Дзіцячая субкультура, як культурная разнастайнасць

ЗМЕСТ

УВОДЗIНЫ

Актуальнасць тэмы абумоўлена тым, што субкультуры адыгрываюць вельмі вялікую ролю ў сацыялізацыі, так як яны ўяўляюць сабой своеасаблівы спосаб дыферэнцыяцыі развітых нацыянальных культур, іх уплыў на тыя ці іншыя супольнасці і вызначэнні сацыяльнай і ўзроставай структуры грамадства.

Субкультура аказвае  ўплыў на дзяцей, падлеткаў і юнакоў столькі і ў такой меры, сколькі і ў якой меры групы аднагодкаў, якія з’яўляюцца яе носьбітамі, рэферэнтныя, г.зн. значныя для іх. Як правіла, чым больш дзіця, падлетак або юнак суадносіць свае нормы з нормамі рэферэнтнай групы, тым больш уплывае на іх узроставая субкультура.

Веданне асаблівасцей дзіцячых, падлеткавых і юнацкіх субкультур дазваляе выхавальнiкам мінімізаваць і карэктаваць негатыўны ўплыў на выхаванцаў, выкарыстоўваючы для гэтых мэт магчымасці, закладзеныя ў жыццядзейнасці выхаваўчых арганізацый. Актуальнасць нашага даследавання вызначаецца неабходнасцю больш глыбокага вывучэння асаблівасцей дзіцячай субкультуры.

Аб’ект даследавання: дзіцячая субкультура — як культурная разнастайнасць.

Прадмет: умовы ўзнікнення і формы праяўлення дзіцячай субкультуры.

Мэтай гэтай працы з’яўляецца ахарактарызаваць асноўныя прыкметы дзіцячай субкультуры, як разнавiднасцi культуры.

Задачы  даследавання:

1. разгледзіць змест паняццяў: «субкультура», «дзіцячая субкультура»
2. выявіць прыкметы дзіцячай субкультуры, як разнавiднасцi культуры
3. разгледзіць і прааналізаваць кампаненты дзiцячай субкультуры

Метады  даследавання — агульнанавуковыя (аналiз, сінтэз).

Структура курсавой работы ўключае: змест, уводзiны, тры раздзелы, заключэнне, спiс выкарыстанай лiтаратуры.

Глава I. Паняцце субкультуры і яе прыкметы.

Субкультура — гэта культура нейкай супольнасці людзей, аб’яднаных агульнымі інтарэсамі, каштоўнасцямі, светапоглядам, асаблівасцямі жыццядзейнасці.

Субкультура — паняцце, якое характарызуе культуру групы або класа, якая адрозніваецца ад пануючай культуры. Субкультура не абавязкова супярэчыць агульнапрынятым культурным каштоўнасцям. А. Коэн піша, што “субкультура — гэта культура ў культуры, якая мае строга пэўныя контуры. Яна ўключае веды, вераванні, мэты і каштоўнасці, меркаванні і ацэнкі, забабоны і перадузятасці, жаргон і манеру паводзін, характэрныя для сацыяльнай групы і падзяляемыя яе членамі” [3, с. 10-11].

 Пад субкультурай разумеюць таксама: 1) сукупнасць некаторых негатыўна інтэрпрэтаваных нормаў і каштоўнасцей традыцыйнай культуры, якія функцыянуюць у якасці культуры злачыннага пласта грамадства; 2) асаблівая форма арганізацыі людзей (часцей за ўсё моладзі) — аўтаномная цэласная адукацыя ўнутры пануючай культуры, якая вызначае стыль жыцця і мысленне яе носьбітаў, якi адрозніваецца сваімі звычаямі, нормамі, комплексамі каштоўнасцей і нават інстытутамі (М. Брэйк, Р. Швендтер); 3) трансфармiраваная прафесійным мысленнем сістэма каштоўнасцей традыцыйнай культуры, атрымала своеасаблівую светапоглядную афарбоўку. Д. Даўнс адрознівае субкультуры, якія ўзнікаюць, як пазітыўныя рэакцыі на сацыяльныя і культурныя патрэбы грамадства (прафесійныя субкультуры), і субкультуры, якія з’яўляюцца негатыўнай рэакцыяй на існуючую сацыяльную структуру і пануючую ў грамадстве культуру (некаторыя субкультуры моладзі) [14].

На думку  А.В. Мудрыка можна вылучыць шэраг прыкмет, уласцівых субкультуры. У носьбітаў той ці іншай субкультуры ёсць каштоўнасныя арыентацыі, якія вызначаюцца каштоўнасцямі і сацыяльнай практыкай грамадства, інтэрпрэтаваць і трансфармавацца ў адпаведнасці з характарам субкультуры, узроставымі і іншымі спецыфічнымі патрэбамі, імкненнямі і праблемамі носьбітаў.

Існуюць некаторыя  агульнапрынятыя духоўныя каштоўнасці, а таксама і такія, якія для адных з’яўляюцца каштоўнасцямі, а для іншых не з’яўляюцца. Часта тое, што вельмі значнае для дзяцей і падлеткаў, успрымаецца дарослымі як «пусцяковіна». Прыкладам гэтага можа быць захапленне тэхнікай, музыкай, спортам і г.д. [13, с.66].

Як правіла, у рэальных групах носьбітаў субкультуры  важную ролю адыгрывае сукупнасць падзяляемых імі забабонаў, якія могуць быць як бяскрыўднымі, так і антысацыяльнымі. Забабоны адлюстроўваюць уласцівыя каштоўнасныя арыентацыі субкультуры ці самі могуць разглядацца, як разнавіднасць субкультурных каштоўнасцей.

Кожнай субкультуры  ўласцівы нормы паводзін, узаемадзеяння і ўзаемаадносін, якія істотна адрозніваюцца па змесце, сферамі і мерамі іх рэгулятыўнага ўплыву.

У прасацыяльных субкультурах нормы звычайна не супярэчаць грамадскім нормам, а дапаўняюць або трансфармуюць іх, адлюстроўваючы спецыфічныя ўмовы жыцця і каштоўнасныя арыентацыі носьбітаў той ці іншай субкультуры. У асацыяльных субкультурах нормы супрацьпастаўляюцца грамадскім. У залежнасці ад умоў жыцця і каштоўнасных арыентацый, у асацыяльных субкультурах прысутнічаюць больш ці менш трансфармаваныя грамадскія і часткова антыграмадскія нормы, а таксама спецыфічныя для канкрэтнай субкультуры нормы [13, с.68].

У субкультурных групах існуе статутная структура. У дадзеным выпадку статут — гэта “становішча чалавека ў сістэме міжасабовых адносін той ці іншай групы, абумоўленае яго дасягненнямі ў значнай для яе жыццядзейнасці, рэпутацыяй, аўтарытэтам, прэстыжам, уплывам”. Ад характару субкультуры залежыць ступень калянасці статутнай структуры. У закрытых субкультурах яна набывае крайнюю ступень калянасці, вызначаючы як становішча ў ёй падлеткаў, так і шмат у чым іх жыццё і лёс у цэлым [10, з.67].

У носьбітаў субкультуры маюць перавагу пэýныя крыніцы інфармацыі. Па сваёй значнасці звычайна яны маюць такую іерархію: каналы міжасабовай камунікацыі; газеты, часопісы, радыё і тэлебачанне, інтэрнэт сайты, разлічаныя на носьбітаў дадзенай субкультуры; пэўныя праграмы або перадачы радыё і тэлебачання, канкрэтныя рубрыкі газет і часопісаў. Інфармацыя, атрыманая з гэтых крыніц, трансфармаваная і ўспрынятая ў адпаведнасці з характэрнымі для субкультуры каштоўнаснымі арыентацыямі, шмат у чым вызначае змест зносін яе носьбітаў.

У кожнай субкультуры можна выявіць эстэтычныя прыхільнасці. Гэта больш-менш агульныя для яе носьбітаў захапленні, густы, спосабы баўлення вольнага часу, якія ярка выяўлены і вызначаюцца іх узроставымі і сацыякультурнымі асаблівасцямі, умовамі жыцця і наяўнымі магчымасцямі, модай.

Прытрымліванне  моды з’яўляецца адным з найважнейшых прыкмет падлеткавых субкультур. Асабліва відавочна гэта выяўляецца ў вопратцы, афармленні знешнасці (напрыклад, татуіроўкі, пірсінг, макіяж, прычоскі), танцах, манеры паводзін, прамовах, музычных і іншых эстэтычных прыхільнасцях, бытавых вырабах.

Яскравай прыкметай субкультуры з’яўляецца жаргон — своеасаблівы дыялект, які адрознівае яе носьбітаў. Жаргон — гэта шматслаёвая з’ява, якая ўключае ў сябе шэраг груп слоў і выразаў. Кожнай субкультуры ўласцівы свой фальклор — комплекс слоўных, музычных, гульнявых, выяўленчых відаў творчасці [13, с.70].

На думку  Слюсарэўскага М.М., складнікамі субкультуры і адначасова прыкметамі яе аказваюцца: веданне (карціна свету ў вузкім сэнсе); каштоўнасці; стыль і лад жыцця; сацыяльныя інстытуты як сістэмы нормаў; працэдурнае веданне (навыкі, уменні, спосабы ажыццяўлення, метады); патрэбы і схільнасці [17].

1.1 Віды субкультур

Так, Г.С. Абрамава адзначае, што гэта могуць быць узроставыя субкультуры (падлеткавая, юнацкая, пажылых людзей), прафесійныя субкультуры (лекараў, юрыстаў, музыкаў, педагогаў і г.д.), тэрытарыяльныя (сельскія, гарадскія, у тым ліку найбольш дробныя — дваровыя, цэнтравыя, хутарскія і г.д.), прадметна-апасродкаваныя (фанаты таго ці іншага спартыўнага клуба, эстраднай зоркі, калекцыянеры, члены клубаў па інтарэсах і г.д.). Разглядаючы ўзроставыя субкультуры, Г.С.Абрамава адзначае існаванне прыкмет субкультуры ўжо ў дашкольных групах [3, с.486].

Па меркаванні А.П.Усавай і яе паслядоўнікаў можна адзначыць, што да 4,5-5 гадоў у дзіцячым садзе складаюцца адносна самастойныя супольнасці дзяцей, у якіх ёсць свае гульнявыя традыцыі, нормы і правілы паводзін. Гульня разглядалася, як аснова функцыянавання такіх супольнасцяў і мае першародную ролю ў фарміраванні псіхікі дзіцяці [1].

Вельмі ўстойлівай субкультурай з’яўляецца падлеткавая. Падлеткі ствараюць свой фальклор, выпрацоўваюць новую мову, толькі гэтай супольнасці, якая ўскладняе пранікненне чужога іншага. Галоўнай рысай падлеткавай субкультуры з’яўляецца яе імкненне да замкнёнасці, ізаляванасці ад іншых супольнасцяў людзей, а таксама структураванні агульнымі перажываннямі, якія ствараюцца адмысловымі сродкамі.

Наступнай субкультурай вылучаецца моладзевая. Яе прыкметай можна лічыць наяўнасць моладзевай моды, груповак па розных прыкметах супольнасці. Моладзевую субкультуру таксама адрознівае адасобленасць ад іншых людзей з дапамогай адмысловых знакаў, якія маюць сэнс толькі ўнутры гэтай субкультуры. Юнацкі ўзрост адрозніваецца стварэннем канкрэтных ідэалаў — куміраў.[2].

Наступным выглядам субкультуры з’яўляецца субкультура дарослых. Яна неаднастайная па якасці абагульнення ведаў пра чалавека, па магчымасці валодання экзістэнцыяльнымі характарыстыкамі. Але іх прысутнасць усё роўна адчуваецца ў выглядзе супярэчнасцяў уласнага жыцця, крызісаў сталай асобы, якія неабходна вырашаць праз стварэнне новых сэнсаў.

Галоўнай рысай  субкультуры пажылых людзей з'яўляецца тое, што людзі, якія належаць да гэтай  субкультуры, валодаюць магчымасцю абасобліваць абагульнены ідэал чалавека са сваім уласным жыццём. Тут праяўляецца эгаізм, які выяўляецца ў схільнасці лічыць абгрунтаванай і праўдзівай праявай жыцця і якасцяў чалавека толькі вядомыя ім асабіста якасці чалавека і жыцця па паданнях з уласнага вопыту[4].

Найбольш яркай  з’яўляюцца розныя субкультуры моладзі. Моладзь цягнецца да нефармальных груп па розных прычынах. Адны – з цікаўнасці, не ўнікаючы ў саму філасофію руху, іншыя бачаць у руху цікавую форму правядзення часу, трэція знаходзяць у гэтым арыгінальны лад жыцця.

У цяперашні час існуе мноства плыняў і груповак моладзі, напрыклад, скінхэды, готы, хіп-хоп, хіпі, эма і шмат іншых.

Глава II. Тэарэтычныя асновы дзіцячай субкультуры

Увагу шматлікіх сучасных даследчыкаў прыцягвае праблема сацыяльнага развіцця і сацыяльнага выхавання новага пакалення. Да нядаўняга часу, дзіцячую субкультуру не прымалі пад увагу ў працэсе станаўлення і развіцця дзіцяці, гэтак жа як і сам перыяд дзяцінства.

Аднак дзяцінства — адно з найважнейшых перыядаў жыцця кожнага чалавека. Менавіта тут закладваюцца нормы паводзін, маральная культура, падрыхтоўка да дарослага жыцця. Да канца XIX стагоддзя вельмі распаўсюджаным быў падыход да дзіцяці як да “маленькага дарослага”, які адрозніваецца ад “нармальнага” дарослага толькі фізічнай недаразвітасцю і недахопам вопыту. Адпаведна вылучаліся рэкамендацыі па навучанні і выхаванні дзяцей без уліку асаблівасцяў іх развіцця. Сучасная навука валодае шматлікімі дадзенымі аб тым, што складваюцца ў дзяцінстве псіхалагічныя наватворы, маюць вечнае значэнне для развіцця здольнасцей і фарміравання асобы. Так, дзіцячая субкультура выконвае адну з найважнейшых функцый сацыялізацыі, бо валодае невычэрпным патэнцыялам варыянтаў развіцця асобы. Гэта своеасаблівая форма сацыяльнай адукацыі дзяцінства, якая рэгулюе ўзаемадзеянне дзяцей ўнутры сваёй групы і на ўзроўні узроставых падгруп. Дзякуючы дзіцячай субкультуры, якая перадае з пакалення ў пакаленне спецыфічныя спосабы арганізацыі дзіцячай дзейнасці, нормы і каштоўнасці светаўспрымання, узаемаадносіны з аднагодкамі, дзіця знаходзіць сваю сутнасць, стварае свой уласны свет [7, с.3-5].

Навуковае вывучэнне  дзіцячай субкультуры пачалося ў  канцы XIX ст. Яго аб’ектам спачатку сталі вусныя дзіцячыя тэксты, у якіх даследчыкі шукалі старажытныя элементы дарослых культур. У прыватнасці, вывучаліся рытуальныя карані сучасных дзіцячых гульняў. Асноўнымі носьбітамі дзіцячага фальклору тады лічыліся сялянскія дзеці: лічылі, што дзеці іншых сацыяльных слаёў толькі пераймаюць у іх дзіцячы фальклор. Найбольш значныя вынікі таго часу, сабраныя за мяжой, былі апублікаваныя ў працах А. Гомм (1894-1898) і працы У. Ньюэлла (1883) [16, с. 5].

2.1 Агульныя ўяўленні аб дзіцячай субкультуры

Паняцце дзіцячай субкультуры паўстала ў апошнія  дзесяцігоддзі ў сувязі з ростам гуманізацыі і дэмакратызацыі грамадскага жыцця: Арганізацыяй Аб'яднаных Нацый у 1959 г. прынятая «Дэкларацыя правоў дзіцяці», 1979 г. абвешчаны Годам дзіцяці, у 1989 г. была прынятая Міжнародная Канвенцыя аб правах дзіцяці — усе гэтыя акты паслужылі паваротам грамадскай свядомасці ад разумення дзіцяці як істоты, толькі «рыхтуецца стаць асобай», да прызнання самакаштоўнасці дзяцінства ў развіцці агульначалавечай культуры і магчымасці ўдзелу дзяцей у розных сферах грамадскага жыцця [21, с. 385].

Наяўнасць дзіцячай субкультуры доўгі час аспрэчвалася. Павольна і паступова фарміраваўся сучасны погляд на дзіця як на параўнальна самастойнага і актыўнага сацыяльнага індывіда, які з’яўляецца не толькі аб’ектам выхаваўчых уздзеянняў, але і суб’ектам пазнання і зносін, носьбітам і творцам уласнай субкультуры.

Дзяцінства  як субкультура захоўвала статут terra incognita да самага канца XIX стагоддзя. Толькі ў апошнія 70-80 гады даследчыкі сталі праяўляць да яе сур’ёзную цікавасць. Першыя даследаванні паказалі, што дзеці — зусім не маленькія дарослыя і што іх фальклор якасна выдатны ад таго, што ёсць у дарослых. Цеснае знаёмства з жывой дзіцячай субкультурай настолькі ўразіла даследчыкаў, што яны загаварылі аб адкрыцці “племя дзяцей” з асаблівай культурай, не ýсвядамляючы самога сябе. Аднак упершыню паняцце пра дзяцей, як субэтнас, было высвятлена ў працах вядомага амерыканскага этнографа дзяцінства Маргарэт Мід. М. Мід прыйшла да высновы, што іншае бачанне свету, іншы вопыт яго спасціжэння служыць асновай узнікнення новых субкультур — субкультур падрастаючых пакаленняў. Далейшае развіццё гэтая ідэя атрымала ў даследаваннях рускага філосафа І. Кона і псіхолага В.М. Асарынай. Стала развівацца новая навука—“этнаграфія дзяцінства”, якая разглядвае дзяцей як своеасаблівы субэтнас у рамках розных этнасаў свету [19, с. 45].

У Расіі адкрыццё дзіцячага фальклору пачалося ў  другой палове XIX стагоддзя са з’яўленнем зборнікаў “Дзіцячыя песні” П. Бяссонава (1868), “Дзіцячыя гульні, пераважна рускія” Е. Пакроўскага (1887), “Народныя калыханкі” А. Ветухова (1892). Аднак першым, хто вылучыў дзіцячы фальклор у самастойную галіну народнай славеснасці, зрабіў спробу класіфікаваць сабраны фальклорна-этнаграфічны матэрыял, быў П.В. Шэйн [18, с. 46].

Пад дзіцячай субкультурай часта разумеецца ў шырокім сэнсе ўсё, што створана грамадствам для дзяцей і дзецьмі [2]. На думку А.В. Мудрыка, дзіцячая субкультура — гэта адмысловая сістэма сацыяльна-псіхалагічных прыкмет, кампанентаў, атрыбутаў, якія ўплываюць на стыль жыцця, мысленне дзяцей, якія дазваляюць ім усвядоміць і зацвердзіць сябе ў якасці “мы”, выдатнага ад “яны”.

У цяперашні  час складваецца шматузроўневая градацыя субкультуры дзяцінства: дашкольная, школьная, падлеткавая і юнацкая. Спецыфічнымі праявамі субкультуры  дзяцей дашкольнага ўзросту можна  назваць наступныя: моўная дзейнасць дзіцяці (слэнг, вершы-цвялілкі, лічылкі і г. д.), звычаі, калектыўныя гульні, атрыбутыка, прадметы ўласных каштоўнасцяў. Субкультуру школьнага перыяду можна дыферэнцаваць трыма перыядамі: пачатковыя класы (дзеці 6/7-10/11 гадоў), сярэдняе звяно (дзеці 11/12-15/16 гадоў — падлеткі) і старэйшае звяно (16-18 гадоў). Гэты перыяд характарызуецца ўскладненнем маральна-этычных форм узаемадзеяння ў дзіцячым калектыве [18, с. 44-48].

Галоўным зместам  дзіцячай субкультуры з’яўляецца асаблівая карціна свету, якая не толькі спараджае асаблівасці паводзін, свядомасці і дзейнасці, але і захоўвае элементы розных гістарычных эпох, архетыпы калектыўнага несвядомага і іншыя, якія былі зафіксаваны ў дзіцячай мове, мысленні, гульнявых дзеяннях, фальклоры. Апорай субкультуры служыць сацыяльны вопыт, назапашаны многімі пакаленнямі дзяцей, якія на працягу стагоддзяў спазнавалі цяжкую навуку зносін паміж сабой і з дарослымі. Носьбіт дзіцячай субкультуры — дзіцячая супольнасць, якая фарміруецца ў сілу полаўзроставага расслаення грамадства ўжо на ранніх ступенях соцыягенэзу [9, с.78-79].

Згодна з меркаваннем П. Сартра, культура — гэта стварэнне чалавека, у праекцыі якой ён сам сябе даведаецца. Субкультура дзяцінства — гэта праява самавыяўлення асобы дзіцяці. У перыяд дзяцінства пачынае складвацца тонкі і адчувальны свет дзіцяці, які ўяўляе сабой цэласную і каштоўнасную мадэль свету культуры, адлюстраваную ў сістэме ўяўленняў дзіцяці “Я — Свет”. Дзіцячая субкультура існуе як стыхія дзіцячых перажыванняў і не служыць сродкам дасягнення якой-небудзь прагматычнай мэты, у адрозненне ад дарослай культуры. Дзеці самавыражаюцца асобасна і сцвярджаюць сваё існаванне ў калектыве аднагодкаў, а таксама сярод дарослай супольнасці. [8, с.124 ]

Дзякуючы дзіцячай субкультуры дзіця знаходзіць сваю сутнасць, стварае свой уласны свет. Так, напрыклад:

• абзывалкi, якiя высмейваюць плаксівасць, прагнасць, г.зн. выконваюць выхаваўчую функцыю, дапамагаюць дзіцяці адстойваць сябе пры нападках аднагодкаў у форме славеснай самаабароны, трэніруюць эмацыйную ўстойлівасць і самавалоданне;
• Калыханкі песні, пацешкі, прыгаворкі для самых маленькіх маюць светапогляднае значэнне, так як знаёмяць з найпростай мадэллю светабудовы: дом-абарона і небяспечны знешні свет, куды да пары да часу дзіцяці хадзіць не трэба; раскрываюць прынцыпы сямейнага жыццеўладкавання, фармуюць базавы давер да блізкіх і да свету ў цэлым;
• Дзіцячае збіральніцтва (скарбніцы, схованкі, сакрэты) дае магчымасць дзіцяці матэрыялізаваць сваю таемную прысутнасць у тым ці іншым месцы і зацвердзіць сябе праз гэтыя прадметы: “я ёсць”, “я магу”, дапамагае перажываць пачуццё адзіноты індывідуальнага існавання, якое ўзнікае ў выніку фарміравання асабовай аўтаноміі [6, с. 95-96].

Змест дзіцячай субкультуры можа мяняцца ў залежнасці ад узроставых характарыстык дзяцей. Дзіцячая субкультура ўяўляе сабой сукупнасць разнастайных формаў актыўнасці. У ёй, як і ў агульнай культуры, у якой нарадзілася дзіця, адбываецца фарміраванне цэласнага жыццёвага вопыту індывіда. Прылучаючыся да традыцыйнай культуры дзяцей, дзіця прымае ўзроставыя нормы паводзін у групе аднагодкаў, вучыцца эфектыўнай тэхніцы рашэння цяжкіх сітуацый, даследуе межы дазволенага, вырашае свае эмацыйныя праблемы, вучыцца ўплываць на іншых, забаўляецца, спазнае свет, сябе і навакольных людзей. З дапамогай дзіцячай субкультуры задавальняюцца важнейшыя патрэбы дзіцяці: у блізкасці з іншымі людзьмі за межамі сям’і, у самастойнасці і ўдзеле ў сацыяльных зменах і інш [5, с. 43]

Дзіцячая субкультура выконвае шэраг сацыяльных функцый, якія не ажыццяўляюцца або ажыццяўляюцца ў недастатковай меры фармальнымі сацыяльнымі інстытутамі. Перш за ўсё да такіх функцый можна аднесці:

• інтэграцыі ў дзіцячай супольнасці шляхам прадстаўлення нефармальных правілаў паводзін;
• рэгуляцыі ўзаемадзеянняў паміж дзецьмі рознага ўзросту, паміж мужчынамі і жанчынамі;
• адаптацыі ў выпадку дапаўнення фармальнай арганізацыі дзяцей;
• утрыманне ўзору праз трансляцыю нормаў і ўласнае ўзнаўленне;
• мэтадасягненне, калі з дапамогай яе задавальняюцца патрэбы ў прызнанні, заваёве статуту, адрознага ад абавязковых, фармальных абавязкаў вучня, дзіцяці ў сям’і;
• сацыяльнага кантролю самой дзіцячай супольнасці над захаваннем дзяцінства праз сродкі чакання, прызнання, адчужэння, астракізму і да т.п., але не праз прамое прымушэнне.
• дзіцячая субкультура выконвае культуразахавальную функцыю, якая перадае з пакалення ў пакаленне страчаныя жанры і абрады [12, с. 24-25].

2.2 Асаблівасці дзіцячай субкультуры

Дзіцячая субкультура – у шырокім сэнсе – усё, што створана чалавечым грамадствам для дзяцей, у больш вузкім сэнсе – сэнсавае прастора каштоўнасцяў, установак, спосабаў дзейнасці ці іншай канкрэтна-гістарычнай сацыяльнай сітуацыі развіцця.

У развіцці дзіцячай субкультуры адначасова прысутнічаюць  дзве характарыстыкі: яе кансерватыўнасць і дынамічнасць. Зафіксаваны цэлы пласт, які захоўваецца на працягу стагоддзя: лічылкі, рыфмаваныя мянушкі, цвялілкі, небыліцы, загадкі, страшылкі і інш. Адначасова адзначаецца пастаяннае частковае абнаўленне субкультурных інварыянтаў, з якіх найбольш схільным зменам, на нашу думку, з’яўляецца мова, як у форме слэнгу, так і сімвалічным. [1].

Некаторыя элементы дзіцячай субкультуры ўзнікаюць  праз трансфармацыю элементаў агульнай культуры ці субкультур асобных груп. Так, напрыклад, гульні “хованкі” і “баяры” раней належалі да дарослай, а дакладней моладзевай субкультуры і мелі эротыка-сэксуальную афарбоўку, якая зараз нівеліруецца. З іншага боку назіраецца зваротны працэс: канструяванне сацыяльнай рэальнасці праз аднаўленне “сацыяльных вынаходстваў” дзіцячай супольнасці.

Асноўная задача функцыянавання дзіцячай субкультуры — стварэнне своеасаблівай сігнальнай сістэмы: гэта “мы”, і чужыя (а пад “чужым” тут маюцца на ўвазе іншыя ўзроставыя групы) у гэта не прысвечаныя. У якасці падсістэмы дзіцячай вылучаецца падлеткавая субкультура. Дзеці дашкольнага ўзросту і малодшага школьнага ўзросту транслююць субкультуру выключна праз дзіцячы малюнак, дзіцячыя вырабы (напрыклад, сакрэцікі) і вусную творчасць [12, с. 24].

З дапамогай субкультуры  задавальняюцца патрэбы дзяцей у:

• ізаляцыі ад дарослых;
• блізкасці, інтымнасці за межамі сям’і;
• самастойнасці;
• адхіленні ад груп аднагодкаў, чужых па духу, інтарэсам;
• удзеле ў сацыяльных зменах [11, с. 186].

Характэрнай асаблівасцю дзіцячай субкультуры варта лічыць яе сканцэнтраванасць на сваёй групе: узроставай або палавой. Дзіцячая субкультура з’яўляецца аўтаномнай сацыякультурнай рэальнасцю, якая валодае сваёй уласнай мовай, структурай, функцыямі і выяўляецца ў дзіцячым фальклоры, гульнях, мастацкай творчасці, традыцыях.

У.Кудраўцаў разглядае дзіцячую субкультуру як “асаблівую сістэму, якая існуе ў дзіцячым асяроддзі ўяўленняў пра свет, каштоўнасці і г.д., якая збольшага стыхійна складаецца ўнутры пануючай культурнай традыцыі дадзенага грамадства і займае ў ёй адносна аўтаномнае месца” [10, с.68]. Дзіцячая культура з’яўляецца культурай у культуры, якая, не гледзячы на тое, што “убудаваная” у агульнае культурнае цэлае, жыве па спецыфічных і самабытных законах. Яна непарыўна звязана з агульнай культурнай традыцыяй, у якой нарадзілася і жыве дзіця.

Дзіцячая традыцыя – гэта “сукупнасць разнастайных формаў актыўнасці дзіцячай групы, цесна звязаных з полаўзроставымі асаблівасцямі псіхічнага развіцця і характарам сацыялізацыі дзяцей у рамках гэтай субкультуры (таемныя мовы і шыфры, свавольствы, дзіцячая “магія” і г.д.)”

У розных перыядах дзяцінства асаблівую важнасць набываюць розныя элементы дзіцячай субкультуры: для  дашкольнікаў і малодшых школьнікаў – гульні, лічылкі, цвялілкі, загадкі, для дзяцей 8-13 гадоў – іншы фальклорны рэпертуар і традыцыі, для падлеткаў – мода, арганізацыя нефармальных груп і разнастайныя правілы зносін.

У сваіх працах М.В.Асорына адзначае, што “свет дзяцей існуе ў адной прасторы са светам дарослых. Дарослыя бываюць сляпыя ў адносінах да жыцця і культуры дзіцячай супольнасці”. Любая чалавечая культура нясе ў сабе мадэль свету, якая створана этнакультурнай агульнасцю людзей. Гэтая мадэль свету ўвасоблена ў міфах, адлюстравана ў сістэме рэлігійных вераванняў. Яна прысутнічае ў абрадах і рытуалах, замацоўваецца ў мове, матэрыялізуецца ў планіроўцы паселішчаў чалавека і арганізацыі ўнутранай прасторы жылля [1].

 У дзіцячай субкультуры праглядаецца своеасаблівы спосаб засваення дзіцем новых бакоў сацыяльнай рэчаіснасці і яго самасцвярджэння ў ёй. Свет дзяцінства ў дзіцячай субкультуры “маніфестуе” сваё адрозненне ад свету дарослых.[10, с.65]

Кожнае пакаленне атрымлівае пэўную мадэль светапабудовы ў спадчыну. І гэтая мадэль служыць апорай для пабудовы індывідуальнай карціны свету кожнага асобнага чалавека. Разам з тым яна аб’ядноўвае гэтых людзей як культурную агульнасць. Такую мадэль свету дзіця атрымлівае ад дарослых, актыўна засвойваючы яе з культурна-прадметным і прыродным асяроддзем. Таксама ён актыўна творыць мадэль свету сам. Увесь свет у дзіцячай карціне падзелены на дзве няроўныя паловы — з аднаго боку, гэта свет дарослых, “вялікіх людзей”, якія валодаюць усімі мажлівымі правамі, і свет дзяцей, якім амаль усе нельга, таму што “яшчэ рана”. Дзеці ва ўсім залежаць ад дарослых і матэрыяльна, і ў іншых адносінах — дарослыя дазваляюць або не дазваляюць рабіць тое і тое. Ззаду ў дзяцей вельмі мала ўспамінаў, а наперадзе — неабдымна шмат, так, што будучыня губляецца недзе за гарызонтам і выглядае цьмяным, нявызначаным і некалькі фантастычным [16, с.431].

Л. С. Выготскі і А. Р. Лурыя падкрэслівалі, што “ўся карціна свету ўспрымаецца дзіцём не так, як дарослым”. Яны сцвярджалі: “Карціна свету для дзіцяці ёсць безумоўна карціна, у якой рамкі рэальных успрыманняў і фантазіі сцёртыя, і трэба, каб прайшло яшчэ шмат часу, пакуль два гэтыя бакі падзеляцца і перастануць змешвацца адзін з другім”. “Паміж ім і рэальнасцю ўсоўваецца яшчэ прамежкавы свет, рэальны на палову, але вельмі характэрны для дзіцяці,—свет эгацэнтрычнага мыслення і фантазіі” [17].

Дзякуючы дзіцячай субкультуры, з пакалення ў пакаленне перадаюцца спецыфічныя спосабы арганізацыі дзейнасці дзяцей, нормы і каштоўнасці светаўспрымання, узаемаадносіны з аднагодкамі. Дзіця мае магчымасць здабыць сваю сутнасць, канстатаваць свой уласны свет.

Перадача ўтрымання дзіцячай субкультуры адбываецца ў вуснай форме ва ўмовах нефармальных зносін дзяцей на гульнявых пляцоўках, у летніх лагерах, бальніцах, санаторыях. Да канца перыяду дзяцінства з’яўляюцца і пісьмовыя тэксты — разнастайныя песеннікі, дзявочыя альбомы, зборнікі анекдотаў, «варажбіткі».

Глава III. Кампаненты дзіцячай субкультуры

Дзіцячая субкультура  ўяўляе сабой спосаб засваення дзецьмі  сацыяльнага свету, асабовыя праявы дзіцяці, якія праз самасвядомасць знаходзяць сваё адлюстраванне ў дзеяннях, учынках і знешніх паводніцкіх узорах. Гэта той свет, які дзіцячая супольнасць стварала «для сябе» на працягу ўсяго соцыягенеза. Яго складаюць: традыцыйныя народныя гульні (карагоды, рухомыя гульні, ваенна-спартыўныя спаборніцтвы і інш); дзіцячы фальклор (лічылкі, цвялілкі, казкі, страшылкі, загадкі); дзіцячы прававы кодэкс (знакі ўласнасці, спагнанне даўгоў, мены, права старшынства і апякунскія правы ў рознаўзроставых групах); дзіцячы гумар (пацешкі, анекдоты, розыгрышы, паддзёўкі); дзіцячая магія і міфатворчасць («вядзьмарства» супраць паспяховых, пакліканне сіл прыроды для выканання жадання, фантастычныя гісторыі- небыліцы); дзіцячая філасофія (пытанні тыпу «чаму», развагі пра жыццё і смерць і інш); дзіцячае словаўтварэнне (этымалогія, моўныя пярэкруты, неалагізмы); эстэтычныя прадстаўленні дзяцей (складанне вяночкаў і букетаў, малюнкі і лепка, «сакрэты»); надзяленне мянушкамі аднагодкаў і дарослых; рэлігійныя ўяўленні (дзіцячыя малітвы, абрады) [21, с. 386]. Спынімся на некаторых формах дзіцячай субкультуры.