Iрі қара мал шаруашылығындағы өнімдерін өндіруге жұмсалған шығындарын есепке алуды ұйымдастыру

     1    Басқару есебінің теориялық аспектілері 

       1.1 Басқару есебінің мәні мен мазмұны 

        Ұйымдардың қызметін басқару табыс алуға негізделген кәсіпкерлікті дамыту және қазіргі нарықта тауар өндірушінің бәсекеге қабылетті болуымен байланысты басқару есебінің теориялық және әдістемелік негізінің мәселелері қажетті ақпаратты қалыптастыруға нақты көзқарасты талап етті. Бухгалтерлік есептіѕ қазіргі жүйесі барлық деңгейдегі менеджерлерді жедел ақпараттармен қамтамасыз етеді. Қаржылық есеп, өзінің ерекшеліктеріне орай, құрылымдарды ішкі басқару үшін жедел ақпарат ұсынуға мүмкіндігі жоқ. Кәсіпкерлік қызметті басқару механизмі технологиялық, жоспарлы, есептік –аналитикалық ақпараттар негізінде іске асырылады. Ұйымдарда оның құрылымдық бөлімшелерінің болашақтағы дамуын бюджеттеу, жоспарлау аналитикалық есептеулер, ішкі есеп берулер негізінде жүргізіледі.

Сонымен қатар, басқару персоналын қамтамасыз етуге арналған ақпараттар жүйесі қазіргіге  қарағанда көлемді түрде ұсынылуы керек. Өндірістік ұйымдар ішінде ақпараттық қамтамасыз етуге бағытталған бухгалтерлік есепті жетілдіру қажет. Қазіргі  кездегі ақпарат кәсіпорындарда, соның ішінде, оның құрылымдық бөлімдеріндегі процестердің ағымдағы жағдайы туралы есеп мәліметтері бойынша дайындалуы қажет. Мұндай ақпарат өндірістік, технологиялық  операцияларды табысты орындау  үшін, тек қана ішкі емес, сонымен  қатар сыртқы жағдайлардың қысқа  жәее ұзақ мерзімді кезеѕдегі өндірісіне болжам жүргізу үшін қажетті болып  табылады.

         Ресей ғалымдары А.Д.Шеремет пен Н.П.Кондраков осы мәселе жөнінде: “Отандық тәжірибеде казіргі басқарушы есеп ұәымы кеңінен қолданылмайды” деп әділ атап көрсетеді. Оның көптеген элементтері бухгалтерлік есепке (өндіріс шығындарының  есебі және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау); жедел есепке (жедел есеп беру); экономикалық талдауға (өнімнің өзіндік құнын талдау, қабылданған шешімдердің негізделуі, жоспарлы тапсырмаларды орындауды бағалау және т.б.) кіреді. Сонымен бірге, отандық тәжірибеде басқарушы есеп маркетингпен әлі де үйлеспеген, нақты шығындардың болжамды шығындардан ауытқуы анықталмайды.

         Басқару есебінің қалыптасуы, деп жазады Т.П.Карпова ол калькуляциялық есептің базасында (негізінде) қалыптасқан, сондықтан оның негізгі мазмұны болашақтағы және өткен кезеңдердегі өндіріс шығындарының әр түрлі классификациялық аспектідегі есебін құрайды. Бұл жағдай, соңғы кездерде пайда болған аудармалы және отандық экономикалық әдебиеттерде, сондай-ақ басқару қызметінде қолданып

жүрген  ақпараттарда, және бухгалтерлік есеп бойынша шыққан еңбектерде,                           “Басқару есебі” туралы берген ұйымының анықтамасында кездеседі.

         Отандық экономикада басқару есебін жаңа құбылыс түрінде қарау қателік болар. Бухгалтерлік қызметтің атқаратын жұмысы совет өкіметінің кейінгі жылдарымен салыстырып қарағанда, 20-30 жылдардың басында едәуір кеңірек болған. Сол заманның бухгалтері есептік те, сондай-ақ жоспарлы –талдамалық жұмыстарымен де айналысқан. Социалистік шаруашылық жүргізу жүйесі мен орталықтандырылған жоспарлауды нығайтуды көздейтін елдердің даму деңгейлерінде біртіндеп бухгалтерлік қызметтен жоспарлы және қаржылық бөлімдерінің бөлінуі, оларға бухгалтерлік өкілеттіктің бір бөлігін беру орын алды. Осының нәтижесінде бухгалтердің бұл қызметі іс жүзінде кәсіпорынның шаруашылық өмірінің фактілерін есептік тіркеумен ғана шектелгені баршаға мәлім.

Қайта құру кезінде, нарықтық экономиканың пайдасына  орталықтандырылған басқару жүйесінен  бас тартып, бірақ жоспарлаудың ролін  дәлелсіз төмендетудің салдарынан –кәсіпорынның  техникалық -өнеркәсіптік –қаржылық  жоспарының мәні жойыла бастағаны байқалды. Басқару есебіндегі бюджеттеу, көбінесе отандық тјжірибеде қолданылған техникалық –өнеркәсіптік –қаржылық жоспарды жасаудың тәртібін еске салады.

        Кеңестік экономикасының, тұсында  басқару есебініің бір тұжырымдамасы (концепциясы) – жауапкершілік орталықтары бойынша басқару болып табылды, яғни осының бір белесіндей көрінген, ішкі шаруашылықтың есеп айырысуды енгізуге бірқатар табанды талпыныстар жүргізілді.

        Бірақта, қазіргі кезде тек  шығындарда ғана басқарып қоймай, жабдықтау процесі, өндіру және  өткізу немесе қызмет көрсетуді  де басқаруға болады. Сондай-ақ, әрбір  процестің аумағында нақты жұмыстар  жүргізіледі, сондықтан ақпаратты  дайындауды әр процестің ішіндегі  жұмыс түрлері бойынша жүргізу  қажет. Осыған орай, біздің пікірімізше,  бухгалтерлік ақпараттарды пайдаланумен  қатар, жоспарлауға, талдауға, бақылау мен болжауға жатқызылатын жұмыс түрлеріне сәйкес аналитикалық есеп шоттары бойынша аналитикалық ақпараттардың кең кәлемін дайындау қажеттігі туындайды. Мұндай функцияларды басқару есебі орындайды.

       Бухгалтерлік есепті ұйымдастыру және жетілдіру мәселелерін шешу үшін, қаржылық бухгалтерия мен өндірістік бухгалтерияны болу, сонымен қатар басқару есебін қалыптастыру қажет.

        Басқару есебін қалыптастыру  мен дамытуда  епті қадам болып,  кәсіпорынның жалпы бухгалтерлік  қызметінен калькуляциялық (басқарушылық) бухгалтерияны бөлу қажет болды.  Екі дербес бухгалтерияны (қаржылық  және калькуляциялық) құру ең  алдымен өндірістің ұлғаюымен,  оны шоғырландырудың өсуімен,  капиталды орталықтандырумен, ірі  компанияларды құрумен, сондай-ақ  оларда коммерциялық құпияларды  сақтау кажеттілігімен байланысты  болып келеді.

        Бұл белгілі бір жағдайда біртұтас  ұлттық шоттарды қалыптастыруға  әсер етті.

        “Батыс бухгалтерлерінің бағалауы  бойынша, - деп жазады” А.М. Карминский және т.б. – тек басқарушылық есепті жолға қойылуы мен жүргізілуі ресурстар мен уақыттың 90 пайызына жуығы кетеді, ал дәстүрлі қаржы есебіне қалған уақыт бөлігі кетеді”. Осыған ұқсас пікірлерді проф. П.С.Безруких пен Н.П. Кондраковта растайды, жалпы экономикалық ақпараттардың жиынтығында, 2/3 жуығын бухгалтерлік есептің мәліметтерін құрайды”, және олар басқару шешімдерін қабылдау үшін қажет. Бірақта, есептің екі түрі де өз кезегінде мынадай жүйе элементтерінен тұрады: алғашқы құжаттау мәліметтері бойынша ақпараттарды өңдеу; әр түрлі өндіріс сипатын немесе оның жекелеген бөліктерін өлшеу; бақылау қызметтерін орындау кезінде тура және кері байланысты көздейтін және тағы басқа реттеуші ролін атқарады және ол оны атқарып та жүр. Жоғарыдағыны растау үшін бухгалтерия мен кәсіпорын службаларының және бөлімшелерінің арасындағы есеп беру құжаттамасының қарқыны қозғалысын айтсақ болғаны. Одан басқа, соңғы жылдары ақпаратпен қаныққан басшылар шаруашылық субъектінің ішіндегі есептік пен қаржылық қызметтердің интеграциялануына байланысты, бухгалтерлік есептің дәстүрлі процедурасының тиімділігін арттыру мәселелеріне басты назар аударып отыр.

        Бүгінде зерттеушілердің басым көпшілігі басқару мен қаржы есебінің өзара байланысты екендігін мойындағаны жөнінде айтуға болады, ал ол өз кезегінде басқарушылық процестерді ынталандырады. Бұл есептің екі түрінің өзара байланысты екеніне саяды, бірақ сонымен қатар есептің әр қайсысы өздеріне тән қызметтерді атқаруға арналған.

        Қазақстандық тәжірибе көрсеткендей, қаржы есебі сыртқа есеп берулерді (негізінен салық салу мақсатында) жасауға арналған, ал басқару есеп болса басқарушылық шешімдерді қабылдау үшін қажет. Қаржы есебінің мәліметтері басқарушылық мәліметтерінен ерекшелігі бар, бірақ дәл қазір қазақстандық есепте ол жоқ.

        Басқару есебінің мақсаты – ұйымдарда шаруашылық процестерді бақылау, жоспарлау және басқару үшін пайдаланушыларды ақпараттармен қамтамасыз ету мақсатында уақытылы жинау және өңдеу. Егер қаржылық есеп шаруашылық субъектінің есеп саясатында және қаржылық есеп берудің халықаралық стандартында белгіленгендерді қатаң сақтаса, басқару есебі бойынша маман есеп және талдаудың тәсілдерін, формалары мен әдістерін өз еркімен таңдайды. Осыған орай, басқару есебі бір жағынан – бұл шаруашылық субъектінің ақпараттық жүйесінің бір бөлігі, басқа жағынан – қызметтер немесе жұмыстарды жоспарлау мен шешім қабылдау үшін басшыны қажет ақпараттармен қамтамасыз ету, жедел түрде басқару мен бақылауға көмек беру, белгіленген бағдарламаны орындау барысында шаруашылық субъектінің қызметкерлерін ынталандыру, ұйым ішіндегі басқару аппаратының, жеке қызметкерлердің, бөлімшелердің қызметтерін (жұмыстарын) бағалау мақсатындағы жасалатын іс әрекет.

Осыдан  келіп, басқару есебінің мақсаты болып, өткен құбылыстарды талдау негізінде болашаққа ұсыныстар жасау болып табылады. Міне, сондықтан басқарушы есепті кейде болашаққа талдау жасау деп те атайды. Осы мақсаттарға қол жеткізу ұшін басшылар басқару есебі бойынша оларға мамандар дайындап берген қажетті ақпараттармен істес болуы қажет. Есептің бұл тұрі салыстырмалы түрде жақында ғана пайда болды, ол шаруашылық субъектінің ақпараттық жүйесінің бір бөлігі болып табылады, сондықтан, дәстүрлі қаржы есебінің жалпы ерекшеліктеріне ие, бірақта оның одан айырмашылығы болуы да міндетті емес.

Қазіргі жағдайда Қазақстанда басқару есебі  қаржы есебімен тығыз интегралданған, өйткені шоттардың стандартты жоспарында өндірістік шығындар есебі мен қызметтерінің  нәтижесі үшін арнайы шоттар қарастырылған.

        Біздің елдегі нарықтық қатынастарға, барлық меншік нысандарын дамытуға және шаруашылықты жүргізудің жаңа әдістерін енгізуге бағытталып жасалып жатқан шаруашылық механизм, сондай-ақ өндіріс аясында басқарушы есептің барлық басты элементтерінің пайда болуы және басқарушылық пен қаржылық немесе қаржылы-экономикалық талдаудың қалыптаса бастауы, жалпы бухгалтерлік есептің бірнеше салаға бөлінуі, яғни бұларда және басқалары да, өндірісті басқарудың экономикалық механизмін жасаудан тұратындықтан (немесе туындайтындықтан), олар міндетті түрде аталған салаға күрделі өзгерістерді әкеледі.

        Нарықтық экономика жағдайында, яғни қатал бәсекелестік күресте, табыс табу  мен кәсіпорынды сақтап қалудың басты факторы болып, өнімнің өзіндік құнын төмендету, ал ол үшін өндіріс шығындары мен өнім бірлігінің өзіндік құны туралы дер кезінде және сенімді ақпарат қажет.

Осыдан  келіп, өндірісті басқару жүйесінде  басқару есебініңің атқаратын ролі ең алдымен “басқару шешімдерін жасау” мәселесін шешумен анықталады, бірақта бұл үшін бір мезгілде, өндірісті басқаруда жақсы жағдайы болу керек.

        Басқару есебінің ролі – бұл екі бапты ұйлестіру немесе өндірісті басқарудың барлық шешуші элементтерін, бизнесте ірі жетістікке жетуге бағышталған бір бүтінге айналдыру. Яғни, болашақта кәсіпорынды тиімді басқару мақсатында, оның қаржылық жағдайын талдау, есеп беруді жасау және ағымдағы есепті қамту қызметтерін біріктіретін бухгалтерияның ролін түбегейлі өзгертуге тура келеді.  
 

        1.2 Өндірісте басқару есебін жүргізу  

        Қазіргі уақытта шығындар есебінің  жүйесі өнімнің өзіндік құнын  басқару талаптарына сай келуге  тиіс. Сонымен қатар, өндірістік  есептің

басты мақсаты – басқаруға алынатын өндірістік қызметтің өткен, қазіргі және болашақ нәтижелерін қоса алғандағы өндірістік шығындардың есебін жургізу.

        Нарықтық қатынастар қалыптасқан  жағдайда, өндірісті басқару жүйесін  қайта қарау кезінде «өндірістік  шығындар есебі» және «өнімнің  өзіндік құнын есептеу» сияқты  ұғымдар заманауи өндірістік  есеп бойынша түбегейлі түрде  жаңа сипатта қарастырылады.

        Өнім өндірудің шығындар есебі  мен өнімнің өзіндік құнын  есептеуді ұйымдастыру тәсілдері  әлі толық деңгейде жасалып  біткен жоқ. Шығындар есебі  мен өнімнің өзіндік құнын  есептеу тәсілдері бойынша ғылыми  тұжырымдамада жасалмаған, оған  қоса, көптеген әйгілі ғалымдар  бұл ұғым- дардың қолданыстағы жалпылай сипаттарымен келіседі, ол ұғымға өнім өндірудің шығындар есебін басқару процесін құру, шығындар түрін таңдау, шығындар есебі объектілерінің тізімін жасау, шығындарды өнімнің өзіндік құнына жатқызу тәсілдерін жатқызады.

        Өндірістік есеп жүйесінің тағы  бір маңызды жағы, өндіріс шығындары- ның есебі мен калькуляциялау тәсілін өнім өндіру, жұмыс пен қызмет көрсету бойынша есеп жүргізудің біртұтас процесі ретінде қарастыруы.

        Іс жүзінде шығындар есебі,  шығындардың жеке түрлері бойынша  бақы-лауды қамтамыз етпейтін, қорлардың өзіндік құнының шынайылық деңгейі төмен, экономикалық мазмұны мен мақсаттары әртүрлі объектілер туралы ақпараттарды біріктіріп, ақталмайтын шығындарды қысқартуға жол береді. Сондықтан жеткізушіге есептесудің «қауіпсіз шекарасын», кейбір шығындар-ды қорлардың өзіндік құнына қосу заңдылығын анықтау үшін, ал сатып алушыға – сатып алатын өнім бағасын негіздеу үшін калькуляция жеткілікті түрде ақпарат бере алмайды. Өндірістік шығындар есебінің қалыптасқан түрі ХҚЕС талаптарына және келісімшартты жасау мен оны орындау барысында әкімшілік пен менеджерлердің бағаны анықтау процесіне қоятын қазіргі замандық жоғарғы талаптарына жауап бере алмайды. Қалай болғанда, өнім өндірудің барлық сатысында шығындар есебін жүргізбей калькуляция жасау мүмкін емес. Ал өнімге, жұмыс пен қызметке калькуляция жасаудың мақсаты белгісіз болса, шығындар есебін жүргізуден түсетін пайда жоқ.

        Өнім өндірудің шығындар есебін  ұйымдастыру оның өзіндік құнын  қалыптастырады. Осыған байланысты  өзіндік құн – ол өнім өндіру кезінде пайдаланылған ресурстардың ақшалай бағасының мөлшері болып табылады.

        Өнім өндіру - өндірістік бөлімшенің қызмет жасау түрі немесе шығындардың есебіне жатқызылатын объекті деп аталатын, басшының, менеджердің шығындарды апаруға мансұқ еткен мақсаты. Шығындар есебі объектісінің шекарасы әртүрлі болуы мүмкін. Тауарөндірушінің есеп саясаты бойынша таңдап алынған шығындарды бағалау тәсілі мен өндірістегі есеп жүйесінің түрлеріне сәйкес шығындар есебі объектісінің сипаты анықталады. Ең бастысы, «әртүрлі мақсат үшін өзіндік құн», негізгі үш түрлі принциптен құралады:

1. тікелей цехтық өндірістік өзіндік құн, цех ішінде жедел шешімдер қабылдап, бағаны тағайындау үшін қолданылады;
2. жауапкершілік орталықтары бойынша өзіндік құн, жоспарлау, бюджеттеу және жауапты атқарушылардың шығындары бақылау үшін қол-данылады;
3. толық өндірістік өзіндік құн, бағаны тағайындау және жедел басшылық шешімдерін қабылдау үшін қолданылады.

        Толық өзіндік құнға өндірісте  жұмсалған барлық қорлар, еңбекақы  төлемдері, амортизация, жүкқұжат  шығындары қосылады. Ол есеп шығын-дары объектісіне жұмсалған тікелей шығындардың және объектіге жатқызы-латын жанама шығындардың пропорционалды үлесінің сомасын көрсетеді. Жауапкершілік орталықтары мен шығындарды бөлу принципіне сәйкес таңдап алынған дайын өнімдердің базасы бойынша, жанама шығындар екі кезеңмен бөлініп таратылады.

        Жүкқұжат шығындары өндірілген  өнім мен оның аяқталған және  аяқталмаған өндіріс көлеміне  сәйкес бөлінеді. Аяқталмаған өндірістің  көлемі мен бағасына байланысты  қос қайтара бөлу және шығындардың  шартты есебі өзіндік құнды  бұрмалауға әкеп соқтырады. Мұндай  шешім қабылдауға және шығындар  мен өзіндік құнды бақылауда,  шығындарды дәстүрлі жолмен бағалау  жарамсыз болып қалады. Толық  өзіндік құн бағаны анықтау  үшін есеп жасауда қолданылады.

        Жеке шығындар бойынша цехтық  өзіндік құнды бағалау тікелей  шығындарды жабуға бағытталған.  Бұл жүйенің мәнісі мынада: шығындар  элементін, цехтың тікелей шығындарын  дайын өнімнің өзіндік құнына  қоса-ды, жанама шығыстар пайда болған есепті кезеңдегі жалпы қаржылық нәтижеге тұтастай жатқызылады, яғни, өнімді сатудан кейінгі шығыстарды табыстан шегереді.

        Жауапкершілік орталықтары бойынша  өзіндік құнды жауапты атқару-шылардың қызметін жоспарлау және бақылау үшін қолданады. Жауапкерші-лік орталықтарының менеджерлері келешек жоспардағы өз бөлімшелерінің нақты шығындары туралы ақпаратқа зәру. Осыған байланысты жоспар және нақты шығындар туралы ақпарат ағыны тұрақты түрде болып тұруға тиіс.

        Бұл жерде жауапкершілік орталығы  бағалау объектісінің қызметін  атқарады, өнім де, жұмыс та, қызмет  те мұндағы өзіндік құнды сипаттай  алмайды. Жауапкершілік орталығы  менеджерінің қызметі нәтижесінде,  есепке алынатын шығындардың  түрлері:

• жауапкершілік орталығын сипаттайтын термин қолданылған болса;
• шығын баптары қалай және қай жерде пайда болған. Бұл жауапкер-шілік орталығы орындайтын бағдарлама ұстанымын сипаттайды;
• негізгі мақсаттар – ресурстар бойынша жауапкершілік орталықта-рының шығын элементтерін сипаттайды.

        Егер басқару жүйесі жауапкершілік  орталығы шығарған өнімнің сандық  өзіндік құнын анықтамай, натуралдық  түрімен шектелетін болса, онда  мұндай жауапкершілік орталығын  шығындар орталығы деп атайды. Шығындар орталығы өз шығыстарын  стандарттық өзіндік құнның көлемінде  жиі бағалайды және ондай кезде  нәтиже нақты және стандарттық  шығындар-дың арасындағы айырма ретінде есептеледі.

        Жауапкершілік орталықтары бойынша  есептенлген өзіндік құнның негізінде  бағдарламалар мен бюджеттер  жасалады. Жоспарды қалыптастыру  бағдарлама жасау процесінің  ішіне кіреді. Бюджетті жасау  процесі дегеніміз әдетте, алдығы  айлық, тоқсандық, жылдық кезеңнің  қызметін жоспарлау болып табылады.

        Өндіріс шығынын есепке алу,  өнімнің, жұмыстың, қызметтің өзіндік  құнын қалыптастыратынын басып  айтқан жөн. Өндірістік шығындарды  бақылау және оларды қалыптастыру  – бұл өнімнің, жұмыстың, қызметтің өзіндік құнын басқару болып саналады.  

        1.3 Нарықтық экономика жағдайында шығындардың жіктелуі мен басқару есебін жүргізу 

        Кәсіпорынның өндірістік қызметінің мақсаты - өнім шығару, оны өткізу мен пайда алу. Барлық кәсіпорынның да, оның бөлімшелерінің өндіріс тиімділігін сипаттайтын көрсеткіштердің жалпы жүйесінде басты орын құрамы оны қалыптастыратын шығындармен белгіленетін өзіндік құнға беріледі. Өндіріс шығындары - өнімді (жұмысты, көрсетілетін қызметті) өндіру мен өткізуге жұмсалган қоғамдық еңбек шығындары.

    Өндіріс шығындарының басқару есебі кәсіпорынның негізгі мақсатын орындауға бейімделген  басқарудың белгілі бір үлгісіне сәйкес өткен, осы және болашақ шығынды  қолдануды талдаудан тұрады. Шығындар есебін дұрыс ұйымдастыру үшін оларды ғылыми негізделген жіктеудің мәні зор.

    Шығындар - басқару есебі негізгі объектілерінің бірі, күрделі және сан қырлы құбылыс. Оларды тиімді басқару үшін белгілі бір белгілер бойынша шығындарды топтастыруды көздейтін жіктеуді қолданган жөн.

      2 «Қорлар»атты Бухгалтерлік есеп стандарттарына сәйкес шығындар былайша жіктеледі:

      - пайда болу орны бойынша - өндіріс, цехтар, учаскелер, құрылымдық

бөлімшелер  бойынша. Мұндай жіктеу жауапкершілік  орталықтары бойынша есепті ұйымдастыру  мен өнімнің (жүмыстың, көрсетелген  қызметтің) өндірістік өзіндік құнын  белгілеу үшін қажет;

        - шығынды көтерушілер, яғни өнім түрлері (жұмыс, көрсетілетін қызмет) бойынша - өнімнің өзіндік құнын анықтау үшін қажет;

       - өнімнің өзіндік құнына жатқызу тәсілі немесе шығын түрлері бойынша экономикалық элементтер мен калькуляция баптары бойынша;

    1) экономикалық элементгер бойынша - өнім өндірісіне нақты не жұмсалғанын көрсетеді 2 «Қорлар»-ке сәйкес бұған мынадай экономикалық элементтер жатады:

        -    материалдық шығындар;

    -    еңбекті өтеуге жұмсалатын шығындар;

    -    ақша аударулар;

    -    құралдардың тозуы;

    -    басқадай шығындар.

       2) калькуляция баптары бойынша - өнімнің кейбір түрлерінің өзіндік құнын есептеу үшін қолданылады. 2 «Қорлар» ХҚЕС бойынша бұларға:

    -    материалдар;

    -    еңбекті өтеу;

    -    ақша аударулар (аударымдар);

       -    қосымша шығыстар. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

    Өндіріс шыгындарын жіктеу 

        Негізгілер - өндірістің технологиялық процесімен тікелей байланыстылар: шикізат пен материалдар, қосалқы материалдар мен басқадай шығындар.

    Қосымшалар - өндірісті ұйымдастыру мен оған қызмет етуге, оны басқаруға байланысты пайда болады.

    Тікелейлер - өнімнің белгілі бір түрін өндіруге байланысты, оның өзіндік құнына тура және тікелей кіруі мүмкін (шикізат, негізгі материалдар, аударымдар (ақша аударулар). Жеке бөлімшеге жатқызылуы мүмкін шығындар бөлімшенің шығындары деп аталады (автомеханиктің еңбекақысы - автосервис бөлімшесінің тікелей шығындары, автомобильді бояу цехында қолданылатын бояудың құны - тікелей бояу цехының шығындары).

      Жанамалар - өнімнің жеке түрлерінің өзіндік құнына тікелей енгізілмейтін және жанама (шарты) түрде бөлінеді. Жеке бөлімшелерге жатқызылмайтын шығындар жанамалар (жарнамаға шығындар - субъектінің әрбір бөлімшесінің жанама шығындары) деп аталады.

    Шығындар  бір бөлімше үшін тікелей, екіншілері үшін жанама (завод менеджерінің еңбек  ақысы - кейбір бөлімшелер үшін қосымша  шығындар, алайда бүкіл завод үшін тікелей шығын) болуы мүмкін.

    Тура  және жанама етіп бөлу салалық ерекшеліктерге, өндірісті ұйымдастыруға, өнімнің  өзіндік құнының калькуляциялаудың  қабылданған тәсіліне (көмір өнеркәсібінде, энергетикада - барлық шығындар тікелей  байланысты).

    Бірэлементтілер - бір элементтен тұратындар (еңбекақы, материалдар, ақша аударулар).

    Кешенділер - бірнеше элементтен тұратындар (құрамына тиісті риске құрамның еңбекақысы, аударымдар, материалдар, амортизация мен басқадай бірэлементті шығыстар кіретін цехтық шығыстар).

    Өзгермелілер - мөлшері өндіріс көлемінің өзгеруіне тура сайма-сай (пропорциональды) өзгеретіндер (өндірістік жұмысшылардың еңбекақысы, технологиялық энергия, отын және т.б.) және осы кезеңдегі өнім өндіруге сайма-сай бөлінеді.

    Мысалы, егер өндіріс көлемі 10%-ке көбейсе, жалпы  өзгермелі шығындар да 10%-ке ұлғаяды.

    Өнім  бірлігіне шаққандағы тұрақты шығындар өндіріс көлемінің ұлғаюына қарай  төмендейді.

    Ағымдағылар - жиі мерзімде болып тұратын шығындар (шикізат, материал шығыстары).

    Біржолғылар - еңбек демалысын, жөндеу жүргізу және т.б. төлеуге арналғандар. Олар сметаны бекіткен ретпен тәртіппен және мерзімде бірен-сарандап өнімнің өзіндік құнына кіреді.

    Өндірістік - тауарлық өнімді дайындауға байланысты және оның өндірістік өзіндік құнына құрайтын барлык шығындар.

    Әкімшілік - жалпы басшылыққа, жалпы шаруашылық және әкімшілік мақсаттағы шығыстарға байланысты.

    Коммерциялық (өткізу бойынша шығындар) сатып  алушыларға өнімді өткізуге байланысты.

    Өнімді (жоспарланатын) - тиімді технология мен өндірісті ұйымдастыруға белгіленген сападағы өнім өндірісіне шыққан шығындар.

    Өндіргіш  емес (жоспарланбайтын) - өндіріс технологиясы мен ұйымдастырудағы кемшіліктер салдары іркіліс шығындары болып табылады.

    Реттелетін - егер атқарушы шығындар деңгейіне елеулі әсер етіп немесе реттей алса (өнім өндірісіне пайдаланатын шикізатқа шығындарды - цех тексерушісі реттейді).

    Реттелмейтіндер - деңгейіне еңбеккер (дайындау учаскесінің мастері конструкторлық бөлім қызметкерінің еңбегін өтеу бойынша шығынға әсер ете алмайды) елеулі ықпал ете алмайтын шығындар.

    Жалпы - өндірілетін өнімнің барлық көлеміне.

    Орташалар - өнімнің бір бірлігіне шаққандағы.

       Өнімге - өнімнің өзіңдік құнына (тікелей шығындар) кететін.

    Мезгілге - мезгіл шығыстары: жалпы және әкімшілік  шығыстар, тауарды өткізу бойынша  шығыстар, сыйақы бойынша шығыстар (жанама шығындар).

    Басқару есебінде шығындарды жіктеу сан түрлі  және қандай басқару міндетін шешу қажеттігіне байланысты. Басқару  есебінің негізгі міндеттеріне мыналар  жатады:

    - өндірілген өнімнің өзіндік құнын есептеу, қорлар мен алынған пайданың кұнын бағалау;

    -   басқару шешімін қабылдау мен жоспарлау;

       -  жауапкершілік орталығының өндірістік қызметін бақылау мен реттеу. 
 

       2 Ірі қара мал шаруашылығындағы өнімдерін өндіруге жұмсалған шығындарын есепке алуды ұйымдастыру 

        2.1 Қаржылық есеп берудің халықаралық стандарттарын пайдалану арқылы өнімнің өзіндік құнының есебін ұйымдастыру 

        Калькуляциялау денегіміз – шығындардың  белгілі бір түрін осы шығындардың  қажетті баптарына бөлу үрдісін  атайды. Калькуляциялау - өнім, жұмыс және көрсетілетін қызмет бірліктерінің өзіндік құнын есептеу. Ол кәсіпорын жұмысына оперативті басшылық жасау үшін өте маңызды, өйткені ішкі резервтерді уақтылы ашуға және өнімнің өзіндік құнын одан әрі түсіндіруге, оның бәсекеге қабілеттілігін арттыруға мүмкіндік береді. Калькуляция өнімнің өзіндік құнын жоспарлауда және оған нарықтағы сұранысты есепке ала отырып, жұмысқа, көрсетілетін қызметке негізгі баға белгілеуде қолданылады.