Кеменің көмекші энергетикалық жабдықтары

 

Кіріспе

Көмекші энергетикалық қондырғыларға механизмдер және кеменің түрлі

қажеттілігін қамтамасыздандыратын құрылғылар және басты энергетикалық

қондырғының жұмысы жатады. Көмекші кондырғылар әр түрлі түрлері

бойынша жіктеледі. Электроқұрылғыларға  қызмет көрсету және көмекші

қондырғыларының атқаратын  мақсатына байланысты. Жұмыс атқару

принципіне байланысты. Беріліс процестері және энергияның түрленуіне

байланысты. Беріліс түріне байланысты: электржетегі, турбожетегі және іштен

жану қондырғысы. Көмекші энергетикалық қондырғыларға қойылатын

талаптар: сенімділік, ұзаққа шыдамдылығы, мәнділігі, мүдірмеушілігі,

жөндеуге жарамдылығы.

 

Сораптардың кластары

1. сораптың классификациясымен танысу.

Сорап дегеніміз- бұл сұйық ортада ағын туғызатын машина. Сұйық орта

дегеніміз- құрамында қатты немесе газды фаза болатын тамшылы сұйықтық.

Сораптардың қолданылуын  былайша анықтауға болады: тамшылы  сұйықтыққа

механикалық энергия  жіберіп, оған құбырларла қозғалуға  мүмкіндік беру керек,

немесе энергияны сұйықтық арқылы әртүрлі құрылғылар мен механизмдерге

жіберу.

Сораптар гидравликалық  машиналардың ең көп тараған түрлерінің бірі:

Олар құрылыстық дайындалудың түрлілігімен ерекшеленеді, бұл тіпті олардың

кластарын қиындатады. Сораптарда сұйық ортаның ағыны өткізу камерасында

немесе жұмыс камерасында күш әсері арқасында пайда болады. Камераның

түрі мен кіріс-шығысына байланысты сораптарды динамикалық және ауқымды

деп бөледі.

Сораптардың класы әртүрлі кластық белгілеріне байланысты бөлуге

болады:

динамикалық сораптар үшін :

— сұйыққа әсер етуші күшке байланысты;

— сұйық ортаның жүруіне байланысты;

— қайтарым түріне байланысты;

— жұмыс сақинасының  құрылысына байланысты.

ауқымды сораптар үшін :

— жұмыс ағзасының жүруіне байланысты;

— сораптардың басты  звеносының жүруіне байланысты;

— сұйықтың қозғалу бағытына байланысты;

— жұмыс ағзаларының түріне байланысты;

— жүрістің жұмыс ағзасына берлісіне байланысты.

Динамикалық сорап дегеніміз камера ішінде сұйық орта кш әсер арқылы

қозғалып, әрқашан кіріспен шығыспен алмасып отыратын сорап.

Динамикалық сораптарға:

1) қалқанды – орта жүгірту және өстік;

2) электромагнитті - кондукциялық  және индукциялық;

3) үйкеліс - құйынды, ағынды, шнекті, вибрациялы және т.б,.

Ауқымды сорап дегеніміз – камерада сұйық ортаның аумағының

периодты өзгеріп, сораптың кіріспен шығыспен ауыспалы алмасуы.

Ауқымды сораптарға:

1) қайтарма-түсу - поршньды, плунжерлы, диафрагмалы;

2) қанатты;

3) роторлы - роторлы-айналымды,  роторлы-түсу, роторлы-бұрылысты

және т.б.

Динамикалық және ауқымды  сораптардың келесі кластарын ортақ

белгілері арқылы орындауға болады:

Жұмыс ағзасының жүрісімен немесе айналудың  орналасу өсінің бағыты

бойынша: көлденең сорап, тік сорап;

Жұмыс ағзаларының орналасуы бойынша : консольды сорап, моноблокты

сорап;

Тіректердің құрылысы бойынша: шығыңқы тіректермен, ішкі

тіректермен;

Сұйықтың  сорапқа кірісінің орналасуы  бойынша: өстік кіріс, қапталды

кіріс;

Сатылардың  саны бойынша: бірсатылы, екісатылы, кӛпсатылы;

Ағымдарың саны бойынша: бірағымды, кӛпағымды;

Дененің құрылысы және қосылыс түрі бойынша: секциялы, шеткі

қосылыспен, ӛстік қосылыспен, екіденелі, қорғанышты денелі;

Сораптың  орналасуы бойынша: тиелу, скважиналы, трансмиссиялы білік;

Пайдалануға қойылатын талаптар бойынша: бақыланатын,

бақыланбайтын, қолдан мӛлшерленетін, реверсті, қайтымды;

Сору  шарты бойынша: ӛзі соратын, алдын-ала қосылған сатымен, алдын-

ала қосылған дӛңгелекпен;

Қоршаған  ортамен үйлесімділігі бойынша: герметикті, жарылыстан

сақтанатын, аз шулы, аз магнитті;

Ортаның температурасын ұстап тұруы бойынша: жылытылатын,

салқындатылатын;

Қондыру орны бойынша: стационарлы, жылжымалы, қондырылған;

өлшемі  бойынша: кіші, орта, ірі;

қуаты бойынша: микро, ұсақ, кіші, орта, ірі.

Сораптардың кластарының  кӛрсетілген тәжірибелері жоғарыда

кӛрсетілгеннен ерекшеленеді.

Сораптарды пайдаланудың техникалық ортасына байланысты тҥрліше

атайды: жылуэнергетикалық  сорап, кемелік сорап, атомды ӛндірістегі сорап,

химиялық сорап және т.б; немесе айдалатын сұйықтың тҥріне байланысты; таза

су ҥшін, майлы, мұнайлы, бензинді; мақсатты арнауы бойынша:

қоректендіргіш, араластырғыш, мӛлшерлегіш және т.б.

Сораптардың жауап беретін  талаптарын қысқаша былай кӛрсетуге

болады:

— ең кіші ӛлшем және ең кіші салмақ;

— жұмыстың сенімділігі, ҥнемділігі, пайдалану мен техникалық қызмет

кӛрсетудің ыңғайлылығы ;

— техникалық кӛрсеткіштердің кең шектегі ӛзгеру мҥмкіндігі;

— жоғары ПӘК;

— сораптың бӛлшектерінің монтажы мен демонтажының ыңғайлылығы;

— арзандылығы.

6

Сорапты нақты қондырғы ҥшін техникалық кӛрсеткіштерді, құрылымдық

ерекшеліктерін, пайдаланудағы  сапа мен бағасын ескере отырып, жҥйелерге

гидравликалық есеп жасаған  соң таңдалады.

Бақылау сұрақтары

1. Сораптардың жауап  беретін талаптары қандай?

2. Динамикалық сораптарға  қандай сораптар жатады ?

№2 Практикалық  жұмыс

Орта  жүгірту сорабы: құрылғысы мен жұмыс принципі

Жұмыс мақсаты: центрге тепкіш сораптың құрылысы мен жұмыс

принципімен танысу.

Тапсырма:

1.Центрге тепкіш сораптардың  принципиалды схемасын оқып ҥйрену;

2.Әдебиетпен жұмыс  жасауды, ақпаратты анализдеуді  жетілдіру, қорытынды

жасап ҥйрену;

3.Жұмыс бойынша отчет  құрастыру.

Орта жҥгірту сорабы келесі басты бӛлшектерден тұрады: спиральды

денеден, дененің ішінде білікке отырғызылған жұмыс дӛңгелегінен. Жұмыс

дӛңгелегі білікке тиянақ (шпонка) арқылы отырғызылады.

Білік мойынтіректе айналады, біліктің дене арқылы ӛту жерінде нығыздау

ҥшін сальниктер орнатылған. Су орта жҥгірту сорабының денесіне сорғыш

патрубок арқылы кіреді және жұмыс дӛңгелегінің айналатын орталық бӛлігіне

келіп тҥседі.

Орта жҥгірту сорабының дӛңгелегінің қалқанының кҥш әсерімен

сұйықтық айнала бастайды және Орта жҥгірту сорабының ортасынан

дӛңгелектің перифериялық спиральды бӛлігіне лақтырылады (турбиналық

сораптарда бағыттаушы аспапқа) кейін итергіш патрубок арқылы қысымды

құбырға. Жұмыс дӛңгелегінің қалқанының су бӛлшектеріне әсер ету

нәтижесінде қозғалтқыштың  энергиясы қысымға және ағымның қысымды

жылдамдығына айналады.

Орта жҥгірту сорабының ӛктемділігі айдау сұйықтың метр бағанымен

ӛлшенеді. Сұйықтың сорылуы жұмыс дӛңгелегінің қалқанының алдында

сиретілуі әсерінен болады.

Ҥлкен ӛктемділікті туғызу ҥшін және сұйықтың тез ағуын жақсарту ҥшін

қалқанға арнайы томпақ қалып береді және де жұмыс дӛңгелегінің қалқанның

томпақ жағымен айдауыштың бағытымен айналуы керек.

Орта жҥгірту сорабы келесі арматурамен және аспаптармен жабдықталуы

тиіс:

1. су құйылған кезде  қосар алдында оны корпус пен сораптың сорғыш

патрубкада ұстап тұруға арналған қайта қабылдағыш торлы  клапанмен; тор

суда жҥзіп жҥрген ҥлкен нәрселерді ұстап қалуға арналған.

2. ысырмамен;

3. вакуумметр сорғыш  жағындағы сиретілуді ӛлшеу ҥшін арналған.

7

Вакуумметр құбыр мен ысырманың арасында орналасқан; су құйылғанда

ауаны шығаруға арналған кранмен (корпустың жоғарғы жағында  орналасады);

итергіш құбырдағы қайтарма клапанмен, ол тағы бір сорап параллельды  жұмыс

жасау кезінде судың  жҥрісін орта жҥгірту сорабы арқылы кері бағытта жҥруді

алдын алады.

4. құбырдағы итергіш  ысырмамен, ол жұмыс бастауға, тоқтауға;

5. орта жҥгіртпе сорабы пайда болған итергіш кҥште итергіш патрубкада

ӛктемділікті ӛлшейтін құрал;

6. ысырманың артындағы  итергіш патрубкада орта жҥгіртпе сораптың,

итергіш патрубканы және құбырларды гидравликалық соғудан  қорғайтын

сақтандырғыш клапанмен.

1- сурет. Орта жҥгірту сорабы

Орта жҥгіртпе сораптың негізгі қондырғылар кешеніне жай қосылуына

орай, әртҥрлі жұмыс тәртібін бақылау ҥшін олар әртҥрлі автоматикалық

аспаптармен жабдықталуы  мҥмкін.

Орта жҥгіртпе сораптары кластарға былайша бӛлінеді:

1. дӛңгелектердің саны бойынша (бірсатылы (бірдӛңгелекті), кӛпсатылы

(кӛпдӛңгелекті); бұдан басқа, бірдӛңгелекті сораптарды біліктің консольдық

орналасуымен орындайды – консольдық;

2. ӛктемділік бойынша (2 кгс/см2 (0,2 МН/м2 дейінгі тӛмен ӛктемді), 2-

ден 6 кгс/см2-ға дейінгі  орта ӛктемді (0,2-ден 0,6 МН/м2-ға дейін), 6 кгс/см2

(0,6 МН/м2)-дан кӛп жоғары ӛктемді);

3. судың жұмыс дӛңгелегіне келу тәсілі бойынша (судың жұмыс

дӛңгелегіне біржақты кірісімен, судың жұмыс дӛңгелегіне екіжақты кірісімен

(екі есе сорғыштық));

4. біліктің орналасуы  бойынша (кӛлденең орта жҥгіртпе сорабы, тік орта

жҥгіртпе сорабы);

5. корпустың қосылу  тәсілі бойынша (корпустың кӛлденең қосылуымен,

корпустың тік қосылуымен);

6. сұйықтың жұмыс дӛңгелегінен спиральды канал корпусына бұруымен

(спиральды және орта  жҥгіртпе сорабы). Спиральды сораптарда сұйықтың

8

тікелей спиральды каналға  жӛнелтіледі; турбиналық сораптарда сұйықтың

спиральды каналға барар алдында, ол арнайы бағыттауыш аспап арқылы ӛтеді

(қозғалмайтын қалқанды  дӛңгелек);

7. жұмыс дӛңгелегінің тез жҥргіштігінің дәрежесі бойынша (жай жҥрісті,

қалыпты және тез жҥрісті орта жҥгіртпе сорабы);

8. айдалатын сұйықтың  тҥріне (су айдаығш, канал жҥргізу, қышқылды

және сілтілі, мұнайлы, жержыртқыш және т.б. орта жҥгіртпе сораптары);

9. қозғалтқышпен қосылу  тәсілі бойынша (жетекті редукторымен  немесе

шкивпен), электрқозғалтқышпен  муфта арқылы тікелей қосу. Қазіргі  кезде

шкивті жетекпен сораптар ӛте сирек кездеседі.

2-сурет. Орта жҥгірту сорабының принципиалды сызбасы:

1 – жұмыс камерасы; 2 -жұмыс дӛңгелегі; 3 – бағыттауыш аспап ; 4 - білік;

5 – жұмыс дӛңгелегінің қалқаны; 6 – бағыттауыш аспаптың қалқаны;

7 - айдағыш патрубок; 8 - мойынтірек; 9 – сораптың денесі (тірек тұрағы);

10 – біліктің гидравликалық  шеткі нығызы (сальник); 11 - сорғыш  патрубок.

Жұмыс дӛңгелегінде қиын формалы қалқандар болады. Сұйықтың жұмыс

дӛңгелегіне оның айналу ӛсінің бойына келеді, кейін қалқан аралық каналға

бағытталып, кері бұруға келіп тҥседі. Бұрау – жұмыс дӛңгелегінен шыққан

сұйықты жинауға және сұйықтың ағынының потенциалдық энергиясын

кинетикалық энергияға  айналдыруға, жекелегенде қысым  энергиясына.

Жоғарыда кӛрсетілген энергияның айналуы минималды гидравликалық

жоғалтумен орындалуы тиіс. Ол арнайы бұрау формасымен жетілдіріледі.

Сораптың корпусы сораптың барлық элементтерін энергетикалық

гидравликалық машинаға қосуға арналған. Қалқанды сорап жұмыс  ағзасы

болып табылатын сұйық  орта мен жұмыс дӛңгелегінің айналу қалқанының

арасында болатын динамикалық  әсерлесудің арқасында энергияның айналуын

қамтамасыз етеді. Қалқан аралық каналдағы сұйық орта жұмыс  дӛңгелегі

айналған кезде қалқандармен периферияға лақтырылады, бұруға шығады, кейін

ӛктемді құбырға шығады.

9

3-сурет. Кӛпсатылы орта жҥгірту сорабының сызбасы

Сораптың орта бӛлігінде, яғни сұйықтың сораптың жұмыс дӛңгелегіне

кірісінде сиретілу пайда  болады және сұйық орта жұмсау ыдысындағы

қысымның әсерімен сумен  қамтамасыз ету кӛзінен сорғыш құбыр арқылы

сорапқа бағытталады.

4-сурет. _______Екіағынды орта жҥгірту сорабының сызбасы.

Сораптың жұмыс дӛңгелегінің айналу жиілігін n (айн/мин), ал бұрыштық

жылдамдықты - ω . ω және n арасындағы байланысты мынадай сипаттамамен

белгілейді:

ω = π n / 30

Қазіргі уақытта ӛндірісте кӛбінесе орта жҥгірту сорабының әртҥрлі

типтері шығарылуда, оларды келесі белгілері бойынша кластарға  бӛлуге

болады:

— сатылардың саны бойынша (дӛңгелектер): бірсатылы (1-сурет), екісатылы,

кӛпсатылы (2-сурет);

— ағындардың саны бойынша: бірағынды, екіағынды (3-сурет), кӛпағынды;

— сұйықтың жұмыс дӛңгелегіне келтіру шарты бойынша: біржақты кіріс (1-

сурет), екіжақты кіріс (4-сурет);

10

— сұйықтың жұмыс дӛңгелегіне бұрылуы бойынша: спиральды бұру (1-сурет),

сақиналы бұрумен, бағыттауыш аспаппен; жұмыс дӛңгелегінің конструкциясы

бойынша: жабық жұмыс  дӛңгелегімен, ашық жұмыс дӛңгелегімен (5-сурет);

— жетек тәсілі бойынша: қосқыш муфтаның жетегі арқылы, редуктордың

жетегі арқылы және т.б.;

— біліктің орналасуы  бойынша: кӛлденең, тік;

— дымқыл ротормен, құрғақ ротормен.

Құрғақ роторлы сорап – бұл қозғалтқыштың роторы айдалатын сұйық

ортамен жанаспайтын  сорап. Сұйықты кӛп айдайтын сорап әдетте құрғақ

ротормен орындалады.

Құрғақ роторлы сорап  дегеніміз – қозғалтқыштың роторы тікелей сұйық

ортада жұмыс істейтін сорап. Қозғалтқыштың статоры (кернеулі) ротордан

гильза арқылы ажырайды (0,1-0,3 мм қалыңдықта), ол мысалы,

магниттелмейтін, тот  баспайтын болаттан жасалады. Ротордың

мойынтіректерінің майлануы сұйық ортада іске асырылады, және ол роторды

салқындату функциясын орындайды. Сораптың білігі әдетте кӛлденең

орналасады.

Орта жҥгірту сорабының басқа сораптармен салыстырғандағы

артықшылықтары :

— Н = f(Q) и η = η (Q) тиісті мінездеме, осының нәтижесінде ӛктемділіктің

жоғары белгісі Н  және ПӘК-ң жоғары белгісі кең  диапазонда сақталады Q;

— Сораптар ҥшін электрқозғалтқыштар мен турбинадағы жетек ретінде

қолданылатын айналудың ҥлкен жиілігі;

— Ысырманың жабық  кҥйінде сорапты қосу мҥмкіндігін беретін қуаттың

ӛзгеруінің жай формасы (немесе жабық кері клапан кезінде);

— Сораптың параллельді және кезекті қосылғандағы бір ғана құбырға қызмет

етудегі сораптың жұмысқа  табандылығы және техникалық кӛрсеткіштің кеңеюі

Н, Q ;

— Гидрожҥйе жұмысындағы режимдегі ауыспалы процестің жай ӛтуі;

— Жұмсау ыдысындағы сұйықтың деңгейінен сораптың жоғары орналасуы;

— Сораптың кӛрсеткіштерінің әртҥрлі факторлар әсерінен ӛзгеруі H, Q, η:

жұмыс дӛңгелегінің диаметрінің нҥктеленуі, айналу жиілігінің ӛзгеруі,

электржабдықтың жиілігінің ӛзгеруі;

— Сорапты жасауда  конструкциялық салыстырмалы тӛмен бағасы; арзан

конструкциялық материалдар: болат, шойын, полимерлі материалдар;

— Техникалық қызмет кӛрстеуде және пайдаланудағы қарапайымдылық;

— Жұмыста жоғары сенімділік;

— Сұйықтың ҥлкен берілісі Q ;

— Бірқалыпты аз пульсациялы  қысым;

— «ластанған» сұйықтарда сәтті жұмыс жасау мҥмкіндігі.

— Бірақ, орта жҥгірту сораптарында келесі кемшіліктер де бар:

— Қосылар алдында  құюды талап етеді;

— Кавитацияға бейімділігі  бар;

— Тұтқырлы сұйықтарды айдау  кезіндегі барынша тӛмен ПӘК;

11

— Сұйық аз берілгенде Q аз белгілі ПӘК және ӛктемділіктің ҥлкен белгісі Н

болады.

Орта жҥгіртпе сораптарды сұйық кӛп берілгенде және сұйықтарда Н

пайдаланған қолайлы.

Бақылау сұрақтары

1. Орта жҥгірту сорабының басқа сораптармен салыстырғандағы

артықшылықтары қандай?

2. Орта жҥгірту сорабы кандай басты бӛлшектерден тұрады?

№3 Практикалық  жұмыс

Кавитацияның  пайда болуы

Жұмыс мақсаты: ӛстік сораптың құрылысы мен жұмыс принципімен танысу.

Тапсырма:

1.Ӛстік сораптардың принципиалды схемасын оқып ҥйрену;

2.Әдебиетпен жұмыс  жасауды, ақпаратты анализдеуді  жетілдіру, қорытынды

жасап ҥйрену;

3.Жұмыс бойынша отчет  құрастыру.

Кавитация дегеніміз  – бұл қысым берілген температурада  қаныққан

будың температурасына  дейін тӛмендеген жердегі сұйықтардың ӛңкей

бұзылуы, бұл кезде  сұйық тез қайнап, будың кӛпіршіктері пайда болғаннан

кейін жоғары қысым аймағына және кинетикалық энергия жоғалуында

аяқталады.

Кавитациялық кӛпіршіктердің аяқталуы ҥлкен жылдамдықпен және

гидравликалық соғумен, дыбысты импульспен жҥреді. Егер кавитациялық

кӛпіршіктер айналу денесінің қасында жабылса, онда кӛп рет қайталанатын

соққылар сол дененің  бетінің бұзылуына әкеліп соғады (сораптың ӛту

бӛлігінде). Кӛпіршіктің бұзылған қысымның белгісі 10000 кгс/см2 дейін және

тегіс спектрлі қатты  шумен бірнеше 1000 кГц дейін болады.

Кавитация әсерінен пайда  болған ағынның құрылымдық сапалық ӛзгерісі

гидравликалық машинаның  жұмыс тәртібінің ӛзгеруіне әкеліп соғады. Бұл

ӛзгерістерді кавитацияның салдары деп атайды.

Гидравликалық машинаның ӛткізу бӛлігінің элементтері ағынды

басқаратын бағыттауыш беттерінің жиынтығын құрайды. Егер кавитациялық

аймақ осындай бетте  пайда болса, онда ол оның тиімді формасын және де

сондықтан ағымның жолын ӛзгертеді. Мұндай ӛзгерістер қажет емес және

энергияның қосымша  жоғалтуымен жҥреді. Қайсыбір гидравликалық машинада

каитацияның пайда болуының тікелей себебі бұл – энергетикалық

параметрлердің тӛмендеуі (беріліс, ӛктемділік) және ПӘК-ң тӛмендеуі.

Сораптардағы және гидравликалық  машинадағы кавитациямен кҥреске

кӛп кӛңіл бӛлінеді, ӛйткені, кавитация ӛткізу бӛлігінің элементтерінің

бұзылуына және сенімділіктің тӛмендеуіне әкеліп соғады.

Кавитациялық бұзылуға барлық конструкциялық материалдар  бейімді,

бірақ әртҥрлі дәрежеде. Кавитацияға шыдамды материалдар кӛбінесе

12

аустенитті болат, ӛйткені оның құрылымы біртекті. Материалды бұзудан басқа,

кавитация ПӘК-ті тӛмендетеді, вибрацияны жоғарлатады, ӛткізу бӛлігінің

бӛлшегіне соққылы жҥктеме және соңында Н, N және мінездемелерінің

бҥлінуіне әкеліп соғады.

Әдетте кавитацияның аймағы сорғыштық аймағында кӛрінеді, онда

сұйықтық сораптың қалқандарымен кез болады. Кавитацияның пайда болуы

неғұрлым жоғары болса, сорапқа кірерде қысым соғұрлым тӛмен; жұмыс

ағзасының сұйықпен салыстырғандағы  жҥру жылдамдығы неғұрлым жоғары

болса – соғұрлым қатты  дененің сұйықпен айналуының біртекті еместігі кӛп

(қалқанның шабуылының жоғары бұрышы, сынуының болуы, беттің

біртексіздігі). Классикалық  орта жҥгіртпе сораптарында сұйықтың бӛлігі

жоғары қысымды аймақтан жұмыс дӛңгелегімен сораптың корпусының

арасындағы саңылау  арқылы ӛтіп, тӛмен қысым аймағына жетеді. Сорап

есептік тәртіптен кҥшейту қысымының жоғары жағына қатты айтарлықтай

ауытқумен жұмыс жасайтын болса, онда жұмыс дӛңгелегімен корпустың

арасында нығыздау арқылы жіберу жұмсалуы жоғарылайды. Нығыздалуда

сұйықтың жоғары жылдамдығы әсерінен кавитацияның белгілері байқалуы

мҥмкін, бұл жұмыс дӛңгелегімен корпустың бұзылуына әкеліп соғуы мҥмкін.

Әдетте тұрмыстық және ӛндірістік жоғарыда кавитацияның жұмыс

дӛңгелегінің тәртібі жылу жҥйесімен немесе сумен жабдықталуындағы

қысымның бірден тӛмендеуінде болуы мҥмкін: мысалы, құбыр жарылғанда

калорифер мен радиатордың  болуы. Сораптың жұмыс дӛңгелегі аймағында

қысым бірден тӛмендегенде вакуум пайда болады, тӛмен қысым жағдайында су

қайнай бастайды. Бұл  кезде ӛктемділік бірден тӛмендейді. Кавитация жұмыс

дӛңгелегін эррозияға ұшыратады, содан сорап істен шығады.

Бақылау сұрақтары

1. Кавитация дегеніміз  не?

2. Кавитация қандай  себеппен пайда болады?

№4 Практикалық  жұмыс

Ӛстік сораптар: құрылысы мен жұмыс принципі

Жұмыс мақсаты: ӛстік сораптың құрылысы мен жұмыс принципімен танысу.

Тапсырма:

1.Ӛстік сораптардың принципиалды схемасын оқып ҥйрену;

2.Әдебиетпен жұмыс  жасауды, ақпаратты анализдеуді  жетілдіру, қорытынды

жасап ҥйрену;

3.Жұмыс бойынша отчет  құрастыру.

Ӛстік сораптар дегеніміз – сұйық оның ӛсі бойынша жұмыс дӛңгелегінде

жҥретін қалұанды сорап. Ӛстік сораптардың негізгі техникалық мінездемелері

ГОСТ 9366-80-де «Ӛстік сораптар. Жалпы техникалық жағдайлары». Осы

ГОСТ-қа сәйкес ӛстік сораптарды 2 тҥрде дайындайды: қалқанды дӛңгелектің

қатты бекітілуімен –  қатты қалқанды сорап (О типті) және айналдыру қалқанды

дӛңгелекті – айналмалы қалқанды сорап (ОП типті).

13

5-сурет. ОП типті ӛстік сорап:

1 — жұмыс дӛңгелегі; 2 — камера; 3 — тӛменгі мойынтірек; 4 — тҥзеткіш аспап; 5

—диффузор; 6 — бұру; 7 — білік; 8 — қалқанды бұруды басұаратын шток;

9 – жоғары мойынтірек; 10 — қалқанды  бұратын механизмнің электржетегі; 11—

қалқанды кері бұру бұрышының сілтемесі.

ОП типті сораптарда О типті дӛңгелек қалқандардың қатты бекітілген

тҥріне қарағанда қалқанның орнату бұрышы жіберу мен сораптың ӛктемділігін

кең ауқымда бақылануын қамтамасыз етеді. Бұл жағдайда ОП типті  сораптарда

сораптың жоғары ПӘК-і  сақталады.

Ӛстік сораптардың жұмыс дӛңгелегі айналмалы формалы втулкадан

тұрады, оған қалқандар  бекітілген. Ӛстік сораптардың втулкамен қалқандары

негізінен шойын мен болаттан қойылады, ал теңіз жағдайында – қоладан

жасалынады. Сұйықтың сорапқа  кіріс патрубкасы арқылы келеді. Сраптың

кейбір тҥрлерінде кіріс патрубкасында айналмалы формалы қозғалмайтын

қалқанды бағыттауыш аспап орналасады.

14

О және ОП типті сораптарда кӛбінесе (5-сурет) сұйықтың 60° бұрышта тік

бұрылады. Кіші габаритті ӛстік сораптарда сұйықтың 90° бұрышта бұрылады.

ОП типті сораптарда білік толық, ішінде қалқанды кері айналдыратын шток

механизмі бар. Қалқанды кері айналдыру механизмі қолдан, электрлі немесе

гидравликалық жетекті  болуы мҥмкін. Қол жетек дағдайында қалқанның

орнатылу бұрышын сораптың жұмыс жасамай тұрған кезде ауыстыруға

болатынын есте сақтау керек.

6-сурет. Ӛстік сораптың сызбасы:

1 — корпус; 2 — тҥзеткіш аспап; 3 — жұмыс дӛңгелегі; 4 — қалқандар.

Ӛстік сораптардың жұмыс дӛігелегінің конструкциясы оның жұмысының

артықшылығын алдын-ала  анықтайды: мұндай сораптар сұйықтың кӛп

жұмсалуына арналған аз ӛктемділік кезінде (4-20 м). Тез жҥргіштіктің ҥлкен

коэффициенті ӛстік сораптардың басқа да ерекшеліктеріне спебепші болады –

олар кӛп жағдайда ағыс жағдайларында жұмыс істеуге арналған. Сондықтан

сораптардың қондырмаларды  жобалау кезінде ӛстік сораптарды қабылдағыш

камерадағы судың деңгейі  жұмыс дӛңгелегінен тӛмен болатындай етіп

орналастырады. Ӛстік сораптар орта жҥгіртпе сораптарымен салыстырғанда

қарапайымдылығымен, ықшамдылығымен, аз салмағымен, ластанған

сұйықтарды беру мҥмкіндігімен ерекшеленеді. Конструкциялық ықшамдылығы

сұйықтық кӛп жұмсалуда ӛте құнды, ӛйткені сораптың бекетінің ӛлшемін

барынша қысқартады.

Бақылау сұрақтары

1. Ӛстік сорабы кандай басты бӛлшектерден тұрады ?

2. Ӛстік сорабы дегеніміз не?

15

№5 Практикалық  жұмыс

Құйынды сораптар: құрылғысы мен жұмыс  принципі

Жұмыс мақсаты: Құйынды сораптың құрылысы мен жұмыс принципімен

танысу.

Тапсырма:

1. Құйынды сораптардың  принципиалды схемасын оқып ҥйрену;

2.Әдебиетпен жұмыс  жасауды, ақпаратты анализдеуді  жетілдіру, қорытынды

жасап ҥйрену;

3.Жұмыс бойынша отчет  құрастыру.

Сораптың жұмыс ағзасы ретінде шабақты немесе еңкейген қалқанды

жұмыс дӛңгелегі болып табылады. Дӛңгелек кішкене қапталды саңылаумен

цилиндрлік корпуста айналады.

Сұйықтық сорғыш саңылау  арқылы каналға тҥседі, канал арқылы жұмыс

дӛңгелегімен орын ауыстырып, шығару саңылау арқылы атқыланады.

Құйынды сорап орта жҥгіртпе сораптарымен салыстырғанда ол келесі

артықшылықтарға ие: бір ӛлшемде, жұмыс дӛңгелегінің бірдей айналу

жиілігінде оларда n болатын қысым 3-7 есе кӛп; конструкциясы қарапайым, әрі

арзан; ӛзі сорғыш икемділігіне ие; сұйық пен газдың қоспасымен жұмыс істей

алады; қарсы қысым желісінен беріліс аз тәуелді.

7-сурет. Құйынды сораптың сызбасы:

1 – жұмыс дӛңгелегі; 2 - қалқан; 3 - корпус; 4 – сорғыш саңылау; 5 — шығару

саңылауы

Сораптың кемшілігі  тӛмен ПӘК, жұмыс тәртібінде 45 %-да

жоғарламайды, сұйық жібергенде пайдасыздығы, онда абразивті бӛлшектер бар

(бұл шеткі қабырға  мен шабақты саңылаудың тез  тозуына әкеліп соғады),

сондықтан ПӘК пен  қысымның тӛмендеуіне әкеледі.

Құйынды сораптарды кӛбінесе аз берілісте ҥлкен ӛктемділікті қажет

еткенде пайдаланады.

Құйынды сораптардың жұмыс ағзасы шабақты және иілмелі 1 қалқандар

болып табылады (8 сурет), ол аз шеткі саңылауда циклдік  корпуста орналасады.

Қапталдық және перифериялық корпустың қабатында сорғыш саңылаудан

бастап 2, ӛктемді саңылаудан аяқталатын сұйықтың каналы бар. Канал ӛктемді

16

және сорғыш қуыстардың арасында нығыздауыш қызметін атқаратын

перемычкамен 4 ажыратылады. Сұйық сорғыш патрубка 5 арқылы каналға

тҥседі, ол арқылы жұмыс дӛңгелегінде жҥгіртіліп, ӛктемді патрубкаға 3 кетеді.

8-сурет. Жабық типті құйынды  сорап сызбасы.

Құйынды сораптардың ӛктемділігі орта жҥгіртпе сорапқа қарағанда сол

ӛлшемдермен айналу саны болғанда 3-7 есе кӛп. Құйынды сораптың кӛбі ӛзі

сорғыш қасиетке ие, былайша  айтқанда, сорғыш құбырларды алдын-ала

толтырусыз сұйықты  қосарда соратын қасиетке ие. Кӛптеген құйынды сораптар

газ бен сұйықтың қоспасында жұмыс істей алады. Құйынды сораптың кемшілігі

45%-дан аспайтын тӛмен ПӘК. Ең кӛп тараған конструкциялары 35-38% ПӘК-

ке ие. Тӛмен ПӘК құйынды сораптарда ҥлкен қуаттарда пайдалануды

қиындатады. Құйынды сораптарды 12 а/к беруге арнап жасалады. Құйынды

сораптарды ӛктемділік 240 м дейән жетеді, қуаты 25 кВт-қа дейін жетеді, тез

жҥгірткіш коэффициенті ns=6÷40. Құйынды сораптардың айналу саны

қалқанды сорап секілді  тек кавитациялық құбылыспен шектеледі.

Құйынды сораптардың жұмыс ағзасының қарапйым конструкциясының

арқасында химиялық тұрақты  пластмассаларды қолдану мҥмкіншілігі, сондай-

ақ механикалық ӛңдеу мен құйуға аз берілетін мҥмкіншілігі; жеңіл ұшатын

сұйықтарды айдауға  арналған (бензин, спирт, эфир). Бұл сұйықтың жеңіл

фракцияларының буланып  кетуі, сораптардың сұйық қоспа  мен будың тұрып

қалуына әкеледі. Құйынды  сораптар орта жҥгіртпе сораптарымен

салыстырғанда ол осындай  қоспалармен жұмыс істей алады. Негізгі құйынды

сораптарды аэродромды және автомобильдік бензотаратқыш бекеттерде, және

бензоқұю самолеттерінде қолданылады. Мұндай жағдайларда сораптарды тез

қосуға дайындауда, егер жиі тоқтауға және жұмыстағы сенімділікте құбырда

ауа мен бу болады. Құйынды  сорап ӛзі сорғыш қасиетімен, сұйық пен газдың

қоспасында жұмыс істей  отырып, ол талаптарды қанағаттандырады.

Сораптың қарастыратын аймақтағы жұмысы қысқаша уақытты,

сондықтан ПӘК маңызды  емес,

Бұл жерде кішкене  беріліс пен ҥлкен ӛктемділік қажет, су сақиналы

компрессорлар орнына вакуум-сорап  және тӛмен қысымды компрессор ретінде

кіші кӛмекші қазанның қондырғыларында қоректендіргіш сорап ретінде

пайдаланылады. Жұмыс  дӛңгелегі бойынша құйынды сораптар ашық және

жабық типтерге болінеді. Жабық типті сораптарда (8. сурет) жұмыс

17

дӛңгелегінің қалқандары қысқа. Олардың ішкі радиусы каналдың ішкі

радиусына тең. Сұйық  сорғыш патрубкадан тікелей каналға  келеді. Ашық типті

сораптарда қалқанның  ішкі радиусы (9. сурет) каналдың ішкі радиусынан аз.

Сұйықтың сорғыш патрубкадан  келеді 1, жақындатқанда келеді 2, одан соң

сорғыш терезе арқылы 3, жұмыс дӛңгелегінің қалқанына 4, кейін каналға келіп

тҥседі 5. Дӛңгелектің тҥріне кавитациялық белгілер байланысты және ӛзі

сорғыштық қасиеті мен  газсұйықты қоспада жұмыс істеуге  икемділігі. Кейін