Развитие кредитной системы РК

МАЗМҰНЫ

 

КІРІСПЕ........................................................................................................................3

 

I. НЕСИЕ ЖҮЙЕСІ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЭЛЕМЕНТТЕРІ .............................................5

 

1. Несие жүйесінің түсінігі және элементтері ..................................................5
2. Несие жүйесінің дамуы мен қалыптасуы.......................................................7

 

II. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА НЕСИЕ ЖҮЙЕСІНІҢ

ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН ДАМУЫ .........................................................................10

 

1. ҚР несие жүйесінің құрылымы......................................................................10
2. Банк жүйесі несие жүйесінің негізгі құрамдас бөлігі ретінде....................19

 

III. НЕСИЕ ЖҮЙЕСІНІҢ ДАМУ ПРОБЛЕМАЛАРЫ ЖӘНЕ ОНЫ ШЕШУ             

      ЖОЛДАРЫ...........................................................................................................26

 

1. ҚР-да несие жүйесінің негізгі проблемалары..............................................26

 

 

ҚОРЫТЫНДЫ...........................................................................................................30

 

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР  ТІЗІМІ..............................................................32

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

КІРІСПЕ

 

Кез келген елдің өзінің экономикасына тән  несие жүйесі болуы керек. Сол  сияқты Қазақстан Республикасы да өз егемендігін жариялағаннан бастап нарықтық қатынастардың талаптарына сай келетін несие жүйесін құруға бетбұрыс жасады.

          Нарық экономикасына өту жағдайында  және экономикалық дағдарысты  жоюда, макроэкономикалық тұрақтылыққа  қол жеткізуде ҚР несие жүйесі  маңызды рөл атқарады.

          Несие жүйесі ұғымы банк жүйесіне  қарағанда кеңірек, яғни мұнда  өзге де несиелік мекемелер  қамтылады. Несие жүйесі елдегі  ақша айналысын реттейді, заңды  және жеке тұлғаларға түрлі  несиелік қызметтер көрсетеді,  мұнда экономикалық қатынастар  пайда болады, оларды несие қатынастарына  жатқызуға болады.

          Өркениетті мемлекеттердің тәжірибесінде  несие жүйесі туралы екі түрлі  ұғым қалыптасқан: біріншісі –  несие-есеп қатынастары, оның  түрлері мен несиелеу әдістерінің  жиынтығы; екіншісі – несие-қаржы  институттарының (мекемелерінің)  жиынтығы. Несие қатынастары қарыз  капиталының қалыптасуы мен оның  жұмсалуынан туындап, несиенің  барлық формалары мен түрлерін  қамтиды. Несие жүйесі несие-қаржы  мекемелерінің жиынтығы ретінде  жеке және заңды тұлғалардың  уақытша бос ақшаларын есепшоттарда  шоғырландырып, оларды кәсіпорындарға, үкіметке және халықтың әр  түрлі топтарына қарызға береді.

Қазіргі кездегі несие жүйесінің құрылымы күрделі және көпбуынды. Несие жүйесінің  негізгі үш элементін атап көрсетуге  болады:

• Орталық (эмиссиялық) банк;
• Коммерциялық (эмиссиялық емес) банктер;
• Мамандандырылған несие мекемелері (сақтандыру, жинақ, ипотекалық, сенімгерлік және т.б.).

Несие жүйесінің  негізгі құрамдас бөлігі банктік  жүйе болып табылады, ал несие институттарының  қызметін үйлестіруші ортақ орган  болып Орталық банк (біздің елімізде Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі) есептеледі.

Қазіргі уақытта елімізде қалыптасқан несие  жүйесінің қызмет етуіне байланысты кемшіліктердің басым бөлігі банктер  қызметін реттейтін нормативтік  базаны жасаудағы артта қалушылық  және оның іске асырылуына іс жүзінде  бақылау жасау механизмдеріндегі  кемшіліктермен сипатталады.

Курстық жұмыстың өзектілігі – елімізде несие  жүйесін дамытудың маңыздылығы  және нақты секторды дамытудағы несие  институттарының орасан зор орынға ие болуы, яғни несие жүйесінің құрамдас бөлігі ретінде банк жүйесінің қызметін жетілдірудің қажеттілігін анықтау.

Курстық жұмыста Сейітқасымов Ғ.С. («Ақша, несие, банктер»), Көшенова Б.А. («Ақша, несие, банктер, валюта қатынастары»), Смағұлова  Р.О., Мәдіханова Қ.Ә., Тұсаева Ә.Қ., Сатыбалдиева Ж.Ш. («Қаржы, ақша айналысы және несие»), Мақыш С.Б. («Ақша айналысы және несие») секілді қазақстандық экономист-ғалымдардың еңбектері пайдаланылды.

Курстық жұмыстың мақсаты – несие жүйесінің  теориялық негіздеріне тоқталып, несие жүйесі туралы түсінік қалыптастыру, Қазақстан Республикасындағы несие  жүйесінің қалыптасуы мен дамуына  талдау жасау.

Курстық жұмысты жазу барысында мақсат-міндеттерімді  келесідей топтастыруыма болады:

• Несие жүйесі туралы түсінік қалыптастыру;
• Несие жүйесінің дамуына тоқталу;
• ҚР несие жүйесінің құрылысына талдау жасау;
• Несие жүйесінің құрамдас бөлігі ретінде екінші деңгейлі банктердің несиелік операцияларына талдау жасау;
• Еліміздегі несие жүйесінің проблемаларын анықтау;
• ҚР-да несие жүйесін дамытудың бағыттарын қарастыру.

Еліміздің бәсекеге қабілетті елу дамыған  елдер қатарына қосылу үшін несие  жүйесін дамытудың маңызы зор. Алдағы уақыттарда несие жүйесінің проблемалары өз шешімін тауып, еліміздің банктерінің  бәсекеге қабілеттілігін арттыру мақсатында бірқатар іс-шаралар жоспарланып  отыр.  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

I. НЕСИЕ ЖҮЙЕСІ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЭЛЕМЕНТТЕРІ

 

1. Несие жүйесінің түсінігі және элементтері

 

Несие жүйесі – жалпы банктердің (ұлттық және коммерциялық) және банктік операциялардың жекелеген түрлерін жүзеге асыратын банктік емес мекемелердің жиынтығы [2]. Несие жүйесі несиелік операциялардың көлемінің функционалдық мамандануымен және несиелік мекемелердің санымен, сонымен бірге шаруашылықты жүргізудің жекелеген субъектілеріне ұсынылатын қаржы-несие қызметтерінің санымен сипатталады.

Несие жүйесі нарықтық экономиканың құрамдас элементтерінің бірі болып табылады. Несие жүйесі арқылы кәсіпорындар, ұйымдар мен  халықтың ақшалай есеп айырысулары  мен төлемдерінің едәуір көлемі жүргізіледі, сондай-ақ ол уақытша еркін ақша құралдарын, халықтың жинақ ақшалары мен табыстарын белсенді әрекет етуші  капиталға айналдырады, көптеген әр алуан несиелік, сақтандыру, делдалдық, инвестициялық, сенімділік, кеңес беру және басқа да операцияларды орындайды.

Несие жүйесінің  ролі мен экономикалық маңызы бірқатар көрсеткіштермен сипатталады: несиелік салымдардың жалпы көлемі, кәсіпорындар мен ұйымдардың негізгі және айналым капиталының қалыптасуындағы банктік ссудалардың үлесі, жалпы төлем айналымы және т.б [4].

Несие жүйесі елдегі ақша айналысын реттейді, заңды  және жеке тұлғаларға түрлі қызметтер көрсетеді, соның нәтижесінде несиелік экономикалық қатынастар туындайды. Несиелік қатынастардың екі түрлі сипаты бар және шаруашылық субъектілері үшін де, несие жүйесі мекемелері үшін де бірдей дәрежеде қажет болады. Несие мекемелерінде ақшаны сақтау – несиелік ресурстардың құрылуын, ал оларды экономика мен халықтың қажеттілігі үшін орналастыру – несие беруді білдіреді.

Екі жақты  қатынастар мыналардың арасында болады: шаруашылық ұйымдары мен несие жүйесі, несие жүйесі мен халық, мемлекет пен несие жүйесі, несиелік мекемелер  арасында, әр түрлі мемлекеттердің несиелік мекемелері арасында.

Несиелік  қатынастар несие экономикалық категориясының әрекет етуі кезінде ақша формасында жүзеге асырылады. Несиелік қатынастардың  сыртқы көрінісін несие формасы  сипаттайды. Несие екі формада  болады: тауарлық және ақшалай. Тауарлық несие коммерциялық несиенің алғашқы  негізін қалайды. Шаруашылық жүргізуші  субъектілердің ссуданы бір-біріне беруі кезінде бұл несие ақша формасына өзгереді. Оның мәнісі мынада, яғни алушы субъект несие берушіге алынған тауарлық несиенің дәлелі ретінде  вексель, кепілдік қағаздарды немесе басқа  құжаттарды жазып береді, несие беруші оларды ақша формасында ссуда алу  үшін банкке ұсынады. Бұл жерде несиелік қатынастарды жүргізуші субъекті ретінде  шаруашылық субъектілері және банк саналады. Оның мазмұнындағы өзгерістер салдарынан несиелік қатынастардың тауарлық формасы ақша формасына ұласады. Осылайша, тауар формасы негізінде несиенің, ең алдымен банктік несиенің ақшалай формасы туындайды және дамиды.

Несиелік  қатынастардың, несие формаларының, несиелік мекемелердің жиынтығы кең  мағынадағы несие жүйесі түсінігін  құрайды.

Тар мағынадағы несие жүйесі – бұл несие-қаржы  қатынастарын ұйымдастырушы, ақша жүйесін  реттеуші және елде басқа да қаржы  қызметтерін көрсетуші несие  мекемелерінің желісі. Басқаша айтқанда, несие жүйесі банктік және басқа  несиелік мекемелердің, несиелік операцияларды  жүзеге асыруды ұйымдастырудың құқықтық формалары мен тәсілдерінің жиынтығымен  сипатталады. Несиелік қатынастарды ұйымдастырудың екі жүйесі бар: банктік және банктік  емес институттар шеңберінде. Сәйкесінше несиелік жүйенің екі негізгі  буыны қалыптасады: банктік мекемелер  және мамандандырылған несие-қаржы мекемелері [4].

Қазіргі кездегі несие жүйесі бұрынғы  жүйеден төмендегі белгілер бойынша  ерекшеленеді:

• Банктік капиталдың және банктік монополиялардың шоғырлануы және орталықтануы;
• Несиелік мекемелердің әр алуан түрлері арасындағы бәсекенің күшеюі;
• Банктік капиталдың өнеркәсіптік капиталмен байланысуы және қаржылық капиталдың қалыптасуы;
• Несиелік, соның ішінде монополистік мекемелер қызметінің ғаламдануы мен интернационалдануы және континент аралық халықаралық несиелік монополиялардың пайда болуы [4].

Қазіргі кездегі несие жүйесінің күрделі, көп буындық құрылымы бар. Егер несиелік мекемелердің өз клиенттеріне көрсететін қызметтер сипатын жіктеменің негізі етіп алсақ, онда қазіргі кездегі  несиелік жүйенің үш маңызды элементін  бөліп көрсетуге болады:

1. Орталық (эмиссиялық) банк;
2. Коммерциялық банктер;
3. Мамандандырылған несие мекемелері (сақтандыру, жинақтық, ипотекалық, сенімгерлік және т.б.) [1].

Орталық банк – бірінші деңгейдегі басты  мемлекеттік банк, мемлекеттік, халықтық және ұлттық банк деп аталуына тәуелсіз кез келген елдің ақша-несие институты. Орталық банк – бұл «банктердің  банкісі». Ол заңды және жеке тұлғалармен  операциялар жүргізбейді. Оның клиенттері – коммерциялық банктер және басқа  несиелік мекемелер, сонымен бірге  үкіметтік ұйымдар, оларға әр алуан  қызметтер ұсынады.

Орталық банк тікелей ықпал ету және реттеу, бақылау мен қадағалау қызметтерін  банктік мекемелерге ғана қатысты  орындайды. Орталық банк несиелік жүйенің  басқа буындарына негізінен тек  жанама ықпал етеді, ол несиелік және ақшалай операциялардың, нарықтың әр алуан секторларының, қаржы-несие  қызметтерінің өзара байланысынан көрініс табады.

Коммерциялық  банктер-ссудалық капитал нарығының әр түрлі секторларында әрекет етуші көп қызметті мекемелер болып табылады. Олар кәсіпкерлік тәжірибеде танымал қаржылық операциялар мен қызметтердің басым бөлігін орындайды. Коммерциялық банктер дәстүр бойынша кез келген елдің несие жүйесінің базалық жүйесі ролін атқарады. Олар бұрынғысынша үкіметтің, іскер топтардың және миллиондаған жеке тұлғалардың салымдарын жинақтаушы қаржы орталығы болып табылады. Ссудалық және инвестициялық операциялар арқылы коммерциялық банктер әр түрлі қарыз алушылар үшін өз қорларына жол ашады. 2008 жылдың басына қарай Қазақстанда 36 банк әрекет етті.

Мамандандырылған  қаржы-несие мекемелері (оларды басқаша  парабанктер деп атайды)- нарықтық экономикадағы несиелік жүйенің маңызды және объективті қажетті буыны болып табылады. Бұл мекемелерсіз экономиканың әр түрлі буындарында және халыққа көрсететін несие жүйесінің қызметтері толық болмай қалады. Парабанктік мекемелер не клиенттердің белгіленген типтеріне қызмет көрсетуге, не банктік қызметтің бір-екі түрін жүзеге асыруға бағытталады. Олардың қызметі негізінен нарықтың шағын сегментіне қызмет көрсетуге және әдеттегідей, ерекше клиенттерге арнайы қызметтерді ұсынуға негізделеді [1].

Бұл мекемелер  үшін екі жақты тәуелділік тән  болады: бір жағынан, несиелік-есеп айырысу операцияларын жүзеге асырумен байланыса отырып, олар Орталық банктің  сәйкес талаптарын негізге алуы тиіс; екінші жағынан, белгілі бір қаржылық, сақтандыру, инвестициялық немесе басқа  операцияларға мамандана отырып, олар сәйкес ведомстволардың реттеуші ықпалына түседі.

Несие қатынастарының даму дәрежесі, несие мекемелерінің  көбеюі, өндіріс пен тұтыну салаларының  банк операцияларын пайдалануы жөнінен  дүниежүзіндегі дамыған мемлекеттердің ішінде АҚШ алдыңғы қатарда келеді. Оған дәлел, осы елде ақша капиталының  орта есеппен алғанда ¾ бөлігінің  несие жүйесі арқылы өтуі.

АҚШ-тың  несие жүйесі өте дамыған болып  табылады, оған өнеркәсібі дамыған  елдер бағдарланады, ол орталықсыздандырылған  деп есептелінеді және өз құрамына Федералды резервтік жүйені (елдің  орталық банкі қызметін атқарады), 15 мың коммерциялық банкті, инвестициялық  және жинақ банктерін, ссуда сақтаушы ассоциацияларды, қаржылық компанияларды, несиелік кооперативтерді, сақтандыру компаниялары мен зейнетақы қорларын, әлеуметтік сақтандыру қорларын, өзара  несие қоғамдарын, сақтандыру депозиттері  институттарын және т.б. кіргізеді, олар 55 мыңнан астам деп есептелінеді.

АҚШ-тың  несие жүйесіне қарама-қайшы Жапондық несие жүйесі орталықтандырылған деп  сипатталады. Оған 13 ірі коммерциялық қалалық, 64 аймақтық банк, ұзақ мерзімді несиелік 3 банк және 7 траст-банк кіреді. Орталық банк – Жапон банкі. Мамандандырылған қаржы несие ұйымдарының тізімі шамамен АҚШ елдеріне ұқсас келеді [1].

 

2. Несие жүйесінің дамуы

 

Қазіргі кезде экономикасы дамыған  мемлекеттердің несие жүйесінде  көптеген өзгерістер кездеседі. Олар:

Біріншіден, банк капиталының шоғырлануы мен  орталықтануы нәтижесінде банк монополиясының пайда болуы: ХІХ-ғ. аяғы ХХ-ғ. басында  әр мемлекеттерде ақша капиталының  көп бөлігін жинақтаған ірі банктер  бөлініп шыға бастады. Бұл ірі  банктер қарыз капиталының нарығында  үстемдік етті. Олардың капиталының  мөлшері ірі клиенттерді және жинақ салушыларды өзіне тартып, нәтижесінде үлкен табыс табудан  өсті. Несие жүйесінде ірі банктердің үлесінің өсуі тек операция жүргізумен ғана емес, сонымен қатар капиталдарының бірігуінің интенсивті процесіне байланысты болады.

Капиталды шоғырландыру мен орталықтандыру ашық және жасырын түрлері кездеседі. Біріншісіне ұсақ банктердің күйреуі, олардың бір-бірімен қосылуы, бөлімшелерінің дамуы, ал екіншісіне корреспонденттік қатынастар мен көпбанктік жүйелердің дамуы жатады. Корреспонденттік қатынастар деген несие мекемелері арасындағы келісім бойынша жүргізілетін операциялар, олардың мақсаты – бір-бірінің  тапсырмасы бойынша төлемдер мен  есеп айырысуды жүзеге асыру. Корреспонденттік шоттар: «лоро» - олардікі, «ностро» - біздің қаржы деп бөлінеді. Оларда орасан ірі сома жинақталады. Мысалы, АҚШ-тағы барлық коммерциялық банктердің арасынан бірнеше ірі банктердің ресурстары басқа банктердің ресурстарының  сомасынан шапшаң өсуімен көзге  түсуде. 1960-1970жж.-да 50 ірі коммерциялық банктердің депозиттік сомасы 88,8 млрд-тан  астам 230,4 млрд. долларға жетіп, яғни 2,5 есе өсті, ал осы уақытта басқа  коммерциялық банктердің депозиттік сомасы 141,7 млрд-тан 255,1 млрд. долларға жетіп, яғни тек 1,8 есе ғана өсті. 1970ж. осы 50 ірі  банктер 13705 барлық коммерциялық банктердің депозиттік сомасының 47%-ін биледі. Мінеки сонау кезден АҚШ коммерциялық банктері осындай түсімдерге ие [3].

Екіншіден, әр түрлі несие мекемелері арасында бәсекенің күшеюі. Банк монополиясы  мен несие қатынастарының өркендеуі  қарыз капиталының нарығында  бәсекені өршіте түсті. Бәсеке біртектес  және әр түрлі несие мекемелерінің  арасында жүреді. Мысалы, коммерциялық банктер, немесе сақтандыру компаниялары өзара бәсекеге түседі. Бәсеке нәтижесінде  ірі компаниялар ірі мөлшерде несиені оңай алып, кәсіпорындарды өз ықпалында ұстау үшін несиені  жеңілдікпен береді. Ондай жеңілдіктер  несие алудың жағдайларына (яғни пайдалану  мезгіліне, мөлшеріне, қайтарылуына) жасалады. Бірақ банк қызметіне бұрынғысынша жоғары тарифтер мен проценттік төлем  ақысы сақталады. Сондай-ақ, клиенттерге  банк қызметінің қосымша түрлері  көрсетіледі (мысалы, тәулік бойы төлем  құжаттарын қабылдау, әр түрлі сұрақтарға жауап беру, кеңес беру және т.с.с.)

Бәсекенің келесі түрі - әр түрлі несие-қаржы  институттарының арасында туындайды. Мысалы, коммерциялық банктер мен  жинақ мекемелерінің арасында жинақты  өздеріне тарту үшін; коммерциялық банктер, қаржы компаниялары, несие одақтарының халыққа тұтыну тауарларына берген қарыздың үлкен бөлігі үшін; ипотека нарығындағы сақтандыру компаниялары, өзара жинақ және қарыз-жинақ банктерінің бәсекесі.

70-80 жж. несие  мекемелерінің бәсекесі өрши  түсті, оған себеп болған негізгі  факторлар: қаржылық қызметтерді  шектеуді реттейтін бірсыпыра  заңдардың алып тасталуы, қаржылық  инновацияның қарқынды өсуі, яғни  несие-ақша операциялырының жаңа  түрлерінің және есеп айырысу  мен қарыз капиталы нарығының  құралдарының пайда болуы, электронды  есептегіш машиналар мен телекоммуникация  құралдарын кең қолдану. Осы  процестердің нәтижесінде клиенттерге  көрсетілетін қызметтердің көптеген  түрлерін ұсынатын әмбебап операциялар  тенденциясы байқалып, көп бағытты  несие мекемелері құрыла бастады.  Коммерциялық банктер бұрын шұғылданбайтын  жаңа қызметпен, яғни жылжымайтын  мүлікпен операция жүргізу, лизинг, сақтандыру сияқты көп қызмет  түрлерін кең қолдана бастады.

Бәсекені  күшейтетін маңызды факторлардың бірі – қаржылық емес корпорациялардың қаржылық қызмет түрлерін атқаруы. Бұл  мекемелер банк қызметінің тек кейбіреулерін  ғана орындайтындықтан, несие институттарына таралатын заңды шектеулерге  бағынбайды. АҚШ-та оларды «банктік емес банк» деп атайды. Олар: Дженерал Моторс, Форд, ИБМ, Американ Экспресс және т.с.с.

Қазіргі кезде банктер арасындағы бәсеке халықаралық дәрежеге көтерілуде. Өндірістің мемлекетаралық мамандануы мен бірлесуі, сыртқы сауданың дамуы, еуровалюта нарығының  өсуі банк ісінің интернационалдануына және банк операцияларының көп бөлігінің  мемлекет шекарасынан шығуына әкеп соқтырды. ХХ ғасырдың соңғы ширегінде  АҚШ, Жапония, Германия, Франция секілді  бірқатар мемлекеттердің ірі банктері халықаралық қаржы концерндеріне  айналып, әлемнің әртүрлі елдерінде  көптеген несиелік, есеп айырысу, инвестициялық  операциялар жүргізді. Көптеген банктердің халықаралық операциялардан түсіретін  табысы жиынтық пайданың 40-70% құрайды.

Үшіншіден, банк капиталы мен өнеркәсіп капиталының  бірігіп қаржы капиталын құруы. Өнеркәсіп пен банк ісінде монополиялардың  пайда болуы және олардың бірігіп  жұмыс жүргізуі қаржы капиталының  құрылуына негіз болды. Себебі банктік  несие - өнеркәсіпті несиелеудің  басты көзі. Банктік несие өнеркәсіп  компанияларының тағдырын қаржы  қажет болған кезде несие берумен  шешіп отырады. Сөйтіп, несие беруші мен қарыз алушының байланысы  негізінен төмендегідей тұрғыда  жүргізіледі: өнеркәсіп компанияларына банктердің несие беруі, ағымдағы және есеп айырысу операцияларын жүргізуі, эмиссиялық құрылтайшы операциялары және акция иемдену жұмыстары.

Төртіншіден, несие жүйесіндегі құрылымдық өзгерістер. Арнаулы несие-қаржы мекемелерінің  дамуы мен олардың жұмыс масштабының  ұлғаюы қаржы капиталы нарығындағы  банк ісінің кеңеюіне жол ашып, несие  жүйесінің құрылымдық өзгерістеріне  әкеп соқтырды. Несие жүйесінде жаңа буындардың пайда болуына байланысты ресурстар мен операциялардың жиынтық сомасында коммерциялық банктердің үлесі төмендеді.

Капиталын иемденуіне қарай банктер және несие-қаржы  мекемелері мемлекеттік және жеке болып  екіге бөлінеді. Бірқатар елдерде  банкнота шығаратын ерекше құқығы бар  орталық банктер, сондай-ақ почта-жинақ  жүйесі және кейбір арнаулы несие-қаржы  институттары мемлекеттік несие  мекемесі болып табылады.

Несие жүйесіндегі  мемлекеттік сектордың көбеюі ел экономикасын мемлекеттік реттеудің  ұлғаюына байланысты. Сонымен қатар  әлемде мемлекетаралық валюта-несие  және қаржы институттары құрылуда: Халықаралық валюта қоры, Халықаралық  қайта құру және Даму банкі, аймақтық даму банктері және т.с.с [3].

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

II. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА НЕСИЕ ЖҮЙЕСІНІҢ

ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН ДАМУЫ

 

2.1 ҚР  несие жүйесінің құрылымы

 

Әр елдің  өзіндік экономикалық ерекшелігіне қарай несие жүйесінің құрылымы қалыптасады. Қазақстанның несие жүйесі еліміз егемендік алғаннан кейін  қалыптасты. Қазақстан Республикасындағы  несие жүйесі екі буыннан тұрады: біріншісі – банктік жүйе (орталық  банк және екінші деңгейлі банктер), ал екіншісі – парабанктік жүйе (банктік емес мекемелер) [2].

   ҚР несие жүйесінің құрылымының  сызбасы

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Сақтандыру

 

 

 

 

 

 

 

 

Қайнар көзі: Мақыш С.Б. «Ақша  айналысы және несие»

 

Қазақстанның  несие жүйесі орталық банк – Қазақстан  Республикасы Ұлттық банкінен, екінші деңгейлі 37 банктен, олардың ішінде 2 мемлекеттік банктен (Қазақстан Даму банкі, Қазақстан құрылыс жинақ банкі), бірақ оның 3 жабылу қаупі бар, 83 несиелік серіктестік, 157 микронесиелік ұйымдар, 75 ломбард, «Қазпошта» акционерлік қоғамы бастаған пошталық жинақ жүйесі, 36 сақтандыру компаниясы, 16 мемлекеттік емес ұлттық жинақ қоры, 6 жаңа инвестициялық қор, Қазақстанның мемлекеттік қоры және басқалардан тұрады [4].

Парабанктік жүйе экономикамыздың нарықтық қатынастарға көшуі барысында жаңадан қалыптасып, енді ғана біртіндеп дамып келе жатқан құрылымды сипаттайды. Банктік емес мекемелердің немесе парабанктік мекемелердің банктерден айырмашылығы – олар біріншіден, клиеннттердің белгілі бір түріне қызмет етсе, екіншіден, банктік операциялардың жекелеген түрлеріне қызмет көрсетеді.

Кейбір  экономикалық әдебиеттерде парабанктік  жүйенің ішіндегі несиелік мекемелерге  ломбардтарды, несиелік серіктестіктерді, несиелік қоғамдарды және несиелік жедел  жүргізу ұйымдарын кіргізеді.

Ломбардтар – бұл жылжитын мүліктерді кепілге ала отырып, қысқа мерзімзе ссудалар беретін несиелік мекеме. Тарихта ломбардтар өсімқорлық несие беретін жеке меншік кәсіпорын ретінде пайда болды. Ломбардтардың мамандану саласы жылжитын мүлік, оның ішінде бағалы металдар мен асыл тастарды кепілге алып, тұтыну несиесін беру болып табылады. Олардың несиелері негізінен қысқа мерзімге 1-3 ай аралығы және кепілге салынған мүлік құнының 50-80% мөлшерінде беріледі. Кепілге алып ссуда берумен қаатр олар клиенттердің құндылықтарын сақтау, сондай-ақ комиссиондық негізде кепілге салынған мүліктерді сатумен айналысады.

Несиелік  операцияны ұйымдастырудың басты ерекшелігі мұнда несиелік шарт және кепіл міндеттемелері болмайды.

Несиелік серіктестіктер - өз мүшелеріне несие-есеп айырысу қызметін көрсету мақсатында құрылған несиелік мекеме. Несиелік серіктестіктердің жарғылық капиталы пай қосу және міндетті кіру жарнасын төлеу жолымен қалыптасады.  Несиелік серіктестіктердің бір түріне ауыл шаруашылығы несиелік қоғамдары жатады. Олардың басты қызметі – ауыл шаруашылығына несие-есеп айырысу қызметін көрсету; шаруашылық заттарын, мал, тұқым, тыңайтқыш сатып алу шығындарын несиелеу болып табылады.

Несиелік одақтар – бұл белгілі бір жеке тұлғалардан немесе ұсақ несиелік мекемелерден ұйымдастырылатын несиелік кооперативтер. Олар негізгі екі типте болуы мүмкін: 1) қысқа мерзімді тұтыну несиесін беру мақсатында кәсіби немесе аумақтық белгілеріне қарай жеке тұлғалар тобымен ұйымдастырылған; 2) еркімен қосылған дербес несиелік серіктестік түрінде, мысалы, ссуда жинақ серіктестіктері, өзара несие қоғамдары жатады. Олардың негізгі операцтяларына келесілер жатады: салымдарды тарту және займдарды шығару; өзінің мүшелеріне қамьамасыз етілген ссуда беру; сауда-делдалдық және комиссиондық операциялар; өз мүшелеріне аудиторлық қызмет көрсету.

Бүгінде Қазақстан экономикасында банктік  емес мекемелердің мынадай түрлері  дамып отыр:

• ломбардтар;
• несиелік серіктестіктер;
• микрокредиттік ұйымдар;
• жинақтаушы зейнетақы қорлары;
• пошта-жинақ мекемелері;
• ипотекалық компаниялар.

Осылардың ішінде қазіргі кезде ломбардтық мекемелер мен несиелік серіктестіктер кеңінен дамып келеді. ҚР Ұлттық банкінің 1997 жылғы 29 тамызындағы №314 «Ломбард туралы» ережесіне сәйкес, ломбард – банк болып табылмайтын, Ұлттық банктің берген лицензиясы негізінде операциялар мен қызметтерді жүзеге асыратын заңды тұлға. «Несиелік серіктестік туралы» ҚР заңына сәйкес несиелік серіктестік – бұл оның қатысушыларының бос ақшалай қаражаттарын жұмылдыру жолымен қаржылық көмек көрсету барысындағы қажеттіліктерін қанағататндыру мақсатында заңды және жеке тұлғалардың ерікті түрде бірігуін нәтижесі болып табылады. [10]

Несиелік  серіктестік және ауыл несиелік серіктестігі ҚР заңдылықтарындағы ережелерге сәйкес мынадай ұйымдық-құқықтық формада  құрыла алады:

• командиттік серіктестік;
• толық серіктестік;
• жауапкершілігі шектеулі серіктестік;
• акционерлік қоғам.

Қазақстан Ұлттық банкі – бірінші деңгейдегі басты мемлекеттік эмиссиялық банк. Ұлттық банктің басты міндеті  айналысқа ақша шығару, банкілер арасында ақша тауарының саудасы, банк жүйесінің  эмиссиялық, несие және есеп айырысу  қызметін басқару болып табылады. Ұлттық банк елдің банк жүйесінің жоғары дәрежесі болады [1].

         Екінші деңгейдегі банктер –  эмиссиялық құқығы жоқ, бірақ  өз клиенттерінің шаруашылық  қызметін қамтамасыз етумен байланысты  несиелік, есеп айырысу және қаржылық  операциялардың барлық түрлерімен  айналысатын банктер. Олардың  жүзеге асыратын операцияларының  ең маңыздылары: уақытша бос  ақшалай қаражаттар, халық жинақтары  мен қорларын тарту, несиелеу, бағалы қағаздармен жасалатын  операциялар, т.б. Соңғы жылдары  коммерциялық банктер қаржылық  кәсіпкерліктің дәстүрлі емес  салаларына ене отырып, қызмет  аясын үнемі кеңейте келе және  клиенттерге көрсетілетін қызметтер  сапасын жоғарылата отырып, өздеріне  тән емес операцияларды белсенді түрде жүргізіп келеді [1].

 

 

          Маманданған банктер - өз клиенттерінің  басым бөлігі үшін негізінен  қызметтің бір-екі түрін көрсетуге  бағытталған мамандандырылған банктер.  Соңғы жылдары банктердің функционалдық  мамандануы айқын көрініс тапты,  өйткені ол банк қызметінің  сипатына ықпал етеді, активтер  мен пассивтердің қалыптасу ерекшелігін,  клиенттермен жұмысты ұйымдастырудың  ерекшеліктерін анықтайды. Мұндай  типтерге инвестициялық, инновациялық, ипотекалық, жинақ банктері жатады [4].