Демократия ва намудхои он

Накша:

Сарсухан………………………………………………………………….3

1. Мафхуми демократия ва аломатхои он…………………………….8

2. Навъхо, нишонахо ва шаклхои демократия дар чараёни инкишофи чомеаи башари……………………………………………………………9

2.1. Навъхо ва шаклхои демократия. …………………………………12

3. Тахлили хукукии рушди демократия ва мохияти сиёси – ичтимоии он……………………………………………………………………………16

3.1. Демократияи Шарки кадим………………………………………..19

3.2. Демократияи асрхои миёна………………………………………....21

Хулоса………………………………………………………………………23

Номгуи адабиётхои истифодашуда……………………………………...24

Сарсухан

              Инкишофи ташабуси эчодии шахрвандон ва иштироки фаъолонаи онхо дар чараёни идоракунии давлат такмилу рушди демократияро талаб мекунанд. Дар шароити хозира мунсибати эчодкорона ба назария ва тачрибаи демократия, инкишофи он тавассути омузиши тачрибаи таърихии асри 20, истифодаи дастовардхои бехтарини афкори башарият, тачрибаи бадастовардаи хочагидори, халли масъалахои ичтимои, инкишофи институтхои демократия вазифаи мухимтарин хисоб мешавад.

              Истифодаи бевоситаи хамачонибаи сарвати фархангиву таърихии пешина – вазифаи халталабест, ки аз зарурати гузаштан ба иктисоди бозаргони бар меояд. Монеахое, ки Моро аз дигарон ва аз худамон чудо мекарданд, аз миён бардошта мешаванд. Дар шароити нави сиёси – сохибихтиёрии чумхури мо хешро вокеан чузъи тамаддуни чахони ва иктисодиву сиёсати чахони, хаёти маънавию мадани эхсос мекунем. Аз ин чихат омузиши демократия ва таърихи он, ки чузъи тамаддуни башарист, ахамияти мухими назариви ва амали дорад.

              Омили дигаре, ки актуали будани мавзуи мазкурро исбот мекунад, аз тархи нави чамъияти мо бармеояд. Зеро он катъият даст кашидан аз колабхои кухнаро талаб намуда, як зумра вазифахои мушаххаси илмиро дар мадди аввал мегузорад.

              Яке аз онхо – тагйир додани муносибати олимони сохаи сиёсат, давлат ва хукук, ба масъалаи арзишхои умимиинсони аст. Низоми сиёсии тозабунёд, ки давлати хукукбунёдро шомил аст, бояд ин мафхумхо ва категорияхоро васеъ истифода барад ва ба онхо асос ёфта бошад. Демократия хам яке аз чунин арзишхост.

              Пайдо шудани тасаввуроти дурусти илми оид ба демократия ахамияти калон дорад. омузиши он бе нихоят ахамияти назарияви ва амали дорад, зеро имкон медихад, ки сабабхои ивазшавии шаклхои демократия, хаёти будани як катор институтхои демократия ва ахамияти онхо дар зинахои гуногуни инкишофи чамъият, алалхусус дар замони хозира муайян гарданд.

              Масоили демократия ва таносуби он бо хукукхои инсон мундаричаи асосии назарияхои мухталифи демократияро ташкил медиханд. Назарияхои мазкур, новобаста аз тафовуташон воситахои асоснок кардан ва химояи сохти дахлдори чамъияти мебошанд. Аз ин нуктаи назар, назарияхои гуногун оид ба демократия вазифаи мухими мафкуравиро ичро мекунанд.

              Демократия навъхо ва шаклхои мухталифи таърихи дорад. аз ин нуктаи назар, омузиши таърихи демократия имкон медихад, ки тачрибаи чандинасраи таърихии инкишофи демократия дар минтакахои гуногуни чахон чамъбаст карда шуда, конуниятхои умумии рушди он равшан гардад.

              Пас аз он ки кушишхои дар кишвархои чахони сеюм бевосита татбик кардани унсурхо ва институтхои демократияи гарби натичаи дилхох набахшид, идеологхо ва рохбарони кишвархои мазкур сиёсати мутобиккунонии анъанахои гузаштаи демократиро бо шароитхои нав пеш гирифтаанд. Дар натича назарияхои «сотсиализми африкои», «сотсиализми мусулмони» ва ба ин монанд васеъ пахн шуданд. Бинобар ин омузиши шаклхои демократии ташкили хокимият дар давлатхои Осиё ва Шарк арзиши мухим пайдо намудааст.

              Кофтуковхои бостоншиноси, дастовардхои илми мардумшиноси, инкишофи таърих, нишондодхо, ракаму далелхои нав ба навро ошкор месозанд. Дар натича дар назди илмхои сиёси ва хукуки вазифаи ташрех ва тахлили онхо ба миён омад. Мухаккикон бояд муносибати хешро ба комёбихои нави илми муайян кунанд яъне дониши мо оид ба демократия холо мутлак нест. Он бо баробари инкишофи чамъият, ошкор шудани далелхои нав торафт васеътар мешавад. ба акидаи Л.С. Явич: “далелхои нави археологи ва этнографи шохиди онанд, ки чараёни ташкилшавии синфхо, пайдоиши хукук ва сиёсат дар тамоми манотики чахон аз руи як накша сурат нагирифтааст”1. чараёни пайдоиш ва рушди демократия низ хусусиятхои ба худ хос дорад ва маълумотхои нави таърихи дониши моро оид ба ин чараён гании мегардонанд. Яъне омили дигаре, ки омузиши таърихии демократияро талаб мекунад, кашфиётхои нави илмхои археологи, этнографи ва таърих мебошанд.

              Инкишофи демократия дар кишвари мо низ проблемахои нави назариявиро ба миён гузоштааст, ба монанди тачзияи хокомият, парламентаризм, давлати хукуки, низоми бисёрхизби, плюрализми сиёси, афзоиши фаъолияти сиёсии шахрвандон. Вале унсурхои номбаршуда якбора пайдо нашудаанд. Онхо таърихи худро доранд ва омухтани ин таърих ахамияти фавкуллода бузург аст.

              Баъзе масъалаи омузиши таърихи демократия дар адабиёти хукуки ва сиёсатшиноси солхои зиёд таваччух карда мешавад ва дар илми хукуки – таърихи бештар демократияи нави буржуази ва шаклхои он омухта шудааст. Вале он нопурра аст, чунки як силсила мафхумхо характери расми доранд. Хамчунин проблемахои нав ба миён оамаданд, аз кабили имконпазир будан ё набудани инкишофи анъанахои демократияи буржуази дар шароити гузариш ба муносибатхои бозаргони.

              Анъанахои демократии Осиёи Маркази, Закавказиё, Сибир, Шарки Дур кам омухта шудаанд. Омилхои кайдшуда боиси интихоби мавзуи мазкур гардидаанд.

              Мавзуи мазкур ба тахлили ташаккули демократия ва шаклхои таърихии он бахшида шудааст. Демократия навъхои гуногуни таърихи, масалан, демократияи гуломдори, буржуази ва гайра дорад. мафхуми навъи таърихии демократия чихатхои умумии демократияи кишвархои мухталифи дар як зинаи тараккиёт бударо дар бар мегирад. Вале демократи дар минтакахои чудогонаи чахон хусусиятхои ба худ хос дорад, ки аз урфу одат ва анъанахои миллии сокинони онхо, вазъияти таърихи, сохти ичтимои ва дигар омилхо вобастаанд. Ин чихатхои хос мафхуми шакли демократияро ташкил медиханд.

              Яъне хар як навъи таърихии демократия шаклхои гуногун дорад. Агар таърихи демократия танхо бо навъхои он омухта шавад, пас чихатхои хос, шаклхои махсуси ифодаёбии он аз мадди назар берун мемонанд. Бинобар ин мавзуи мазкур ба шаклхои ба амал баровардани демократия бахшида шудааст.

________________

1Ниг.: Явич Л.С.. Сущность права. – Л., 1985. – с.2.

1. Мафхуми демократия ва аломатхои он.

Демократия хамчун шакли ташкили хокимият дар чомеаи башари рохи дурударози инкишофро тай намудааст. Ба чараёни мазкур хам тагйироти инкилоби ва хам дигаргунихои тахаввулоти хосанд.

Аввалин бор дар таърихи афкори сиёсиву хукуки мафхуми “демократия” аз тарафи Фукидид истифода шудааст ва то замони мо ин мафхум ба хайси яке аз масъалахои мухиму бахсноки назарияви боки мемонад. Баробари инкишофи таърихи афкори сиёсиву хукуки мафхуми демократия дучори тафсирхои мухталиф гаштааст. Масалан, дар асархои Протагор, Фукидид, Горгий, Тразимах тафсирхои гуногуни мафхуми демократия дучор мешавад. Афлотун ва Арасту бошанд, демократияро хамчун “шакли нодуруст” – и давлатдори маънидод мекунанд. Ин мисолхо шохиди онанд, ки демократия характери табакави – таърихи дорад.

Дар шароити хозира низ калимаи демократия ба якчанд маъно истифода мешавад. Дар “Фарханги истилохи хукук” кайд мешавад, ки калимаи “демократия” барои ифодаи пурахокимиятии халк ва нисбат ба давлати дорои як зумра нишонахои юридики буда, иродаи аксарият, хамчун сарчашмаи хокимият ва эълон кардани озодиву баробархукукии шахрвандон, хамчун муродифи хукуку озодихои шахрвандон истифода мешавад1. Дар комуси сиёси кайд шудааст, ки демократия калимаи юнони буда (демос – халк ва кратос – хокимият) шакли хокимияти чамъияти ва давлат аст, ки ба эътирофи халк чун сарчашмаи хокимият асос ёфтааст. Дар адабиёти илми мафхуми демократия ба маънохои зерин истифода мешавад:

1. Демократия хамчун яке аз шаклхои хокимият

Демократия ходисаи чамъияти буда, бо хокимият алокаманд аст, вай аз хокимият ва табиати он муайян мегардад. Демократия усусли хокимиятдори, тарзи идоракуни ва назорати ичтимоист. Демократия инчунин меъёри хокимият ва меъёри озоди низ мебошад. Нисбат ба шакли истибдодии давлатдори, нисбат ба давлати авторитари демократия хокимияти халк аст ва аз чониби халк ва бахои манфиати халк амали мегардад. Демократия хокимиятест, ки аз чониби аксарияти ахоли бо назардошти манфиати онхо ба амал бароварда мешавад.

Демократия мансуби рубинои сиёсиву хукукии чамъият буда, шакли ташкили ин рубино аст. Аз ин нуктаи назар, як зумра мухаккикон ду намуди демократияи сиёсиро аз хам фарк мекарданд – демкоратия хамчун шакли давлат ва демократия хамчун шакли ташкили хаёти сиёсии гайридавлати, муассисахои сиёси2. В.И. Ленин демократияро хамчун мафхуми сиёси ба се маъно истифода бурдааст:

а) демкратия хамчун шакли давлат;

б) демократия чун шакли ташкили хизбхои сиёси ва созмонхои чамъияти;

в) демократия дехкони, либерали3.

Мафхуми “демократия” хамчунин барои тахлили муносибатхои байни миллатхову давлатхо, барои баходихии ва сиёсати байналхалки истифода мешавад, масалан, сулхи демократи бе аннексия ва контрибутсия.

_______________________

1Фарханги истилохи хукук. Душанбе. Нашриёти «ЭР – граф». 2004, 598 сах.

2Ниг: Гулиев В.Е., Рудинский Ф.М. Демократия и достоинство личности. – М., 1983. – с.1.

3Ленин В.И. Поли. Собр.соч. Т.33. – М., 1978. – с.408 – 409.

              Бо мафхуми демократия, он табакаи ичтимоиеро ишора мекунанд, ки бахри амали гардонидани чорабинихои пешкадам мубориза мебаранд, масалан, демократияи милли ва демократияи инкилоби.

              Демократия тарзи ташаккул ва ифодаи хифзи иродаи субъектони /иштирокчиёни/ хокимият низ хаст, масалан, иродаи халк, синфхо, табакахои ичтимои ва ташкилотхо. Он давлатеро демократи номидан мумкин аст, ки агар дар он карорхои мухим дар асоси иродаи умуми кабул гарданд.

              Вобаста ба механизмхои ифодаи ирода демократия ду хел мешавад: бевосита ва намояндаги. Дар шароити демократияи бевосита мачмуи фардхо – субъектони хокимият иродаи хешро нисбат ба масоили мухими хаёти бевосита изхор мекунанд (масалан, бо рохи раъйпурси, мухокимаи бевоситаи лоихаи конунхо). Накши дастгохи хокимият бошад, аз ташкили дурусти ин чараёнхо иборат аст. Дар шароити демократияи намояндаги карорхои асоси тавассути намояндагони ваколатдор (масалан, вакилони мардуми), ки аз чониби субъектони хокимият интихоб шудаанд, кабул мешаванд. Аз болои чунин макомот интихобкунандагон назорат мебаранд (масалан, хисоботи вакилон дар назди интихобкунандагон).

              Демократия хамчун хокимияти халк фахмида мешавад, он бештар ба сифати хокимияти халк истифода мешавад. ин яке аз аз таърифхои калассики мебошад. Г.Х. Шохназаров, масалан, чунин таърифи демократияро додааст: “Дар зери мафхуми демократия шакли сохти давлатиро бояд фахмид, ки он ба принсипхои пуррахокимияти, баробари  ва озоди асос ёфтааст1.”

              Як гурух олимон чунин мешуморанд, ки на хамаи навъхои таърихии демократияро бо ибораи “хокимияти халк” мутобик кардан лозим аст. Аз нуктаи назари онхо калимаи “демос” дар Юнони кадим на маънои халк, балки маънои “омма” – ро дошт2.

              Барои равшани андохтан ба ин масъалаи мазкур ба тахлили афкори сиёсиву хукукии давраи аттика мурочиат мекунем. Арасту, дар зери мафхуми “демос” на тамоми ахоли, балки шахрвандони озодро, ки ба акидаи вай гуё аксарияти ахолиро ташкил медоданд, мефахмид. Гуломон ба ин мафхум дохил намешуданд. Аз нигохи мутафаккир, демкоратия чунин сохте хаст, ки дар шароити он одамони озоди кулли ахолиро ташкилдиханда сохиби хокимияти олианд3. Ба акидаи Арасту, давлат аз нуктаи назари шакли худ хамчун ташкилот баромад намуда, аз мачмуи муайяни шахрвандон иборат аст. Шакли давлат аз он иборат аст, ки киро шахрванд номидан мумкин аст. Ба акидаи мутафаккир, шахрванд касест, ки дар амилагардонии хокимияти конунгузор ва суди иштирок менамояд. Ба хар як шакли давлат доираи муайяни шахрвандон хос аст, яъне дар шаклхои мухталифи давлатдори доирахои гуногуни одамон сохиби хукукхои шахрванди мешаванд. Бо баробари дигаргуншавии мафхуми шахрванд, яъне тагйироти доираи ашхоси сохиби хукукхои шахрванди буда, шакли давлат хам дигар мешавад. аз ин нуктаи назар, Арасту демократияро хамчун давлате маънидод намудааст, ки дар он камбизоатон (бояд кайд намуд, ки камбизоатон низ мансуби категорияи одамони озод буданд) дар сохаи хокимият бартари доранд. Дар баробари ин мутафаккир як намуди демократияро афзалтар  мешуморад.   Ин   давлати   демократист,   ки   дар   он   сарванмандон   ва

________________________

1Шохназаров Г.Х. Предисловие к книге В.И. Ленина «О социалистической демократии». – М.,1977 – с.3.

2Бергер А.К. Политические воззрения о демократии Древней Греции. – М.1965. – с.73.

3Аристотель. Политикою Афинская политая. – М.: Мысль, 1997. – с.74.

камбизоатон баробар буда, конун хукмрон аст. Дар хусуси шакли бехтарини давлат бошад, Арасту тарафдори полития буд., яъне чунин давлате, ки чихатхои мусби олигархияи давлатиро тачассум мекунад ва дар он хокимият мансуби табакаи сарватмандон аст. Дар он аксарият давлатро идора мекунанд1.

              Мутафаккири дигари Юнони Гераклит дар зери мафхуми демократия идоракунии ашхоси “бехирад”, “белаёкат” – ро мефахмид. Номбурда демократияро рад намуд, тарафдори аристократия, яъне идоракунии ашхоси “бехтарин” ва “бохирад” аст2. Аз нуктаи назари Афлотун, демократия дар он сурате вучуд дорад, ки агар камбизоатон бо рохи табаддулоти давлати сохиби хокимият гардида, хукукхои шахрвандонро бо хам баробар намоянд ва принсипи интихоби будани шахсони мансабдорро чори намоянд. Ба акидаи мутафаккир, демократия давлати диккатчалбкунанда аст, вале идоракунии дахлдор надорад.

              Бояд зикр кард, ки дар Юнони кадим ахоли ба одамони озод ва гуломон таксим мешуданд. Мафхуми озоди ба гуломон пахн намегардид. Гуломон хамчун субъектони сиёсат набуданд, зеро сиёсат шакли хаёти одамони озод буд. Аз ин нуктаи назар, калимаи “демос” одамони озодро дар бар гирифта, нисбат ба гуломон, ки шумораи онхо зиёд буд, пахн намешуд.

              Ибораи “демократия – хокимияти халк” боз як чихати дигар дорад. хокимияти халк, аниктараш муваффак шудан ба принсипи мазкур, нишонаи асоси демократия аст, зеро дар чамъият хокимият мансуби тамоми халк, эълон гардида, вале дар амал мумкин аст аз чониби як шахс амали шавад. Бинобар ин, ду мафхумро бояд фарк кард, ки дорои хукуки иштирок кардан дар амалигардонии хокимият аст ва ки амалан онро татбик менамояд. Яъне ба принсипи “демократия – хокимияти халк” хама вакт муваффак шудан мумкин нест.

              Дар хусуси масъалаи мазкур фикру акидахои якчанд муаллифонро тахлил мекунем. Ю.А. Тихомиров кайд мекунад, ки мафхуми демократия чун хокимияти халк, ахамияти хосаро дорост.

              Идоракуни дар шароити демократикунонии хаёти давлати ва чамъияти амали мегардад. Тамоми шахрвандон субъектони идоракунии ичтимои мебошанд, зеро чалб намудани омма ба идоракуни максади фаъолият оид ба идоракуни аст3. М.В. Цвики бошад, акида дорад, ки мувофики он мафхумхои демократия ва хокимияти халк аз хам фарк доранд, вале онхо мафхумхои гуногун набуда, балки тарафхои бо хам алокаманди давлат мебошанд4.

              2. Демократия хамчун шакли давлат

              Дар таърихи афкори сиёсиву хукуки мафхуми демократия ба сифати шакли давлат истифода шуда, ба аристократия (идоракунии аъёну ашроф ё ашхоси хирадманд) ё олигархия (хукмронии ахли сарват) мукобил гузошта мешавад. ин анъана аз афкори сиёсиву хукукии кишвархои Шарки кадим ва аттика ибтидо гирифтааст. Дар хусуси халли проблемаи мазкур дар ахди антика мо аз Арасту, Гераклит, Афлотун сухан рондем. Дар эчодиёти мутафаккирони давраи нав тахаввулоти фикри ба вучуд омад.

              Мутафаккири англис Т. Гоббс се шакли давлатдориро фарк намудааст:

________________________

1Арасту. Хамон асар, с.84.

2Ниг: Материалисты Древней Греции. – М., 1955. – с.10

3Тихомиров Ю.А. Управление в развитом социалистическом обществе. – М. 1978 – с. 128.

4Ниг: Цвики М.В. Теория демократии. – Киев, 1986. – с.31.

              а) демократия;

              б) аристократия;

              в) монархия.

              Ба акидаи вай, демократия давлатест, ки дар он хокимияти оли мансуби умумии шахрвандон аст. Мутафаккири фаронсави Ш.Л. Монтескье шаклхои республикави, монархи ва истибдодии идоракуниро фарк намуда, кайд кардааст, ки агар дар шароити республика хокимият мансуби халк бошад, пас он демократия аст1.

              Карл Маркс демократияро ба ду маъни истифода бурдааст: демократия чун шакли давлат ва хамчун принсипи ташкили хокимияти сиёси дар чамъият. Барои К.Маркс демократия нишонаи шакли давлт, меъёри хакикат аст2. Аз нуктаи назари В.И. Ленин хам «демократия ин шакли давлт, яке аз намудхои он аст3».

              Дар халли масъалаи мазкур дар адабиёти хукукии Шурави рочеъ ба проблемахои шакли давлт бахс вучуд дошт. Як зумра олимон шакли беруни ва дохилии давлатро фарк мекунанд. Демократия шакли дохилии давлат буда, ташкили хокимияти сиёси – шакли берунаи он аст4. В.О. Тененбаум дар зери мафхуми шакли дохилии давлат сохти механизми давлати, тарзи алокаманди байни макомоти идоракунии хокимиятро бо ахоли, таносуби онхоро бо макомоти намояндаги хокимият мефахмад. Шакли берунии давлат бошад, ин дар шакли хукуки мустахкам кардани ташкили кисмхои таркибии давлати, тавассути санадхои меъёриву хукукист5.

              А.М. Витченко мафхумхои шакли давлат ва шакли хокимиятро аз хам фарк мекунад. Шакли хокимият мафхуми асоси буда, дар шакли давлат тачассум мегардад. Шакли давлат аз шакли хокимият бармеояд ва тобеи он аст. Бинобар ин, шакли нави хокимият унсурхои демократии шакли пештараи давлатро дар худ нигох медорад6.

              Дар аснои тахлили демократия чун шакли давлат боз ба як масъала бояд таваччух намуд. Ин масъала дар хусуси он ки оё демократия танхо дар шароити республика имконпазир аст ва ё он метавонад дар монархия низ чой дошта бошад. Олими америкои Л.С. Липсет дар ин хусус чунин изхори акида мекунад, ки аз 12 давлати пешрафтаи демократии Гарб дахтояшон давлатхои монархияви мебошанд.

              Агар масъалаи мазкурро аз нуктаи назари таърихи афкори сиёсиву хукуки тахлил кунем, пас шохиди он мешавем, ки ин гурухи мутафаккирон монархияро чун омили мустахкам кардани давлат ва ривочи демократия мехисобанд. Масалан, ба акдаи Данте Алигери монархия асоси мустахкам кардани хаёти сиёси аст. Номбурда асари чудогонаи хешро ба монархия бахшида, дар он аз чумла дар оянда акидаи барпо сохтани монархияи умумичахониро ба миён мегузорад7. Яке аз асосгузорони илми сиёсии давраи нав – олими итолиёви Макиавелли низ бо монархия чараёни мустахкам кардани сохти давлат ва ривочи муътадили онро алокаманд мекард8.

              Агар як катор давлатхои муосири чахонро пеши назар оварем, пас шохиди он шудан мумкин аст, ки онхо монархияи конститутсионии буда, лекин режими  сиёсии

_____________________________

1Ниг.: Маркс К., Энгелс Ф. – Сочинения. 2 – ое изд. – Т.2. – М., 1974. – с.251.

2Ленин В.И. Полн. Собр. Соч. – Т. 33. М., 1978. – с.100

3Маркс К., Энгелс Ф. – Сочинения. 2 – ое изд. Т.2. – с.251

4Ленин В.И. Полн. Собр. Соч. – Т. 33. – с. 100.

5Тененбаум В.О. Государство: система понятий. – Саратов, 1971. – с.167

6Витченко А.М. Теоретические проблемы изучения государственной власти. – Саратов, 1982. – с. 131.

7История политико – правовых учений. Средние века. Возрождение. – М., 1990. – с. 62.

8Темнов Е.И. Макиавелли. – М., 1979. – с.37 – 45.

демократи хукмрон аст (масалан, Британияи Кабир, Белгия, Шветсия ва гайра). Аз ин чо ба чунин хулоса омадан мумкин аст, ки синфи хукмрон пас аз сохиби хокимият гаштан демократияи худро чун шакли давлат бо шаклхои идоракунии таърихан бештар самаранок чори мекунад.

              3. Демократия чун ходисаи чамъияти – сиёси

              Давлат унсури мухими низоми сиёсии чамъият аст, вале на асоси. Низоми сиёси тавассути унсурхои сиёсии гайридавлати низ инкишоф меёбад, масалан, тавассути хизбхои сиёси, созмонхои чамъияти ва гайра. Аз ин нуктаи назар, як катор муаллифон демократияи давлати ва демократияи чамъияти – сиёсиро аз хам фарк мекунанд1. Акидаи мазкур шаходат медихад, ки демократия танхо шакли давлат нест. Вале акидаи мазкурро на хама олимон дастгири мекунанд. Масалан, М.В. Цвики чунин мехисобад, ки демократияи чамъияти чой надорад. Созмонхои хизби, чамъияти дар чараёни баамалбарории як демократия – демократияи умумидавлати сахм мегузоранд. Иштироки онхо дар чараёни мазкур боиси мазмуни сиёси пайдо кардани фаъолияти онхо мегардад2. Ба ин акида рози шудан мумкин нест, зеро он раванди кухнаи мазмуни давлати пайдо кардани тамоми сохахои хаёти чамъияти, мазмуни давлати доштани фаъолияти созмонхову хизбхоро боз аз сари нав зинда мекунад. Акидаи мазкур дар хаёти имрузаи мо бо ривочи муътадили як катор чараёнхои прогрессивии нав ба миёномада мусоидат карда метавонад.

              Аз ин акидахо ба чунин хулоса омадан мумкин аст:

              1. Иштироки созмонхои чамъияти дар чараёни баамалбарории демократи функсияи мухим, вале асоси нест.

              2. Иштироки шахрвандон дар низоми демократия шаклхои мухталифро дорост, гайр аз шаклхои давлати, хамчунон шаклхои чамъияти низ мавкеъ доранд; шахрвандон танхо бо иштироки худ дар фаъолияти макомоти давлати демократияро пурра амали намегардонанд; онхо инчунин тавассути хизбу созмонхои чамъияти дар устувори демократия сахм мегузоранд.

              Демократия чун ходисаи чамъияти – сиёси боз як чихати дигар дорад – демократия хамчун принсип ва шакли ташкили хизбхои сиёси ва созмонхои чамъияти. Аз ин нуктаи назар, дар адабиёти хукуки намудхои мухталифи демократия фарк карда мешаванд, масалан, демократияи кооперативи ва демократияи коллективхои мехнати3. Дар адабиёти сиёси хамчунин демократияи дохилихизби ва демократияи дохилииттифоки вомехуранд.

              Акнун масъалаи мазкурро аз чихати таърихи тадкик менамоем. Демократия, чи тавре кайд гардид, принсипи ташкили хизбу созмонхои чамъияти мебошад. Вале ин маънои онро надорад, ки он танхо нисбат ба созмонхои замони хозира пахн мешавад.

____________________

1Денисов А.И. Общая система социалистической демократии. – М., 1975. – с.25.

2Цвики М.В. Асари зикршуда, с.35 – 36.

3Бурлатский Ф.М. Ленин. Государство. Политики. – М., 1970. – с.423 – 424.

2. Навъхо, нишонахо ва шаклхои демократия

дар чараёни инкишофи чомеаи башари.

              Демократия кисми таркибии мафкураи чамъият аст. Вай дорои мохияти сиёсист, зеро сиёсат, хамон тавре маълум аст, иштироки одамон дар идоракунии давлат мебошад. Аммо саволи дигаре ба миён меояд, ки оё демократия хама вакт мохияти сиёси дошта метавонад?

              Барои ба саволи мазкур чавоби сахех пайдо кардан боз ба тахлил як масъалаи дигар бояд таваччух кард. Ин масъала дар хусуси чо доштан ё надоштани ду намуди демократи аст:

              1. Демократияи сиёси;

              2. Демократияи гайрисиёси;

              Барои чи дар бораи чой доштан ё надоштани мафхумхои мазкур меравад? Зеро дар адабиёти хукуки ин масъала як хел хал нагардидааст. Таснифоти дар боло кайдшуда хам тарафдорон ва хам мукобилони худро дорад.

              Аввалан, хулосаи тарафдорони ин масъаларо меорем. Муаллифони “Назарияи умумии марксисти – ленинии давлат ва хукук” (нашри соли 1970) дар боби махсуси асар оид ба намудхои демократия чунин навиштаанд: “Вобаста аз мохияти хокимияти чамъияти демократияи сиёси ва гайрисиёси фарк карда мешаванд”. Демократияи гайрисиёси ба чамъияти гайриавлоди хос буда, инчунин хамчун шакли ташкили хокимият дар чамъияти коммунисти баромад мекунад1. Муаллифи дигар А.К. Курилов чунин мешуморад, ки худидоракунии коммунисти маънои шакли олии гайрисиеси демократияро дорад. дар ин шакл демократия як катор функсияхои мухими ичтимоиро ичро мекунад2. Ба акидаи Э.Л. Кузмин, то пайдоиши давлат демократияи гайрисиёси чой дошт. Бо баробари ба синфхо таксимшавии чамъият демократия мазмуни сиёси пайдо мекунад. Дар баробари ин вай ду намуди демократияи сиёсиро аз хам фарк мекунад: а) демократия хамчун шакли давлат ва б) демократия чун шакли ташкили дигар муассисахои сиёсии гайридавлати, масалан, созмонхои хизби ва чамъияти. Дар созмонхои коммунисти демократия мохияти синфии худро гумм карда, хамчун демократияи гайрисиёси боки мемонад3.

              Аз нуктаи назари С.М. Рахимбоев таксим кардани демократия ба сиёси ва гайрисиёси асос надорад. Демократия хеч гох характери гайрисиёси пайдо намекунад4. Муаллифи дигар Ю.Е. Ерёмин чунин мехисобад, ки худидоракунии коммунистиро хамчун демократияи гайрисиёси номидан мумкин нест. Эътироф кардани чунин акида хатари калон дорад, зеро маънои эътироф намудани акидаи демократияи “сирф” – ро дорад.

________________

1Общая марксистка – ленинская теория о государстве и праве. – М., 1970. Т.1. – с. 313.

2Курилов А.К. Коммунизм и равноправие. – М. 1971. – с.209.

3Кузмин Э.Л. Демократия: вопросы теории, методологии и опыта. – М., 1986 – с. 156 – 157.

4Рахимбаев С.М. Марксизм – ленинизм о демократии. Автореф. канд. дис. – М., 1972. – с.18.

5Еремин Ю.Е. Классовая сущность и исторический характер демократии. – М., 1977. – с. 677.

                                                        2.1. Навъхо ва шаклхои демократия

              Демократия мархилахои гуногуни инкишофро аз сар гузаронида, сохиби шаклхои мухталиф мегардад. Вале новобаста аз гуногуншакли демократия як катор нишонахои умумии хешро нигох медорад. Хамин нишонаву хусусиятхои умумии демократия нишонахои мухим буда, имкон медиханд, ки навъхои таърихии демократия муайян карда шаванд.

              Навъбанди нисбат ба демократия  имкон  медихад, ки мазмун,  конуниятхо  ва

омилхое муайян гарданд, ки дар шароити онхо демократия инкишоф ёбад.

              Гузариш аз як мархилаи таърихи ба дигараш мазмуни асосии прогресси таърихиро ташкил медихад. Вале форматсияи чамъияти – иктисоди асоси навъбандии демократия шуда наметавонад. Навъбандии демократия боз ба ду омил вобаста аст:

              1. Демократия дорои мохияти сиёси мебошад, ки бо сохти чамъияти муайян карда мешавад.

              2. Демократия дар чамъияти синфи муафхуми навъи таърихии давлатро ташкил дода, бо он алокаманд мегардад.

              Аз гуфтахои боло ба хулосаи зерин омадан мумкин аст, ки се асоси навъбандии демократия чой доранд: 1) форматсияи чамъияти – иктисоди; 2) сохти ичтимоии чамъият; ва 2) навъи таърихии давлат. Яъне навъхои таърихии демократияро хамин се нишона муайян мекунанд. Тахлили муфассали онхо чунинанд:

              Демократия хамчун шакли ташкил ва амали гардонидани хокимият чараёни дурударози инкишофро тай намудааст. Навъхо ва шаклхои таърихии демократия ба мисли давлат ва хукук ба форматсияи чамъияти – иктисоди ва даврахои гузариш аз як форматсия ба дигараш муайян мегарданд. Аз ин нуктаи назар, Навъхо ва шаклхои гузарандаи демократия низ чой доранд1.