Жабдықтаушылармен және мердігерлермен есеп айырысу аудиті. 2

 

ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ

Экономика және бизнес жоғары мектебі

Есеп және Аудит кафедрасы

 

 

 

 

 

 

 

Курстық  жұмыс

 

Тақырыбы: Жабдықтаушылармен және мердігерлермен есеп айырысу аудиті

Орындаған:____________________

_______________________________

 

Тексерген:_____________________

_______________________________________

Алматы, 2011

 

Жоспары:

 

 

 

Кіріспе

 

1. Кредиторлық берешек аудитінің мазмұны 
2. Ағымдағы міндеттемелердің аудиті.
3. Аудиторлық тексеруді жоспарлау және тәуекелділік..
4. Жабдықтаушылармен және мердігерлермен есеп айрысу аудиті.

 

Қорытынды

       Пайдаланған  әдебиеттер

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

 

Қазақстан бүгінде әлеуметтік - экономикалық жаңару мен саяси  демократияландырудың жаңа кезеңінде. Еліміз тәуелсіздік алған жылдардан  бері, мемлекетіміз әлеуметтік бағытқа  үлкен мән беріп келеді, себебі біз нарықтық әлеуметтік бағытты  таңдадық. Бірақ елімізде жүргізіліп отырған әлеуметтік саясат, әрине  мемлекеттің қаржылық мүмкіндігіне, экономикалық дамуға байланысты.

Мемлекеттің әлеуметтік саясаты  сол елдің бастан кешіріп отырған  экономикалық даму кезеңінен, сол мемлекеттің  ұстанып отырған экономикалық саясатынан және тағы да басқа факторлардан тәуелді  болады. Соңғы жылдардағы экономикамыздың  қарқында өсуі, ЖІӨ еселеп жоғарлауы  әлеуметтік салаға құйылатын қаржының көлемін ұлғайтты.

Бұның бәрі түптеп келгенде халықтың әлеуметтік жағдайын жақсартуға бағытталған мемлекетіміздің сындарлы саясатына байланысты.  
Әлеуметтік-саяси шаралардың мақсаты нарықтық еркіндік принципінің әлеуметтік өтеу принципімен  және әр адамның лайықты өмір сүруге ажырамас құқығының үйлесімімен қамтамасыз  етілуі қажет, ал бұл міндеттерді шешуге және халықтың әлеуметтік әлсіз қабатына адамға лайықты өмір сүру деңгейін қамтамасыз етуге бағытталған мемлекеттік шаралардың жиынтығы оның әлеуметтік саясатын анықтайды.

Қазақстан Республикасы үшін, Қазақстан халқының әрбір азаматтары үшін алдағы даму жолымызды байыптайтын  ұзақ мерзімді «Қазақстан - 2030» стратегиялық бағдарламасының маңызы, мәні өте  терең.

Барлық қазақстандықтардың өсіп - өркендеуі, ел экономикасының өсуі, еліміздің қауіпсіздігі және әл –  ауқатының артуы – деп аталатын Қазақстан халқына Жолдауында болашақта  жүзеге асырылуға тиіс ұзақ мерзімді «7» басымдылық аталды. «Біздің елімізбен  айтқан перспективаларға қол жеткізуі үшін мынадай ұзақ мерзімді жеті басымдықты іске асыруы қажет» деп ерекше атап кетті.

«Қазақстан - 2030» - дан кейін  қамтылған мәселелері мен қабылданған  шешімдерінің және жоспарлау мерзімінің ұзақтығы жағынан үлкен екінші құжат  – ол Қазақстан Республикасы Президентінің 2001 жылғы 4 желтоқсандағы № 735 Жарлығымен бекітілген «Қазақстан Республикасының 2010 жылға дейінгі стратегиялық даму жоспары». Бұл құжатта Қазақстанның 2010 жылға дейінгі даму моделі анықталды.

Оның мақсаты – ұзақ мерзімді тұрғыда бәсекеге қабілетті  экономиканың негізін қалау делінді. Экономика саласындағы даму моделінде:

• халықтың тұрмыс – тіршілігін жақсарту;
• кедейшілікті жою;
• халықты жұмыспен қамтамасыз ету;
• мемлекетті экономикалық өрлеу «локомотивіне» айналдыру;
• мемлекеттің қатысуымен жүйе түзетін ірі компанияларды құру және оларды аймақтық және мүмкіншілігінше, әлемдік деңгейге шығару.

Елбасының Қазақстан халқына  арналған жыл сайынғы дәстүрлі Жолдаулары осы маңызды құжаттардың логикалық  жалғасы болып табылады, Жолдаулардың барлығы да әлеуметтік тұрақтылықты сақтау мен ел халқының өмір сүру деңгейін көтеруге бағытталған. Сонымен қатар, елдің болашақ дамуында өзіндік  орны бар бұл Жолдауларда кәсіпорынның әлеуметтік жаңғыруындағы өмір сапасының  стандарттары мен адам капиталының  сапасын арттыруға ерекше мән  берілуі кездейсоқ емес. Қазақстан  әлемнің бәсекеге қабілетті 50 елінің қатарына көрінуді міндеттей отырып, елдің ұлттық экономикасының бәсекеге қабілеттілігінің бір өлшемі – халықтың әлеуметтік жағдайының жоғары көрсеткіші, тіршілік ету деңгейінің жоғары болуы  деп қарастырып, әлеуметтік қоғам  құру стратегиясын айқындап отыр. Әлеуметттік  тұрақтылық – мемлекетіміздің үздіксіз дамуының, кәсіпорынның алаңсыз өсіп өркендеуінің маңызды кепілі. Сонымен, республикамыздың қазіргі кезеңдегі әлеуметтік саясатының ерекшеліктерін атағанда, мемлекеттік бюджет кірістерінің жоғарылауы елдегі ірі әлеуметтік бағдарламаларды өз деңгейінде іске асыруға мүмкіндік беретіні.

Бұл бағдарламада ауылды дамыту, ауылды өркендету, тұрғындарды жұмыспен қамту, кедейлікпен күрес, тұрғын үй құрылысын дамыту сияқты мәселелер  қаралған.

Әлемде орын алып отырған  қаржы нарығындағы дағдарысқа қарамай, біршама даму бағдарламаларды қаржыландыру тоқтатылса да, әлеуметтік бағдарламалардың ешбір кедергісіз жүзеге асырылатынын Елбасыныңың өзі міндеттеуі –  әлеуметтік саясат басты бағыт екенін көрсетеді. Еліміз әлеуметтік саясаттың  қалыптасуы мен дамуында, әлеуметтік саясаттың заңнамалық негізін, негізгі  бағыттарын жасап алды. Негізгі білім, денсаулық, демографиялық жағдай, халықты  әлеуметтік қорғау мен қамсыздандыруға, зейнетақы төлеу, халықты жұмыспен қамту саясаты болып келеді.

Сонымен әлеуметтік саясат қоғамдағы әлеуметтік теңсіздікті  жұмсартуға, әр адамның лайықты өмір сүруге деген құқығын қамтамасыз етуге бағытталған іс-шаралар  жиынтығы. Бұл саясатты жүргізу және әр адамның осы ажырамас құқығының  орындалуы үшін жауапкершілік мемлекетке жүктеледі, бұл мақсаттарда ол сәйкесінше табыстар қайта бөлінуін ұйымдастырады, еңбек нарығы мен еңбек қатынастарын реттеуді жүзеге асырады, әлеуметтік қорғау және әлеуметтік қамтамасыз ету жүйелерін  қалыптастырады және дамытады, осының барлығы әлеуметтік саясаттың негізгі  бағыттарын құрайды.

Әлемдегі рыноктық шаруашылықтың  идеологы Людвиг Эрхард әлеуметтік саладағы жеке бастамаларды ғана ынталандыру  қажеттігін айтады. Әрине, дейді ол, мемлекет қарттар мен мүгедектерге көмектесуі керек. Бірақ еркін экономикалық және қоғамдық құрылыста тәуелсіз өмір сүру үшін адамның өзі өмірдің  қиындығын жеңуге дайын болуы  қажет.

Осы орайда, "Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясы” атты Жолдауында Елбасының әлеуметтік саясат саласында "халыққа балық  емес, балықты ұстайтын қармақ беру керек” деген қағидатқа негізделген үлгіні ұсынуы кездейсоқтық емес. "Әлеуметтік қолдау жүйесін нарықтық экономиканың талаптарына сәйкес бағыттау керек”, деді Нұрсұлтан Назарбаев. Осыған орай Елбасы мемлекеттің қоғамымыздағы қолдауға зәру топтарға ғана көмектесу міндетін толық өз мойнына алатынын баса айтты. Басқа жағдайда әлеуметтік көмек беру саясаты "әлеуметтік топтардың қажеттіліктерімен” емес, жұмыс істейтіндердің қатарына енетін кәсіби қабілетті азаматтарды дайындаумен айналысады.

Әлемдік экономикалық тәжірибе жүргізілетін реформалардың табысты  болуы тиімді әлеуметтік саясат ұстанғанда ғана мүмкін болатынын көрсетіп берді. Қоғамдағы бойда тұмшаланған  белсенділік пен жаңа мүмкіндіктердің  ашылуына сол ғана күшті серпін беретіні сөзсіз. Нарықтық экономика адамдардың өз мүмкіншіліктерін толық пайдалануға  жетеліп, шаруашылық пен еңбек белсенділігін  арттырып, ғылыми-техникалық ілгерілеуді  тездетеді. Өзін-өзі реттеу механизмінің өзіне тән қасиеті – барлық экономикалық субъектілердің әрекеттерін  үйлестірумен қамтамасыз етіп, еңбек, материалдық және қаржы қорларын халық шаруашылығында орынды пайдалануды  қарастырады. Нарықтық қатынасқа негізделген  экономикалық жүйеге көшу әлемдік шаруашылықта Қазақстанның мемлекет аралық экономикалық одақ құрылымына кіру арқылы, жұртшылықтың қажетін қамтамасыз ететін өндірістің өсуімен қоса, оның экономикада әлеуметтік бағытын да көрсетіп береді.

Қазақстандық бухгалтерлік есептің ХҚЕС көшуіне байланысты қазіргі шаруашылық жағдайында бухгалтерлік есеп басқару шешімдерін қабылдауда маңызды орын алады.

Қазіргі кезде, жабдықтаушылар мен мердігерлер, сатып алушылармен  тапсырыс берушілермен есептесуге көңіл  бөлінеді. Бұл жағдай үнемі шаруашылық құралдардың айналымы түрлі есептеулердің  үзіліссіз жанарып тұруына ықпал  етеді.

Ең таралған есептеу түрі - жабдықтаушылармен шикізатқа, материалдарға, тауарлар және де т.б. құнды заттарға есеп айырысу түрі болып табылады.

Жоғарыда айтылғандардың барлығы  «Жабдықтаушылармен және мердігерлермен есеп айырысу аудиті»  курстық жұмысымның тақырыбын таңдауға себепші болды. Курстық жұмыстың мақсаты – жабдықтаушылармен және мердігерлермен есеп айырысуды және аудиттің қазіргі тәжірибесін зерделеу. Бұл жұмыста көзделген келесі мақсаттарды шешу қажеттілігі:

-  жабдықтаушылар мен  мердігерлермен есеп айырысу  түрін және мәнін ашу; 

     -  жабдықтаушылар мен мердігерлермен есеп айырысудың синтетикалық есептің ерекшеліктерін көрсету;

- жабдықтаушылар мен мердігерлермен  есеп айырысудың аудитінің ерекшелігін көрсету.

 

 

 

1 Кредиторлық берешек аудитінің мазмұны

 

Кредиторлық берешек –  кәсіпорынның басқа заңды немесе жеке тұлғаларға міндеттемелері.

Пайда болу сипатына қарай  кредиторлық берешек қалыпты және ақталмаған болып бөлінеді.

Қалыпты кредиторлық берешек  пен кәсіпорынның бизнес-жоспарын орындау  барысына, сондай-ақ есеп айрысудың  іс жүзіндегі формалармен байланысты.

Бұларға төлеу мерзімі  келмеген акцептелген есеп-қисап  құжаттары бойынша жабдықтаушыларға берешек және бюджетке төлемдері  өтіп кеткен берешек және т.б.

Ақталмаған кредиторлық  берешек болып бюджетпен есеп айрысу бойынша – қаржы органдарына, еңбекті өтеу бойынша – кәсіпорын  қызметкерлеріне, мерзімінде төленбеген есеп-қисап құжаттары бойынша  – жабдықтаушыларға және т.б. мерзімі  өткен берешектер саналады.

Кредиторлық берешектерді тексерудің басты міндеттері мыналар:

1. Төлем тәртібін сақтауды тексеру.
2. Есептеуде қолданылатын бағаның, тарифтің және басқа құнды көрсеткіштердің негізділігін тексеру.
3. Кредиторлық берешек сомасының шынайылығын тексеру.
4. Есептеулерді реттеу мен кредиторлық берешекті азайту жөніндегі ұсыныстарды дайындау.

Кредиторлармен есеп айрысу жағдайын бақылауды ұйымдастыру  келісім-шарттық және есептік тәртіптің  нығаюына тапсырылған ассортиментте  және төлемдік тәртіпті сақтау үшін жауапкершілікті  арттыру сапасымен өнімді жеткізу  жөніндегі міндеттемелерді орындауға, кредиторлық берешкті қысқартуға және соған орай шаруашылық жүргізуші  субъектінің қаржылық жағдайын жақсартуға мүмкіндік береді.

Кредиторлық берешектің есепті кезеңнің басы мен аяғындағы жағдайы  баланста мынадай баптардың қалдықтарымен  сипатталады:

1. Төленуге тиісті шоттар мен вексельдер.
2. Алынған аванстар.
3. Салықтар бойынша берешек.
4. Төленуге тиісті дивидедтер.
5. Негізгі компания мен еншілес ұйымдар арасындағы топ ішіндегі операциялар бойынша берешек.
6. Акционерлік қоғамның лауазымды адамдарына берешек.
7. Басқадай кредиторлық берешек.

«Төленуге тиісті шотар мен  вексельдер» бабын тексергенде  аудитор оның қалдығын «Төленетін шоттар»  шотымен салыстыру қажет, ол мыналар  үшін жабдытаушылармен және мердігерлермен есеп айрысу жөніндегі ақпаратты  жинақтап қорытуға арналған:

а) алынған ТМҚ мен айналымнан тыс активтер, орындалған жұмыстар мен тұтынылған қызметтер;

ә) алынған ТМҚ, айналымнан тыс активтер, есеп-қисап құжаттары  әлі түспеген (фактураланбаған жеткізілімдер) жұмытар мен кірістелетін қызметтер;

б) қабылдау кезінде табылған ТМҚ артығы мен айналымынан тыс  активтер;

в) тасымалдау мен т.с.с. бойынша  алынған қызметтер.

   Кредиторлық берешектер - өткен мәмілелердің немесе өткен оқиғалардың нәтижесі.

 

 

 

 Сурет 1. Ағымдағы  кредиторлық берешек құрылымы.

 

Қысқа мерзімді міндеттемелерге мыналар жатады:

• банктердің қысқа мерзімді қарыздары;
• банктен тыс қысқа мерзімді қарыздар;
• мерзімі шегерілген корпоративтік табыс салығы.

Банктердің және банктен  тыс мекемелердің ұзақ мерзімді қарыздары 1 жылдан астам мерзімге, әдетте, жаңа техниканы енгізу шығындарына, өндірісті  кеңейтуге, оны қайта құруға, қымбат бағалы жабдықты алға және басқа мақсатты бағдарламаларға беріледі.

Қарыздарды алу және өтеу бойынша операциялардың арнайы аудитін  өткізу үшін келесі көрсетілген шоттар: 4010 « Ұзақ мерзімді банктік қарыздар», 4020 «Ұзақ мерзімді алынған қарыздар»  және 4000 бөлімшенің «Ұзақ мерзімді қаржылық міндеттемелер», 4030 «Өзге  ұзақ мерзімді қаржылық міндеттемелер» қолданылады. Оларға «Ұзақ мерзімді қарыздар» мен «Қысқа мерзімді қарыздар»  аралық шоттар 1000 бөлімшенің «Банктердегі аккредитивтердегі, чектердегі, карт-шоттардағы және басқа шоттардағы ақша», 4120 «Еншілес(тәуелді) ұйымдарға кредиторлық берешек», 4110 «Жеткізушілер мен мердігерлерге  берілетін ұзақ мерзімді берешек» және басқа шоттармен кореспонденция алынған қарыздар сомалары кредит бойынша, ал дебет бойынша – ақша есебі  жүргізілетін шоттармен корреспонденцияда  өтелген қарыздар осмасы беріледі.

Қарыздар беру мен өтеуге байланысты барлық мәселелер банк ережелерімен және қарыз алушы ұйым мен банк арасындағы кредиттік шарттарымен  реттеледі. Бұл мақсатүшін кредиттік  шарт рәсімделеді, онда кредитеу объектісі, қарыз беру мен қайтару мерзімдері прценттік мөлшерлемелер, оларды төлеу тәртібі, тараптардың қарызды беру мен өтеу жөніндегі міндеттмелері, құқықтары мен жауапкершілігі, құжаттар тізбесі және оларды банкке ұсынудың мерзімділігі мен басқа жағдайлар көрсетіледі.

Ұзақ мерзімді кредиторлық  берешектерді тексергенде, аудитор  бәрінен бұрын баланста көрсетілген, есепті кезеңнің басы соңындағы қалдықтың  Бас кітаптың жоғарыда аталған шоттар мен журнал-ордердің мәліметтеріне  қарап сәйкестігін анықтауға  тиіс.

Алйда мұны бірден жасауға  болмайды, өйткені баланста синтетикалық шоттардың қалдықтары емес, аналитикалық есептің мәліметтері келтіріледі. Басқаша айтсақ, баланстың «Қамтамасыз  етілген қарыздар», «Қамтамасыз  етілмеген қарыздар» және «Ұйымдардың  бір-біріне және еншілес ұйымдарға  беретін қарыздары», баптары аналитикалық есеп мәліметтері негізінде толтырылуы тиіс. Сондықтан аудитор синтетикалық есептің аналитикалыққа сәйкес болуына  баса назар аудару тиіс.

Ата айтатын жайт 4010-4030 шоттар бойынша аналитикалық есеп мерзімінде өтелмеген қарыздар, оларды берген банк түрлері бойынша: қарыз берушілер  мен қарызды өтеу мерзімдері бойынша  мәліметтер банк көшірмелерімен расталуы тиіс. Қарыздарды банктер тиісті қамтамасыз етуге немесе кепілдікке және белгілі  бір мақсаттарға беруге тиісті болғандықтан, біріншіден, кәсіпорын басшысын қамтамасыз ету құрамына кіруін немесе кепілдікті, екіншіден – қарызды мақстты пайдалану тексеру керек. Үшіншіден, оларды ынталандырудың толықтығы мен уақтылығына ерекше назар аудару қажет. Бұл үшін банк көшірмелерін тексеру керек. Қайтару мерзімі бұзылғанда мұның себебін анықтау талап етіледі.

Басқа кәсіпорындар мен ұйымдардан алынған ұзақ мерзімді қарыздарды тексергенде, аудитор қарыз берушілермен мәліметтерді салыстыру нәтижелерімен анықтауға  тиісті, қайтарылмаған қарыздың қаржы  қалдықтарының дұрыстығын айқындауға тиісті. Аудитор бір мезгілде басқа  кәсіпорындардан қарыз алудың негізділігімен заңдылығын да, сондай-ақ оларды өтеудің  толықтығы мен мерзімділігін  тексеру тиіс.

Сонымен қатар аудитор  қарыз және алынған несие үшін процент төлеудің дұрыстығын тексеріп, сондай-ақ кәсіпорынның өтелмеген қарыз (несие) қалдықтарымен бірге осы  қарыз үшін банкке тиесілі процентті  көрсету жайлы шешім (бұл туралы есеп саясатында жазылуы керек) қабылданғанын  анықтау тиіс. Проценттер сомасы банктердің қарыздары жөніндегі проценттерді төлеу бойынша, шығыстар есебінің тиісті шоттармен бірге корреспонденциясында ұзақ мерзімді кредиторлық берешектер есебі шоттарының кредиті бойынша  көрсетіледі.

Тексеру кезінде аудитор  берешек кәсіпорынға берілген вексельдермен  қамтамасыз етілгенін, ұзақ мерзімді қарыздар шотынан есептен шығарылмайтынын, вексельдік операциялар есебі ережелеріне  сәйкес ескерілетінін назарда ұстауға  тиіс.

Ұзақ мерзімді кредиторлық  берешектердің сондай-ақ «Кейінге қалдырылған  салықтар» бабы жатады. Бұл отандық  бухгалтерлік есептің мүлдем жаңа объектісі, жаңа термин, оның және «Салықтық төлем», «Табыс салғы», «Бухгалтерлік табыс», «Салықтық табыс», «Салықтық әсер» тағы басқаларының мазмұны 11 «Табыс салығы бойынша есеп» БЕС-те ашылып көрсетіледі.

Олардың кейбірін қарастырайық:

1. есепті кезең ішіндегі салықтық төлем міндеттемелер тәсілімен салықтық әсер есебі негізінде анықталады. Бұл тәсілде табыс салығы кіріс алу барысында заңды тұлға шеккен шығыс ретінде қарастырылады және тиісті табыс пайда болған кезеңге есептелінеді;
2. есепті кезеңде пайда болған уақытша айырманың салықтық әсері салықтық төлемге кірізіледі және бухгалтерлік баланста «Кейінге қалдырылған салықтар» бабы бойынша көрсетіледі;
3. Бап бойынша кезең басы мен соңындағы қалдықтардың анықтығын айқындау үшін Бас кітаптың 4310 «Кейінге қалдырылған корпоративтік табыс салғы» шотының және 5 журнал-ордердің осы шотының мәліметтерімен салытыру керек;
4. 4310 шот кредиті бойынша мыналар көрсетіледі:

а) 7710 «Корпоративтік табыс  салығы бойынша шығыстар» шотымен  бірге корреспонденцияда  болашақта  төлеуге тиісті салықтар сомасы;

ә) Дт 7710 шотының Кт 4310 шотының салықтық мөлшерлемесі ұлғаюына байланысты түзету енгізу;

б) Дт 6150 «Қаржылық аспаптардың әділ құнын өзгертуден түскен кірістер» шоты Кт 4310 «Кейінге қалдырылған корпаративтік табыс салғы» шотының салықтық есептегі өсімінің артуы кезіндегі активтерді қайта бағалауға байланысты әлеуметті салықтық әсер сомасы;

5) 4310 шот дебеті бойынша  мыналар көрсетіледі:

а) уақытша айырмалардың пайда болуы мен жойылуы нәтижесінде  төленуге тиісті немесе 3110 «Төленетін корпоративтік табыс салғы» және 7710 «Корпоративтік табыс салығы бойынша  шығыстар» шоттарымен бірге корреспонденцияда  зиянды өтеу нәтижесінде есепке жатқызылатын салықтар сомасы;

ә) салықтық мөлшерлемесінің 4310 шот Кт 7710 шотының кемуіне байланысты түзету енгізу;

 

2. Ағымдағы міндеттемелердің аудиті.

 

Ағымдағы кредиторлық  берешектерге банктердің қысқа мерзімді қарыздары, банктен тыс мекемелерден алынған қарыз және кредиторлық  берешек жатады. Банктреден қысқа  мерзімді қарыздары бір жылдан аспайтын мерзімге беріледі.

Қысқа мерзімді қарыздарды алу мен өтеуге байланысты есептеу  операциялары 3010-3030 шоттарында ескеріледі. Бұл шоттардың әр қайсысында «Қысқа мерзімді қарыздар» аралық шоты бар. Бұл щоттар пассивті, олардың сальдосы есепті кезең басындағы өтелмеген  берешек сомасын, дебет бойынша айналым – қарызды өтеуге аударылған соманы, кредиті бойынша айналым – қарызға алған соманы көрсетеді.

Өтелген кредиттер сомасына 3000 «Қсықа мерзімді қаржылық міндеттемелер» бөлімшесінің (ақшалай қаражаттың есебі  бойынша шоттармен корреспонденцияда  «Банктердің қысқа мерзімді қарыздары» аралық шоты) тиісті шоттары дебеттеледі.

Қысқа мерзімді қарыздардың  аналитикалық есебінің несиесін берген банк түрлері және жеке кредиторлар  бойынша жүргізіледі.

а) қарыз проценттерін төлеу  мен оларды кезең шығыстарына  жатқызудың дұрыстығы;

ә) 3000 бөлімшесінің «Қысқа мерзімді қаржылық міндеттемелер» («Қсықа мерзімді қаржылық міндеттемелер» аралық шоты) шоттар бойынша синтетикалық және аналитикалық есебін 4 журнал-ордерде және бухгалтерлік баланста жүргізудің дұрыстығы;

б) баланста «Ағымдағы міндеттемелер» бөлімшесінде «Ұзақ мерзімді қарыздардың  ағымдағы бөлігі» бабы келтіріледі;

в) қарыздарды өтеу мерзімі  осы бап бойынша соманың негізділігін анықтау қажет;

г) овердрафт, сенімді клиентке оның шотындағы қалдықтан тыс  берілетін қысқа мерзімді қарыз  түрін білдіреді, сондай-ақ жеке есептелетін, мерзімінде төленбеген банк қарыздары.

3020 «Банктік операциялардың  жекелеген түрлерін жүзеге асыратын  ұйымдардың қарызы» шотына аналитикалық  есеп, қарыз берушілер мен қарызды  өтеу мерзімдері бойынша жүргізіледі.

Банктен тыс мекемелерден алынған қысқа мерзімдік қарыздар көбінесе вексельмен коммерциялық кредит және берешек міндеттемелерге «серіктестік»  кредит түрінде болады.

Қалдықтардың жыл басы мен соңындағы «Басқадай кредиторлық  берешек» баланстық бабы бойынша  анық сенімділігін анықтауға баса назар  аударған жөн. Сонымен бірге оларды Бас кітапта көрсетілген 3350 «Еңбекақы  төйлеу бойынша қысқа мерзімді кредиторлық  берешек», 3360 «Жалдау бойынша қысқа  мерзімді берешек», 3380 «Төлеуге қысқа  мерзімді сыйақылар», 3390 «Өзге қысқа  мерзімді кредиторлық берешек шоттар бойынша жиынтық қалдықтармен, сондай-ақ 9 журнал-ордердің   3350, 3360, 3380, 3390 шот  кредиттері бойынша мәліметтермен  салыстыру қажет.

 

3. Аудиторлық тексеруді жоспарлау және тәуекелділік..

 

Аудиттің объектілері  ұйымның ерекшелігіне, басқарманың  талаптарына байланысты әртүрлі  болуы мүмкін: бухгалтерлік есеп, қаржылық есептілік, салық есебі, ұйымды басқару  құрылымы, ұйымның активтерінің жағдайы, қаржылық тұрақтылық пен төлем қабілеттілігі  және т.б. Ал қысқа мерзімді қаржылық міндеттемелер аудитінің объектілеріне  келесілер жатады:

- қарыздар бойынша банктермен;

- қысқа мерзімге алынған  қарыздар бойынша банктен тыс  мекемелермен;

- дивиденттер және қатысушылар  табысы бойынша алашақтардың  қысқа мерзімді қарыздары бойынша;

- ұзақ мерзімді қаржылық  міндеттемелердің ағымдағы бөлігі  бойынша;

- қысқа мерзімді басқалай  қаржылық инвестициялар бойынша  есеп-айырысу.

Аудиторлық тексеру жүргізу  үшін қажетті ақпарат көздері:

- заңға және белгіленген  нормаға сәйкес құжаттар;

- шаруашылық келісім-шарттары;

- коммерциялық актілер;

- ішкі ұйымдастыру құжаттары;

- өткен мембақылау, ішкі  бақылау мен аудиттің материалдары;

- бастапқы және қосымша  есеп құжаттамасы (төленетін шоттар, шот-фактуралар, сенім хаттар, аванстық  есептер, кассирдің есептері, банктік  көшірмелер, тауарлы-транспорттық қосымшалар, төлем тапсырмасы, төлем құжаты);

- бухгалтерлік есеп регистрлері  (3010 "Қысқа мерзімді банктік  займдар", 3020 "Қысқа мерзімге  алынған қарыздар", 3030 "Дивиденттер  және қатысушылар табысы бойынша  алашақтардың қысқа мерзімді  қарыздар", 3040 "Ұзақ мерзімді  қаржылық міндеттемелердің ағымдағы  бөлігі ", 3050 "Қысқа мерзімді  басқалай қаржылық инвестициялар  " шоты бойынша сомалардың қозғалысы  бойынша мәліметтер; № 4, 5, 9 журнал-ордер  немесе экономикалық ақпараттарды  арнайы бағдарламада өңдеген  жағдайда жүйедегі ақпараттар);

- инвентаризациялау мәліметтері;

- тоқсандық және жылдық  бухгалтерлік есеп, бас кітап, "Сату" кітабы, "Сатып алу" кітабы;

- кредиторлық қарыздың  қозғалысы бойынша статистикалық  есептер және т.б.

Осылайша, жұмыста аудиттің бір түрі таңдалған - бұл операциондық аудит. Оның жалпы мақсаты - есептілікте  тартылған қаражаттардың қолда  бары мен қозғалысы ретінде көрсетілетін ұйымның қысқа мерзімді қаржылық міндеттемелері бойынша есеп-айырысу  жағдайы туралы мағлұматтардың объективті және сенімді болу деңгейіне өз пікірін  білдіру болып табылады.

Қойылған мақсатқа жету үшін келесідей міндеттерді шешу қажет:

- ұйымдағы ішкі бақылау  жүйесі мен бақылау тәуекелділігін  бағалау;

- жасалған есептіліктің  объективтілігін растау үшін  мағлұматтар жинау.

Кез келген аудиторлық тексеру  үш кезеңнен тұрады: ұйымдастыру (дайындық), зерттеу (негізгі), аяқтау.

Ұйымдастыру кезеңі өз алдына екі әдістемеден тұрады: клиентпен  келісім-шартқа отыру, жоспарлау (старегиясы).

Аудитті жүргізудің негізгі  кезеңі тыңғылықты жоспарлау болып  табылады, ол аудитордың аудитті жүргізу  мерзімі, графигі және көлемі көрсетілген  жалпы жоспарын жасауынан тұрады. Біріншіден, клиенттің аудиторды  шақыру себебін анықтау қажет. Сосын  клиенттің айналысатын қызметімен, ішкі бақылау жүйесімен танысып, аудиттің жалпы бағдарламасы мен жоспарын дайындау болып табылады. Бұдан кейін міндеттеме- хаты, яғни клиент пен аудиторлық фирманың  арасында келісім жасалады. Міндеттеме- хатының нысаны ХАС - қа  сәйкес жасалады. Бұл міндеттеме- хатында келесідей негізгі жағдайлар қарастырылады:

- екі жақтың міндеттемелері;

- аудитордың жасайтын  жұмысының көлемі;

- қойылған міндеттемелерге,  аудиттің көлеміне және тексеріс  жүргізуге аудитордың келісімі  құжаттамада расталады;

- ұйымның (клиенттің) алдындағы  аудитордың жауапкершілігі анықталады;

- аудиторлық есеп пен  қорытынды тапсырудың нысаны  анықталады.

Аудиторлық тексеру жүргізудің кезеңдері:

- осы ұйымның қызметінің  ерекшеліктерін зерттеу;

- жұмыс бағдарламасы мен  жоспарын жасау;

- аудиторлық дәлелдеулерді  жинау және жұмыс құжаттарын  рәсімдеу;

- аудиторлық құжаттамалар құру;

- ұйымның қаржылық тұрақтылығы  мен төлем қабілеттілігі туралы  анықтама құру мен аудиторлық  қорытынды дайындау.

Жоспарлау кезеңінде келесідей  сұрақтар қарастырылады: тапсырыс берушінің  бизнесінің бағыты, қызметінің тарихы, ағымдағы жағдайлары, болашақ перспективасы, өнімнің түрі, өнім шығарылатын нарық, бухгалтерлік есепті жүргізу формасы  мен әдістері және т.б. Аудитті жоспарлау  кезінде тәуекелділік пен маңыздылықты ескеру өте маңызды болып табылады. Аудиторлық қорытындыда тәуекелділік пен маңыздылыққа қатысты екі  маңызды сөз тіркесі болуы  қажет. "Біздің ойымызша" деуі, ол аудитордың қорытындыны өзінің жеке кәсіби пікірінде құрғандығын мәлімдейді және қаржылық есептіліктің дұрыс құрылғандығына ешқандай кепіл бермейді. Бұдан қаржылық есептіліктің дұрыс құрылмау тәуекелі бар деп қорытындылауға болады. Ал "Барлық маңызды жағдайларда" деген сөз тіркесін қолдануы аудиторлық қорытынды маңызды қаржылық ақпарат  көздеріне жататынын білдіреді.