Ликвидтілік және оны жоғарлату резерві

 
 
 
 

     КУРСТЫҚ ЖҰМЫС 
 

     Тақырыбы: «Ликвидтілік және оны  жоғарлату резерві» 
 

       «Қаржылық менеджмент»  пәні бойынша 
 
 
 
 
 
 
 

     МАЗМҰНЫ 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

     КІРІСПЕ 

     Курстық жұмыстың өзектілігі. Өтімділік – пассив бойынша міндеттемелерді төлеу үшін актив баптарын ақшаға айналдыру мүмкіндігі; материалдық құндылықтарды өткізудің‚ сатудың‚ қолма-қол ақшаға айналдырудың оңайлығы; субъектінің өз активтерін қолма-қол ақшаға айналдыру және борышқорлық міндеттемелерін орындау қабілеті (төлем төлеуге қабілеттілік). Өтімділік кәсіпорындар мен несие мекемелерінің қаржы жағдайының маңызды сипатамасы болып табылады. Оның көрсеткіштерінің бірі – ақшалай қаражат пен тез өткізілетін активтердің міндеттемелер сомасына қатынасы. Өтімділік қозғалысы дегеніміз қолма-қол ақшаның ағылып келуі мен оның төлемдері‚ кез келген уақытта қолда болатын ақшалай қаражаттың мөлшері. Кәсіпорынның нарықтағы‚ сыртқы экон. және басқа қызметтегі шешуші жағдайы қолма-қол ақшаның қозғалысы көрсеткішімен айқындалады. Активтердің өткізілу дәрежесіне қарай оларды мынадай топтарға бөлуге болады:

     Өтімділігі  жоғары топтар – ақша‚ алтын‚ ағымдағы шотта тұрған қаражат‚ қысқа мерзімді мемл. бағалы қағаздар‚ вексельдер‚  тез сатуға болатын мүлік‚ т.б.;

     Өтімділікгі орташа топтар – меншікті бағалы қағаздар‚  жөнелтілген тауарлар‚ көрсетілген  қызметтер‚ орындалған жұмыстар бойынша  мерзімі өтіп кеткен берешек;

     Өтімділікгі төмен топтар – тауар-материалдық  құндылықтар‚ негізгі құрал-жабдық.

     Түрлі мақсаттар үшін фирмалар балансының өтемпаздығын талдап‚ бағалау кезінде  аудиторлар әдетте мынадай көрсеткіштерді қолданады:

     Меншікті  айналым капиталы – айналым капиталы мен қысқа мерзімді міндеттемелер  арасындағы айырма;

     Өтімділік коэффициенті – өтімділікгі жоғары активтер мен қысқа мерзімді міндеттемелер  арасындағы ара салмақ;

     Өтеу  коэффициенті – айналым активтері  мен қысқа мерзімді міндеттемелер  арасындағы ара салмақ.

     Жаппай  төлем қабілетсіздік және көптеген кәсіпорындарға банкроттық процедуралар қолдану жағдайларында қаржылық-экономикалық жағдай объективтік және дәл беғалаудың бірінші дәрежедегі мәні болады. Мүндай бағалаудың негізгі критерийі төлемқабілеттілік  көрсеткіштері мен кәсіпорынның өтімділігі дәрежесі болып табылады.

     Жұмыстың  мақсаты – кәсіпорынның өтімділігі туралы жалпы түсінік беру және өтімділікті жоғарлату резервтерін қарастыру.

       Осы масатқа жету үшін мынадай  міндеттерді шешу алға қойылып отыр:

     - кәсіпорынның өтімділігі туралы  жалпы түсінік беру;

     - кәсіпорынның қаржылық жағдайын  талдаудағы өтімділіктің қолданылу  мәнін ашу;

     - өтімділік түсінігі және баланстың  өтімділігін талдау;

     - активтер өтімділігін талдау;

     - баланс өтімділігін кешенді түрде  бағалау;

     - кәсіпорынның активтерінің өтімділігі  мен төлем қабілеттілігін арттыру;

     - кәсіпорынның қаржылық  тұрақтылығы  мен  іскерлік белсенділігін   арттыру мәселелерін қарастыру.

     Зерттелу  объектісі – стратегиялық және оперативтік жоспарлау жүйесі.

     Жұмыстың  теориялық-әдістемелік  негіздері ретінде Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә. Назарбаевтың еңбектері, Елбасының жыл сайынғы Қазақстан халқына жолдаулары, «Қазақстан-2030. Барлық қазақстандықтардың гүлденуі, қауіпсіздігі мен әл-ауқатын жақсарту» стратегиясы, отандық ғалымдар Ж. Сундетулы мен Ж. Көмекбаеваның «Әлеуметтік-экономикалық дамуды болжау және жоспарлау» атты еңбектері және Қазақстан Республикасы Экономика және бюджетті жоспарлау министрлігінің 2010-2014 жылдарға арналған стратегиялық жоспары, сонымен қатар шетелдік және отандық «қаржы», «қаржылық менеджмент» оқулықтары қолданылды. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

     

1. Кәсіпорын өтімділігінің теориялық  негізі

 
     

1. Кәсіпорынның  өтімділігі туралы жалпы түсінік

 

     Өтімділік (Өтемпаздық)– пассив бойынша міндеттемелерді  төлеу үшін актив баптарын ақшаға айналдыру мүмкіндігі; материалдық  құндылықтарды өткізудің‚ сатудың‚ қолма-қол ақшаға айналдырудың оңайлығы; субъектінің өз активтерін қолма-қол  ақшаға айналдыру және борышқорлық  міндеттемелерін орындау қабілеті (төлем төлеуге қабілеттілік). Өтімділік  кәсіпорындар мен несие мекемелерінің қаржы жағдайының маңызды сипатамасы болып табылады. Оның көрсеткіштерінің бірі – ақшалай қаражат пен тез өткізілетін активтердің міндеттемелер сомасына қатынасы. Өтімділік қозғалысы дегеніміз қолма-қол ақшаның ағылып келуі мен оның төлемдері‚ кез келген уақытта қолда болатын ақшалай қаражаттың мөлшері. Кәсіпорынның нарықтағы‚ сыртқы экон. және басқа қызметтегі шешуші жағдайы қолма-қол ақшаның қозғалысы көрсеткішімен айқындалады. Активтердің өткізілу дәрежесіне қарай оларды мынадай топтарға бөлуге болады:

     Өтімділігі  жоғары топтар – ақша‚ алтын‚ ағымдағы шотта тұрған қаражат‚ қысқа мерзімді мемл. бағалы қағаздар‚ вексельдер‚  тез сатуға болатын мүлік‚ т.б.;

     Өтімділікгі орташа топтар – меншікті бағалы қағаздар‚  жөнелтілген тауарлар‚ көрсетілген  қызметтер‚ орындалған жұмыстар бойынша  мерзімі өтіп кеткен берешек;

     Өтімділікгі төмен топтар – тауар-материалдық  құндылықтар‚ негізгі құрал-жабдық.

     Түрлі мақсаттар үшін фирмалар балансының өтемпаздығын талдап‚ бағалау кезінде  аудиторлар әдетте мынадай көрсеткіштерді қолданады:

     Меншікті  айналым капиталы – айналым капиталы мен қысқа мерзімді міндеттемелер  арасындағы айырма;

     Өтімділік коэффициенті – өтімділікгі жоғары активтер мен қысқа мерзімді міндеттемелер  арасындағы ара салмақ;

     Өтеу  коэффициенті – айналым активтері  мен қысқа мерзімді міндеттемелер  арасындағы ара салмақ.

     Жаппай  төлем қабілетсіздік және көптеген кәсіпорындарға банкроттық процедуралар қолдану жағдайларында қаржылық-экономикалық жағдай объективтік және дәл беғалаудың бірінші дәрежедегі мәні болады. Мүндай бағалаудың негізгі критерийі төлемқабілеттілік  көрсеткіштері мен кәсіпорынның өтімділігі дәрежесі болып табылады.

     Кәсіпорынның  төлем қабілеттілігі ақша сипатындағы  сауда, несиелік және басқада операциялардан келіп шығатын төлем міндеттемелерін  өз уақытында және толықтай орындау  мүмкіндігімен анықталады. Төлем  қабілеттілік коммерцияның мәмілелердің нысандар мен шарттарына, соның ішінде несиені алу әсер етеді.

     Кәсіпорынның  өтімділігі ондағы өтімді қаражаттардың  болуымен анықталады. Өтімді қаражаттарға қолма қол ақшалар, банк шоттарындағы ақша қаражаттары және айналым ресурстарының  тез өтетін элементтері жатады. Өтімділік  кәсіпорынның кез келген уақытта  қажетті шығындарды жүзеге асыру  қабілетін бейнелейді.

     Өтімділік пен төлем қабілеттілік экономикалық категория ретінде тең емес, бірақ  тәжірибиде олар өз араларында тығыз  өз ара байланысты.

     Кәсіпорынның  өтімділігі қарыз міндеттемелері бойынша  төлем қабілеттілікті көрсетеді. Кәсіпорынның кредиторлар және бюджет алдындағы  өз қарыз міндеттемелерін өтеуге қабілетсіздігі банкроттыққа әкеледі. Кәсіпорынды банкрот деп тану үшін негіз тек олармен бірнеше айлар ағымында бюджет алдындағы өз міндеттемелерін орындай алмауы емес, сонымен бірге кәсіпорынға қаржылық және мүліктік талаптары бар жеке және заңды тұлғалардың алдындағы міндеттемелерін орындай алмауы.

     Төлемқабілеттілік пен өтімділікті бағалау үшін келесі амалдар қолданылады:

     \ Баланстық активтік және пассивтік төлемдердің өзгерісін құрылымдық талдау;

     \ өтімділіктің қаржылық коэффициенттерін есептеу;

     \ есепті кезегі ақша қаражаттары қозғалысын талдау.

     Баланс  өтімділігін бағалаудағы негізгі  міндет кәсіпорындардың оның активтері  мен міндеттемелерін өтеу шамасын  анықтайды, олардың ақша нысанына айналу мерзімімен міндеттемелердің өтеу мерзіміне  сәйкес келеді.

     Талдауды  жүргізу үшін баланс активі мен пассиві  келесі белгілер бойынша топтастырылады:

     \ өтімділіктің кему дәрежесі бойынша;

     \ төлеу мерзімі дәрежесі бойынша

     Активтердің ақша қаражаттарына айналу жылдамдылығына байланысты келесі топтарға бөлінеді:

     А1- ең өтімді активтер. Бұған ақша қаражаттарымен қысқа мерзімді қаржылық салымдар

     А2- тез өткізілетін активтер. Дебиторлық борышпен басқа активтер.

     А3- баяу өткізілетін активтер бұған  айналым активтерімен ұзақ мерзімді қаржылық салымдар жатады.

     А4- қиын өткізілетін активтер. Бұл айналымнан тыс активтер.

     Пассивтерді топтастыруолардың қайтарылу мерзімі  дәрежесі бойынша жүреді

     П1- ең қысқа мерзімді міндеттемелер. Бұған  кредиторлық борыш және басқада  қысқа мерзімді пассивтер жатады

     П2- қысқа меззімді пассивтер. Заемдық  қаражаттар жатады.

     П3- ұзақ мерзімді пассивтер. Ұзақ мерзімді несиелер мен заемдық қаражаттар жатады.

     П4- тұрақты пассивтер. Капитал мен  резервтер жатады.

     Баланс  өтімділігін анықтауда активтермен  пассивтер топтары өз араларында салыстырылады.

     Кәсіпорынның  қаржылық-экономикалық жағдаиын талдауды ескеру мен қабылданған бизнес жоспар негізінде қаржылық ресурстарды  басқарушешімдер жасақталынады.

     Қаржылық  жоспарлауды жасақтауды пайда немесе зиян шегуді болжамдап бастаған дұрыс, себебі сату көлемін болжау бойынша  берілгендер болса, материалдық  және еңбек ресурстарының қажетті  мөлшерін есептеуге, материалдық және еңбек шығындарын анықталады. Одан кейін қолма қол қаражаттар қозғалысы  болжамы жасақталанады. Оны анықтаудың қажеттілігі пайда немесе зиян шегу болжамын түсіндіргенде төлемдерді жүзеге асыру тәртібінде көрсетілмейді. Қолма қол қаражаттардың қозғалысын болжау қолма қол қаражаттардың құйылуын, қолма қол қаражаттардың ағылуын, таза ақша ағынын банк шотының бастапқы және соңғы сальдосын ескереді.

     Кәсіпорынның  төлемқабілетті жағдаиын қамтамасыз ету  мақсатында оның қаржылық жағдаиы, қаржылық турақтылығымен орнықтылығы есептеледі.

     Кәсіпорынның  іскерлік белсенділігін сапалық  және сандық критериилердің жүйесі ретінде  қарастыруға болады.

     Сапалық критериилер – бұл өтім нарығының  кеңдігі, кәсіпорынның жақсы атағы, басеке қабілеттілік тұрақты жеткізіп берушілер мен тұтынушылардың болуы. Бұндай формальды емес критерилерді басқа кәсіпорынның критериилерімен  салыстырып қарау керек.

     Іскерлік  белсенділіктің сандық критериилері абсолютті  және салыстырмалы көрсеткіштермен  анықталады. Абсолюттік көрсеткіштер ішінен өндірілген өнімді өткізу көлемін, пайда авансыланған капитал шамасын  бөліп алу керек.

     Осы көрсеткіштердің салыстырмалы динамикасын  мақсатқа сай есептеу керек. Тиімді ара қатынас

     ТП>ТВ>ТАК>100%

     Мұнда ТП – пайданың өзгеру қарқыны; ТВ - өнімді өткізуден түскен түсімнің өзгеру қарқыны; ТАК – кәсіпорынның активтерінің өзгеру қарқыны. Келтірілген ара  қатынас «Кәсіпорын экономикасының алтын ережесі» атағын алды: кәсіпорынның мүлігімен өткізу көлеміне қарағанда  пайда жоғарырақ темптерімен  өсуі керек. Бұл мынаны білдіреді: өндіріс  шығымдары және айналымы төмендеуі  керек, ал кәсіпорын ресурстары тиімдірек  қолданылуі керек. Дегенмен тұрақты  табысты кәсіпорынның тәжірибесінде  де кей жағдайда осы ара қатынастан ауытқу болуы мүмкін.

     Себептері де әр түрлі болуы мүмкін: ірі  инвестициялар, жаңа технологияларды  менгеру, басқару мен өндіріс  құрылымын қайта ұйымдастыру, модернизация және қайта құру және т.б..

     Бұл шаралар көбі несе сыртқы ортаның  ықпалымен келтірілген және алдағы уақытта пайда әкелетін қаржылық салымдарды талап етеді.

     Іскерлік  белсенділіктің салыстырмалы көрсеткіштері  ресурстарды қолдану тиімділігінің  деңгеиін сипаттайды. Іскерлік белсенділіктің көрсеткіштерінің беріліп отырған  жүйесі кәсіпорынның бухгалтерлік (қаржылық) есеп беруінің мәліметтеріне негізделеді.

     Бұл жағдай көрсеткіштер есебінің берілгендері бойынша кәсіпорынның қаржылық жағдайындағы өзгерістер бойынша бақылауға мүмкіндік  береді.

     Есеп  беру үшін есепті кезеңдегі түсім  пайда бойынша абсолютты қорытынды  мәліметтер қолданылады. Бірақ баланс көрсеткіштері кезең басына және кезең соңына есептелген яғни, бір  кезеңдік сипатта болады. Сондықтан  коэффициенттерді есептеу кезінде  баланс баптарының кей көрсеткіштері  қолданылады.

     Рентабелділік - өндіріс процесіндегі қаражаттардың  қолдануы дәрежесін және шығындарды қайтару деңгейн және өнімді өткізуді сипаттайтын кәсіорындағы өндіріс  тиімділігінің негізгі құндық сапалық  көрсеткіштерінің бірі. Егер қаржылық өрістегі кәсіпорынның іскерлік белсенділігі ресурстар аиналымының жылдамдығынан  бұрын көрінсе, онда кәсіпорын рентабелділігі оның қызметінің пайдалылық дарежесін  көрсетеді.

     Кәсіпорынның  қаржы экономикалық жағдаиын талдауда келесі рентабелділік көрсеткіштерінің ерекшеліктері маңызды ықпал  етеді.

     Тарихи  аспект.рентабельділік көрсеткіштері  кәсіпорынның жұмысының нәтижелігін  есепті кезеңге көрсетеді. Атап өткеніміздей кәсіпорынның шарушылық қызметінде ірі инвестициялар мен шығындарды керек ететін өзгерістер болуы мүмкін – пайда.

     Ол  қозғалмалы, онда өтіп кеткен кезеңдегі  қызмет нәтижелері, өндірілген өнім саны, баға денгейі көрінеді, кейбір формалары  көрсеткіштің ортақ бөлгіші болып  немесе меншікті капитал (Ис) немесе аиналымнан тыс активтер (Ғ) болуы мүмкін.

     Кәсіпорынның  қызмет өрісі. Негізгі критерии –  бизнестегі тәуекелділік. өндіріс жоғары пайда алумен жүргізілуі мүмкін, бірақ  үлкен тәуекелділік құнымен және нарықтағы тұрақсыздығымен. Рентабельділікпен  негізгі көрсеткіштерін келесі топтарға біріктіруге болады:

     1. Өнімнің табыстылығымен көрсеткіштері.  Өнімді өткізуден түскен түсім  негізінде және өндіріске кеткен  шығындар негізінде есептеледі.

     2. Кәсіпорын мүлігінің табыстылығының  көрсеткіштері. Мүлік шамасының  өзгерісіне тәуелді рентабельділік  деңгейінің есебі негізінде құрылады.

     3. Қөлданылалатын капитал табыстылығының  көрсеткіштері. Инвестицияланатын  капитал негізінде есептеледі.

     Кәсіпорынның  рентабельділігін сипаттайтын көрсеткіш  есебі орта жылдық шамаларды анықтауға  негізделген. Бұл пайданың жыл басынан  бастап және барлық есепті кеңге осіңкі қортындымен есептелетіндігімен түсіндіріледі. Бөлімдегі шама, мысалы меншікті капитал  көлемі, өзгеріп кетуі мүмкін. 
 

     

2. Кәсіпорынның  қаржылық жағдайын талдаудағы өтімділіктің мәні, өтімділік шарттары

 

     Нарықтық  қатынастар жағдайында фирмалардың  қаржылық жағдайына талдау жасаудың маңызы зор. Бұл фирмалардың дербестік алуымен және өндірістік-кәсіпкерлік қызмет нәтижелері үшін толық жауапкершілік көтеретіндігімен байланысты.

     Қаржы жағдайы фирмалардың белгілі бір кезеңдегі қаржылық тұрақтылығын және өздерінің борыштық міндеттемелерін үзбеліксіз және уақытылы қайтару үшін оның қаржы ресурстарымен қамтамасыз етушілігін көрсетуді білдіреді.

     Белгілі бір күнге қаржы жағдайының тұрақтылығына  талдау жасау: кезең ішінде фирма қаржы ресурстарын қаншалықты дұрыс басқарған деген сұраққа жауап беруге мүмкіндік береді. Қаржылық ресурстар жағдайының нарық талаптарына сәйкес келіп, фирмалардың қажеттіліктеріне жауап беруі аса маңызды болып саналады.

     Фирмалардың қаржылық жағдайына  талдау жасаудың негізгі  міндеттері болып  мыналар саналады:

• қаржылық жағдайына және есепті кезең ішіндегі оның өзгеруіне жалпы баға беру;
• ақша қаражаты қозғалысы туралы есеп беру.

     Ол  сондай-ақ түсіндірме хаттан тұрады, сонымен  бірге қаржы есептеріне негізделген  өзге де метериалдармен толықтырылуы мүмкін.

     Түсіндірме  хатта аталмыш объектінің қандай есеп және есеп беру саясатынан тұратындығы  туралы ақпарат болады және онда қаржы  есебін пайдаланушылар үшін өзге де маңызды  ақпараттар ашылып көрсетілуі мүмкін.

     Субъектілер, бухгалтерлік есеп стандарттарымен  айқындалатын ықшамдалған үлгіде қаржы есептерін жасауға рұқсат етеді. Бұл үш шарттың (жағдайдың) кез келген екеуі қанағаттандырылған жағдайда (соңғы екі қаржылық жылда) ғана орын алады:

     1) жылдық кіріс – ҚР Заңдарымен белгіленген 10 000-реттік есептік көрсеткіштен артып кетпегенде;

     2) активтердің жалпы құны 60 000-реттік есептік көрсеткіштен артып кетпегенде.

     3) жыл ішіндегі жұмыскерлердің орташа саны 50-ден аспағанда.

     Баланс – қаржылық жағдайға талдау жасауды ақпараттық қамтамасыз етудің негізгі көзі болып қызмет етеді.

     Баланс  құру қағидалары: Активтер олардың өтімділік дәрежесіне қатысты орналасқан: өтімділігінің нашарлығынан жоғары өтімділікке қарай; пассивтер – баяулықтан неғұрлым шұғыл болушылыққа қатысты.

     Баланстың 5 бөлімі бар:

     1)    ұзақ мерзімді активтер.

     2)    ағымдағы активтер.

     3)    меншікті капитал.

     4)    ұзақ мерзімді міндеттемелер.

     5)    ағымдағы міндеттемелер.

     Баланс  қаржылық есептің үш элементін: активтер, меншікті капитал және міндеттемелерді  көрсетеді. Қалған екі элемент –  кірістер мен шығыстар – қаржы-шаруашылық қызметінің қаржылық нәтижелері туралы есепте көрсетіледі.

     Өндірістік  қызмет үшін әрбір кәсіпорын немесе акционерлік қоғам қажетті негізгі құралдармен бөлінген. Оларды қалыптастыру мен пайдалану кәсіпорын жұмысының қаржылық қырын сипаттайды. Төлемдерді уақытылы төлеудегі кәсіпорындардың қабілеті оның қаржылық жағдайының жақсы екендігін дәлелдейді.

     Қаржылық  жағдайына талдау жасау барысында:

     1) қаржы жағдайына;

     2) оларды қалыптастыру құралдары мен көздері арасындағы сәйкестікке;

     3) қаржылық, есеп айырысу және несие тәртібінің сақталуына;

     4) тауарлар мен дайын өнімдер қорының жай-күйіне;

     5) меншікті қаржы мен банк несиелерінің болуына;

     6) дебиторлық және кредиторлық қарыздардың жай-күйіне;

     7) қаржылық жағдайын жақсарту резервтерін айқындауға жалпы баға беріледі.

     Бухгелтерлік  есеп мәліметтері – есеп кестелері  тіркелген баланс қаржылық жағдайына  талдау жасау үшін негізгі ақпарат  көзі болып саналады. Енді қаржылық жағдайына талдау жасауды өнеркәсіп  кәсіпорнының балансын пайдалана отырып жүргізіп көрелік.

     Баланстың актив және пассив баптарын топтастыру кәсіпорынның қаржылық жағдайына терең талдау жасауға мүмкіндік береді. Бұл топтар балансты «оқу» үшін ыңғайлы және баланс бойынша фирма жұмысының қорытындыларымен және тікелей түрде оның қаржылық жағдайымен танысу баланс түрінде түсіндіріледі. Балансты оқу кезінде: баланс қорытындысының өзгеру сипаты және оның жекелеген бөлімдері мен баптары, құралдардың орналасу дұрыстығы, оның ағымдағы төлем қабілеттілігі айқындалады. Балансты зерттеу, баланс бойынша тұтастай, сол сияқты әрбір бап бойынша жекелей кезеңнің басы мен аяғындағы мәліметтерді салыстырудан басталады. Салыстыру баланс қозғалысының жалпы бағыттарын айқындауға мүмкіндік береді. Әдетте, өндірістік жағдайлардағы баланс қорытындысының көбеюі – жағымды, ал азаюы – жағымсыз бағаланады. Инфляция жағдайында кәсіпорынның мүлкі мен міндеттемелерінің құны инфляция индекстері ескеріле отырып, кезең соңына бағаланатынын атап өту көзделеді. Көрсетілген индекстер әрбір бап бойынша есептелінеді және олардың жоқ болуы кезінде ғана ресми мекемелер әзірлейтін жалпы инфляцияға қолданылады. Баланс динамикасын зерттегеннен кейін барып, өндіріс көлемінің өсу қарқыны мен өнімдерді өткізу, пайда алу анықталады.

     Негізгі құралдардың орта жылдық құнының 1 теңгеге  есептегендегі тауарлар мен сатылған өнімдерінің пайда көрсеткіштері өткен кезеңдермен айқындалады және салыстырылады. Аталмыш көрсеткіштер кәсіпорындар жетекшілерінің іскерлік белсенділігін сипаттау мақсатында пайдаланылады. Бұл көрсеткіштерден өзге, айналым және меншікті капиталының қорқайтымдығы, материал сыйымдылығы, айналымдылығы, өнімділік, экономикалық өсу мен таза түсім тұрақтылығы коэффициенті анықталады.  

     Экономикалық  өсу тұрақтылығы коэффициенті мына формула бойынша анықталады:           

     

 

     мұнда Кт – кәсіпорынның таза пайдасы          

       Ад – акционерге төленген дивидендтер    

              Мк – меншікті капитал

     Таза  пайда туралы мәліметтер «қаржылық  нәтижелер туралы есепте», ал меншікті капитал туралы мәліметтер – баланста (баланстың пассив 1 бөлімінің қорытындысы)  болады.

     Дивидендттер  туралы мәліметтер – есеп мәліметтері  бойынша алынады.  

 

 

     Бұл көрсеткіш, кәсіпорында меншікті капиталдың жеткілікті түрде жақсы пайдаланылатындығын және одан әрі қарайғы экономикалық өсу үшін жағдайы бар екендігін көрсетеді.

     Қаржылық жағдайына жалпы талдау жасалғаннан соң оның жекелеген баптарының құрылымдары зерттеледі. Баланс активінде ақша қаражаттарының, бағалы қағаздардың, қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді қаржы салымдарының, негізгі құралдардың, материалдық емес активтердің және өндірістік қорлардың көбеюі, ал баланс пассивінде – І бөлім қорытындысының көбеюі және әсіресе пайда сомасының, резервтік қордың және арнайы мақсатқа арналған қорлардың көбеюі жағымды түрде бағаланады. Дебиторлық және кредиторлық қарыздардың күрт өсуі жағымсыз бағаланады.

     Баланс  құрылымы талдау жасау кезінде, егерде «шығындар» және «күмәнді қарыздар бойынша резервтер» баптары бойынша сома көбейетін болса, онда олар аталмыш кәсіпорынның рентабелді емес екендігін дәлелдейді. Егер кәсіпорын шығынды болып саналса, онда шығындар сомасын, қалыптасқан үрдісті анықтауға мүмкіндік беретін оның алдындағы кезеңдер шығындарымен салыстыру көзделеді. «Күмәнді қарыздар бойынша резервтер» бабы бойынша сомалардың болуы, тауарлар немесе көрсетілген қызметтер үшін кешіктірілген дебиторлық қарыздардың бар екендігін растайды. Нарықтық экономика жағдайында баланстың жекелеген баптары бойынша өзгерістер сипаты басқаша бағаланатындығын атап өту көзделеді. Егер бұрындары есеп айырысу шотындағы ақша қаражаттарының көбеюі жағымды түрде бағаланып келсе, онда, қазіргі уақытта кәсіпорын бос ақша қаражаттарын неғұрлым тиімді пайдалануға, нақтысында, басқа кәсіпорындарға қарызға беруге, қысқа мерзімді бағалы қағаздар сатып алуға ұмтылады.