бюджеттің жіктеу объектілеріне  анықтамалық атаулар мен топтастырулық  код бекітілген міндеттілік топтастыру. Бірыңгай бюджеттік жіктеу бюджет түсімдерінің жіктеуі мен бюджет шығындарының функционалдык және экономикалық жіктеуінен тұрады.

Бюджет жіктеуін құру принциптері  бюджеттің кірістері мен шығындарының экономикалық мазмұны, ұлттық экономиканың құрылымы мен басқару жүйемен  дәлелденеді. Кірістердің қайнар көздерін топтастыру мен бюджет шығындарының мақсаттарын анықтаудың негізгі  мәні ең алдымен мұндай реттемелеу барлық бюджеттік процестің әрекеті  мен тиімділігінің және қаржылық бақылаудың міндетті шарты арқылы қорытылады. Осыған байла-нысты бюджеттік жіктеу айқын және анық болуға және де кірістердің  экономикалық, ведомствалық, аумақтық қалыптасуы мен бюджеттік құжаттарды пайдалану бағыттары, олардың құрамы мен құрылымы жөнінде толық түсінік  беруге тиісті. 
Бюджеттің кірістері мен шығындарын детализациялау бюджетке кіретін мәліметтерді тексеру мен салыстыруын, ведомстволар мен мекемелер бойынша түсімдер мен шығындардың динамикасы мен құрылымын анықтауын қамтамасыз етеді. Жіктеу бюд-жеттердің жалпы жиынтығын құруға, оларды талдауға, бюджетті атқаруы мен нысанды пайдалануын және қаржылық тәртіпті сақ-тауды бақылауға мүмкіншілік береді. Түтас айтқанда бюджеттік жіктеу бюджеттердің барлық түрлерін қүру мен атқарудың бірік-кен әдістемелік негізі болып табылады.

Басқарудың жүйесі мен  әдістерінің дамуына байланысты бюд-жеттік жіктеу де өзгереді және жетілдіріледі. Мысалы, Қазақстан Республикасында 2002 жылдан бастап бюджет ағымдағы бюджет (ағымдағы шығындар) және даму бюджетіне (күрделі шығындар) бөлінеді. Бюджеттің  мүндай формаларда болуы заңнамалармен  мемлекетке жүктелген функциялардың  орындауының нақты құнын бағалауға, елдің әлеуметті-экономикалық дамуына  жүмсалған инвестиция көлемін анықтауға  және бюджеттік бағдарламалар-ды бақылауға  мүмкіндік береді. Сонымен бірге, осы бюджеттер түрлері бойынша  анықталған мәліметтерді басқару жүйесінде  пайдалану бюджеттік ақша қаражаттарының нақты қозгалысын бағалауға және әлеуметті-экономикалық процестерді  іске асыруға уақытымен әсер етуге, бюджеттік ресурстарды қалыптастыру мен жұмсау жөнінде дәлелді қорытындылар мен ұсыныстар жасауға мүмкіндік береді.

Түсімдерді жіктеу - ол Бюджеттік  кодекс пен басқа да заңнамалық актілермен анықталған кірістерді қалыптастыратын  қайнар көздерін белгілейтін барлық деңгейдегі бюджеттер кірістерінің топтастыруы. Белгілі сипаттар бойынша  барлық деңгейдегі бюджеттердің барлық түсімдері санаттарға (категориялар), сыныптарға, ішкі сыныптарға және ерекшеліктерге жіктеледі. Экономикалық белгілерге байланысты түсімдер санаттар бойынша топтасады, түсімдердің түрлері мен қайнар көздеріне байланысты сыныптар мен  ішкі сыныптарға бөлінеді, төлем немесе түсімнің түрлеріне байланысты ерекшеліктер топтарын құрады.

Түсімдердің осы жіктеу топтарына  алты таңбадан тұратын топтасулық код  беріледі. Бірінші таңба түсімдердің  төлету әдісі бойынша бөлінетін  белгісі арқылы олардың санатын  көрсетеді. Мысалы, 1 деген цифр осы  бөлімде салықтың түсімдерге жататын  барлық төлем түрлері, 2 - салықтық емес түсімдер, 3 - негізгі капитал сатудан  түскен түсімдер, 4 - ресми трансферт  түсімдері, 5 - берілген бюджеттік несиелер өтеу мен қаржылық активтер сатудан  түскен түсімдер және үкіметтік займдар  бар екенінің белгілері.

 

 

 

 

2. БЮДЖЕТ ШЫҒЫСТАРЫНЫҢ ФУНКЦИОНАЛДЫҚ СЫНЫПТАМАСЫНЫҢ КӨРСЕТКІШТЕРІНЕ СИПАТТАМА

2.1 Мемлекеттік бюджеттің кірістері мен шығыстарының құрамы

Мемлекеттің орталықтандырылған ақша қорын қалыптастырумен және пайдаланумен байланысты болып келетін  бюджеттің жұмыс жасауы ерекше экономикалық нысандар- бюджеттің кірістері мен  шығыстары арқылы болып отырады. Олар құндық бөліністің жеке көздерін білдіреді. Категориялардың екеуі де бюджеттің өзі сияқты объективті және олардың өзгеше қоғамдық арналымы болады: кірістер мемлекетті қажетті ақша қаражаттарымен қамиамассыз етеді, шығыстар орталықтандырылған ресурстарды жалпы мемлекеттік қажеттіліктерге сәйкес бөледі.

Кірістер мен шығыстардың  құрамы мен құрылымы нақты әлеуметтік- экономикалық және тарихи жағдайларда  жүзеге асырылатын мемлекеттік бюджет және салық саясатын жүргізудің бағыттарына  байланысты болады. Бұл кезде мемлекет белгілі бір жағдайларда кірістерді қалыптастырудың және шығыстарды жұмсаудың  қолайлы нысандары мен әдістерін пайдаланады.

Нарықтық қатынастарға көшкенге дейін КСРО- ның мемлекеттік бюджетінің кірістері мемлекеттік кәсіпорындардың  ақша жинақтарына негізделіп келді. Ол бюджет кірістерінің жалпы соммасының 90% құрады және негізінен екі төлемнен- айналым салығы мен пайдадан алынатын төлемдерден тұрды. Бұл жүйе 1930 жылдан 1990 жылға дейін өмір сүрді. 1980 жылдары енгізілген өндірістік қорлар, еңбек ресурстары және басқалары үшін ақы түріндегі пайдадан алынатын нормативті төлемдер қолданылып жүрген төлемдер жүйесін өзгертпеді және жеке кәсіпорындар қызметінің жеке- дара нәтижелеріне бағытталып отырды. 
Дағдыдағыдай, кірістердің көзі салықтар немесе оларға бара- бар төлемдер болып табылады. Қазақстан Республикасының мемлекеттік бюджеті кірістерінің құрамы мен құрылымы салық төлемдерінің қолданыстағы жүйесімен және салыстырмалы тұрақсыз сипаттағы салықтық емес қаражаттардың түсімдерімен айқындалады.

Бюджет жүйесі туралы заңға  сәйкес бюджеттің құрылымы мыналардан тұрады;

1. түсімдерден;
2. кірістерден;
3. алынған ресми трансферттерден (гранттардан):
4. бұрын бюджеттен берілген кредиттер бойынша негізгі борышты өтеуден;
5. шығыстардан және кредит беруден:
6. бюджет тапшылығынан (профицитінен);
7. бюджет тапшылығын

Бюджеттік түсімдердің бұл  үш категориясы алынған ресми  трансферттер бөлігімен (және бір уақытта  санатымен) яғни тауарларды немесе қызметтер көрсетуді сатып алуға, кредиттер беруге немесе өтелмеген борышты төлеуге байланысты емес тегін және қайтарылмайтын төлемдермен толықтырылады.

Бюджеттен берілген кредиттерді  өтеу санаты бюджеттік кредиттер  бойынша (қайтару негізінде берілген- бұрынғы жылдардағы несиелендіру) мемлекеттік  шаруашылық жүргізуші субъектілер  тарапынан ақшалай қаражаттардың  түсуі болып табылады. 
Бюджеттік шығыстар бөлігі функционалдық топтардың шығыстарын қаржыландыруға жұмсалады.

Мемлекеттік борышқа қызмет ету ету жөніндегі шығыстар «  борышқа қызмет ету » функционалдық  тобы бойынша бюджеттік бағдарламалар  әкімшілерінің мемлекеттік мекемелерін- әкімдер аппаратын және кіші бағдарламалар- қарыздар бойынша сыйақылар төлеу  және қарыздарды орналастырғаны үшін комиссиялық сыйақылар төлеу  бойынша Қаржы министрлігін бөле отырып жүргізіледі.

Кейін бюджетке өтеу түрінде  қайтаруға жататын, басқа экономикалық бірліктерді несиелендіруге арналған қаражаттар тиісті бөлікте- функционалдық  топ болып табылатын несиелендіруде көрсетіледі. 
Бюджет тапшылығы шығыстар мен бюджеттен қайтарымды негізде бөлінген кредиттер ауқымының бюджетке түсетін түсімдердің жалпы сомасынан асып түсуін қамтып көрсетеді. Бекітілген республикалық бюджет тапшылығының көлемі ұлттық валютамен және жалпы ішкі өнімге пайызбен, ал облыстық бюджеттер, Астана және Алматы қалалары бюджеттерінің тапшылығы ұлттық валютамен көрсетіледі.

Ал бюджет профициті- бұл  бюджетке түсетін кірістер мен ресми  трансферттер түсімдерінің және бұрын  бюджеттен берілген кредиттер бойынша  негізгі борышты өтеудің жалпы  соммасының жалпы шығыстардың және қайтарымдық негізде бөлінетін  кредиттердің ауқымынан асып түсуі. Бекітілген бюджет профицитінің көлемі де ұлттық валютамен немесе жалпы  ішкі өнімге пайызбен есептеледі.

Мемлекеттік бюджеттің соңғы  бөлігі- бюджет тапшылығын қаржыландыру ішкі және сыртқы мемлекеттік борышты  өтеу жөніндегі шығыстарды қамтып көрсетеді.

Оның қос арналымы бар;

1) тапшылық болған жағдайда- ішкі көздерден (Ұлттық банктен,  коммерциялық банктерден, бағалы  қағаздар сатудан, есепке алу  бойынша, шығыстарды жабуға бағытталатын  жыл басындағы бюджет қаражаттарының  қалдықтары) және сыртқы қарыздардан қаражаттар тарту;

2) профицит кезінде- жоспардан  тыс түсімдерді, бірінші кезекте  мемлекеттік міндеттемелерді өтеуге  немесе немесе бірінші кезектегі  бюджеттік бағдарламаларды қосымша  қаржыландыруға пайдалану. 
Кірістер мен шығыстардың егжей-тегжейлі тізбесі мен топтамасы бюджеттік сыныптамамен айқындалады.

Қаржы Министрлігі бекіткен біріңғай бюджеттік сыныптама- функционалдық, ведомствалық және экономикалық сипаттамалар бойынша бюджетке түсетін түсімдер мен бюджеттен жұмсалатын шығыстардың  топтастырылуын белгілейтін нормативтік  құқықтық акт.Олкірістердің  
сыныптамасынан, шығыстардың функционалдық және экономикалық сыныптамаларынан тұрады. Біріңғай бюджеттік сыныптама бюджеттің мемлекеттің экономикалық және әлеуметтік дамуының жоспарларымен, болжамдарымен және бағдарламаларымен, министрліктер мен ведомствалардың, ұйымдар мен мекемелердің қаржы жоспарларымен тығыз байланысын қамтамассыз етеді; жеке сметалар мен қаржы жоспарларын құрама сметалар мен жоспарларға біріктіруге мүмкіндік береді, құрама жоспарлар мен бюджеттің жазбаша тізбесі арасындағы үйлесуді қамтамассыз етеді.

1996 жылға дейінгі бюджеттік  сыныптама мынадай бөліктерді  қамтыды: бөлім, параграф, бап,  тарау.Алайда ұзақ уақыт қолданылып  келген сыныптама бюджет қаражаттарын  жобалаудың, оған есеп жүргізудің  және бақылаудың, сондай- ақ бюджет  процесін жүзеге асырудың қазіргі  заман талаптарына сай болудан  қалды. Сондықтан 1996 жылдан бастап ол жаңа, халықаралық стандартқа сәйкес келетін сыныптамамен ауыстырылады. 
Жаңа бюджеттік сыныптамаға сәйкес кірістер енді төрт бөлікке жіктелетін болды, олар; санат, сынып, ішкі сынып, ерекшелік. Мысалы; бюджеттің кірістері мына санаттарды қамтиды: салық түсімдері; салыққа жатпайтын түсімдер; капиталмен жасалатын операциялардан алынатын кірістер; алынған ресми трансферттер; бюджеттен берілген кредиттерді өтеу; жалпы қаржыландыру; бюджеттің қаражаттары қалдықтарының қозғалысы. Қалған бөліктер кірістерді кіріс көздерін неғұрлым тәптіштеу ретінде сипаттайды. Мысалы; салық түсімдеріндегі сынып- салықтобын, ішкісынып- салық түрін, ерекшелік- нақты салық төлеушіні немесе салық объектісін білдіреді. 
Шығыстарда функционалдық , экономикалық және ведомстволық сыныптама қарастырылған. Функционалдық сыныптама қызмет түрлерінің , шаралардың және бюджет қатынастары қатысушыларының кең көлемді сипаттамасы болып табылады. Функционалдық сыныптамаға байланысты шығыстар бес бөлімге бөлінеді: функционалдық топ , ішкі функция, мемлекеттік мекеме – бағдарламалардың әкімшісі, бағдарлама, ішкі бағдарлама. Аталған деңгейлердің ұштастырылуы шығыстардың функционалдық сыныптамасының кодын құрайды.

Шығыстардың экономикалық сыныптамасы  оларды экономикалық белгілері бойынша  төрт бөлімге бөледі: санат, сынып, ішкі сынып, ерекшелік. Санат мыналарды қамтиды: ағымдағы шығыстар, күрделі шығыстар, кредит беру, қаржыландыру. Сынып ішкі сынып және ерекшелік шығыстардың арналымы мен сипатын нақтылай түседі, мысалы, ағымдағы шығыстарда : тауарлар мен қызметтер көрсетуге жұмсалатын шығыстар – жұмысшылар мен қызметшілердің жалақысы – жұмысшылар мен қызметшілердің негізгі жалақысы.

Бюджеттің атқарылуы кезінде  екі сыныптаманың негізгі бөлімшелерін қамтитын тоғыспалы сыныптама түріндегі  функционалдық және экономикалық сыныптамалардың  ұштастырылуы пайдаланылады.

Ведомстволық сыныптама  бойынша шығыстардың атқарылуы  мен бюджеттік несиелендіру әкімшілер  бойынша бюджет бағдарламаларын, мысалы Қазақстан Республикасы Президентінің  Әкімшілігі, Парламенттің шаруашылық басқармасы , Премьерминистрдің Кеңсесі, облыстар мен Астана және Алматы қалаларының  әкімдері, министрліктер, комитеттер, агенттіктер, Қазақстан Республикасының  басқа ведомстволары мен службалары бойынша топтастыруды білдіреді.

Бюджеттік сыныптама автоматтандыру құралдарын қолданатын басқарудың жоғары жеделдігіне жету үшін түсімдер мен  шығындарды жан – жақты, айқын  және арнаулы етіп жүйелеуге мүмкіндік  береді. 
Бюджеттік жоспарлау – мемлекеттің қаржы саясатының талаптарына бағындырылған қаржылық жоспарлаудың маңызды құрамды бөлігі. Мұндай жоспарлаудың экономикалық мәні елдің жалпы ұлттық әлеуметтік – экономикалық дамуы негізінде түрлі деңгейдегі бюджеттердің жасау мен олардың атқарылуы процесінде бюджет жүйесінің буындары арасында қоғамдық өнімнің құны мен ұлттық табысты бөлу және қайта бөлуде болып отыр. Бюджеттік жоспарлау барысында қаржы елдің дамуының мемлекеттік бағдарламасының экономикалық және сапалық көрсеткіштеріне және табиғи, материал, еңбек және қаржы ресурстарына белсенді ықпал жасайды.

Бюджеттік жоспарлаудың бірлігі мыналарға негізделген:

1) республикалық және  жергілікті бюджеттерден қаржыландырылатын  бюджеттік бағдарламалардың тізбесін қалыптастыруға:

2) заңнамалық актілер  мен кірістерді республикалық  және жергілікті бюджеттер арасында  бөлу нормативтерін, облыстық  өкілді органдардың шешімдерімен- кірісті облыстық бюджет пен  аудандар бюджеттерінің арасында  бөлудің тұрақты нормативтерін белгілеуге, т. б.

Қазақстан Республикасының  экономикасы басынан кешіріп  отырған нарықтық қатнастарға көшу кезеңі оның бюджетінің мазмұнына, кірістері  мен шығыстарына айтарлықтай  ықпал етіп отыр. Бюджетке түсетін салықтар, олар арнайы қабылданған заңдарға сәйкес кәсіпорындардан тағада басқа ұйымдар мен мекемелерден бюджетке түсіп отырады.

 

2.2 Мемлекеттік бюджет шығыстарының функционалдық сыныптамасының экономикаға әсері

Мемлекеттің орталықтандырылған ақшалай  қорын қалыптастырумен және пайдаланумен байланысты болып келетін бюджеттің  жұмыс жасауы ерекше экономикалық нысандар - бюджеттің түсімдері мен шығыстары  арқылы болып отырады. Олар құндық бөліністің жекелеген кезеңдерін білдіреді. Категориялардың  екеуі де бюджеттің өзі сияқты объективті және олардың өзгеше қоғамдық арналымы болады: түсімдер мемлекетті қажетті ақшалай қаражаттармен  қамтамасыз етеді, шығыстар орталықтандырылған ресурстарды жалпымемлекеттік қажеттіліктерге  сәйкес бөледі. Бюджеттің түсімдері  табыстар, бюджеттік кредиттерді  өтеу сомалары, мемлекеттің қаржылық активтері сатудан түсетін түсімдер, қарыздар, ал оның шығыстары шығындар, бюджеттік кредиттерді, қаржылық активтерді сатып алу, қарыздарды өтеу болып табылады.

Түсімдер мен шығыстардың құрамы мен құрылымы накты әлеуметтік-экономикалық және тарихи жағдайларда жүзеге асырылатын мемлекеттің бюджеттік және салықтық саясатты жүргізудің бағыттарына байланысты болады. Бұл ретте мемлекет белгілі бір жағдайларда кірістерді қалыптастырудың және шығыстарды жұмсаудың колайлы нысандары мен әдістерін пайдаланады.

Бюджеттерді бекіту және бюджеттердің атқарылуы туралы есептерді түзу осы көрсетілген құрылым бойынша  жүзеге асырылады. Қарыздарды өтеуді қоспағанда, республикалық бюджет шығыстарын шегергендігі республикалық бюджеттің мұнайға қатысты емес тапшылығы (профициті), қарыздық түсімдері, республикалық бюджеттік түсімдердің сомасына тең. Мұнайға қатысты емес тапшылық бекітілмейді және талдамалық максаттарда пайдаланылады. Бюджет шығыстарының мұнайлық емес түсімдерден тәуелділігін төмендету үшін экономиканың мұнайлық емес секторын нысаналы дамыту есебінен мұнайға қатысты емес тапшылық мөлшері ұзақ мерзімді кезеңде кемітілуге тиіс.

Қазақстан Республикасы шоғырландырылған бюджетінің шығындары жергілікті бюджеттердің, республикалық бюджеттің шығындарынан және Ұлттық қордың шығыстарынан тұрады. Көптеген функционалдық топтар бойынша  шығыстар жергілікті және республикалық  бюджеттен жүзеге асырылады, сол  уақытта Ұлттық қордан республикалық  бюджетке ҚР Президенті айқындайтын мақсаттарға нысаналы трансферттерді қаржыландыру жүзеге асырылады.

Жалпы сипаттағы трансферттер көлемі тиісті жергілікті бюджеттің  табысы мен шығыны көлемі арасындағы айырмашылық ретінде анықталады. Табыстың болжамды көлемі шығынның болжамды көлемінен артқан жағдайда, жергілікті бюджеттен жоғары тұрған бюджетке бюджеттік  алулар белгіленеді. Шығынның болжамды көлемі жергілікті бюджет табысының  болжамды көлемінен артқан жағдайда, жоғары тұрған бюджеттен жергілікті бюджетке бюджеттік субвенциялар белгіленеді. Табыстың болжамды көлемі өңірдің салықтық потенциалын ескере отырып және бюджет деңгейі арасындағы түсімдерді бөлу негізінде есептелінеді. Жергілікті бюджеттер шығының болжамды көлемі оларды ағымдағы бюджеттік бағдарламаға және бюджеттік даму бағдарламасына бөлуді, бюджеттік қамтамасыз етілуін, бекітілетін заттай нормаларды ескере отырып және бюджет деңгейі арасында шығысты бөлу негізінде есептелінеді.