Касипорын шыгыс есеби

     МАЗМҰНЫ 
 
 

Кіріспе ………………………………………………….…………..............          3 

1 Кәсіпорын шығындары туралы түсінік

1.1 Өндіріс  шығындарының түсінігі және олардың түрлері......................         5

1.2   Өзіндік  құнды жоспарлау және өнімді  өндіру шығындары.................       9

1.3  Өндіріс  шығындарының классификациясы.........................................        12 

2 Кәсіпорындағы шығыс  есебі

2.1 Кәсіпорындағы  өндірістік есеп пен өндірісті  ұйымдастырудағы шығынның есебі және аудиті..................................................................            14

2.2 Өндіріске  жұмсалған шығындар есебі мен аудиті.....................              17

2.3 Кәсіпорындағы  өндіріске жұмсалған шығындар  есебін талдау......           19

2.4  Кәсіпорынның  ішкі аудит және бақылау бөлімінің негізгі қызметтері   21 

Қорытынды..................................................................................................        28

Қолданылған әдебиеттер ....................................................................... .....      30

     Кіріспе 

     Курстық жұмыстың өзектілігі. Елімізде өтіп жатқан нарықтық қатынастар тек экономиканы дамыту үшін ғана емес, бүкіл қоғамдық өмір үшін де орасан зор маңызы  бар екендігі республикамыздың тәуелсіздігіне 18 жыл ішінде атқарылған жұмыстар көз жеткізе дәлелдейді. Реформа қалыптасқан экономикалық  қатынастарға елеулі өзгерістер еңгізді және сайып келгенде әрбір еңбекшінің мүддесін қамтыды. Сондықтан бұған дейін ынта- ықыластың уақыт өткен сайын әлсіремейтіндігінің қайта арта түсетіндігін өмір көрсетіп отыр.

     Кәсіпорынның  өндірістік құрылымы оның бөлімшелері, кооперациялары арасындағы еңбек бөлінісін  сипаттайды. өндірістік процесті кеңістікте оңтайлы тұрғызу- оның тиімділігінің  қажетті шарты.

     Кәсіпорынның  өндірістік құрылымы оның жұмыс істеуін және дамуын қамтамасыз ететін элементтердің өзара іс- қимылын тұлғалайды. Өндірістік құрылымның басты элементі жұмыс орны, учаскелер және цехтар болып табылады. Өндірістік процесс шикізаттармен материалдардың дайын өнімге айналуына бағытталған еңбек процестерінің жиынтығы болып табылады. Өндірістік процесті оңтайлы ұйымдастыру принциптері – мамандандыру, қосарластық және үйлесімділік, тік дәлдігі және үздіксіз, ырғақтылық және техникалық жарақтандыру болып табылады.

     Пайда өндіріс және таза табысты бөлу, экономикалық ынталандыру қорын жасау және пайдалану үдерісі кезінде кәсіпорын ұжымдары мен оның жеке мүшелерінің арасында қалыптасатын экономикалық қатынастардың белгілі бағытын білдіреді. Өндірісті басқарудың жаңа жағдайында ішкі шаруашылықтың күрделі қаржыны қаржыландыру, негізгі табыстарды құру және өзіндік айналмалы құралдарды толтыру ісінде бюджеттік қаржы емес, кәсіпорынның өз табысы негізгі қаржылық көзге айналады.

     Өнімнің     сапасын     басқару     стандарттауға    негізделеді.    Ол        ұлттық шаруашылықтың,    халықтың,   қорғаныстың,    экспорттың    қажеттілігі    үшін дайындалатын өнімдерге үдемелі өнімдерге талаптарды анықтайтын норматив- ті- техникалық негізі болып табылады.

           Кәсіпорынның  өндірістік  шешімдері  нарық жағдайлары  мен шығындар  арқылы анықталады. Өнім  көлемінің өзгеруі фирмалардың ұсынатын  тауарлардың мөлшері және  оның  бағасымен байланысты.  Өндірістің  шығындары бухгалтерлік  және  экономикалық  шығындар  болып бөлінеді. Бухгалтерлік  шығындар  бұл  өнімнің  өзіндік  құнының  құрамына  кіретін  нақты  шығындар.  Бұлар  шикізат,  материалдар,  жалақы,  амортизация,  салықтар  және  т.б.  Экономикалық  шығындарға  барлық  шығындар  жатады.  Соның  ішінде  кәсіпорынның (фирма)  өз  меншігіндегі  сатып  алынбайтын өндіріс  факторларын  пайдаланбағандағы  айқынсыз  шығындар.  Сонымен  экономикалық  шығындар – бухгалерлік  және  балама шығындардан  тұрады.

      Өндіріс шығындар есебіне тоқталатын  болсақ,   кәсіпорын шығындары  – мемлекеттің қаржы саясатының маңызды құралы, оның орталықтандырылған және орталықтандырылмаған кірістерін пайдалануға байланысты болатын қаржы қатынастарының бір бөлігі. Өндіріс шығындарының өзгешелігі сол, ол қызметтің тек мемлекеттік сферасының қажеттіліктерін қамтамасыз етеді. Сондықтан мемлекет шығындарының мазмұны мен сипаты мемлекеттің экономикалық, әлеуметтік, басқару, қорғаныс және т.т. функцияларымен тікелей байланысты.

    Осы аталған мақсатқа қол жеткізу  үшін зерттеу барысында төмендегідей міндеттер алға қойылды:

    - «шығындар» мен «шығыстардың»  түсінігін жүйелеу және өндіріс  шығындарының жіктемесін ұсыну;

    - кәсіпорындағы шығыс есебін анықтау;

    - Өндіріс шығындарының басым бөлігі қоғамдық тауарды, игіліктерді және қызметтер көрсетуді өндіруге немесе олармен халықты қамтамасыз етуге бағыттау;

    - өндіріске жұмсалған шығынның есебі және аудитін белгілі бір кәсіпорын мысалында көрсету;

    - қой шаруашылығының салалық ерекшеліктеріне  байланысты шығындар есебінің  ұйымдастырылуын тәжірибелік зерттеу  және жетілдіру бойынша ұсыныстар беру;

    - Өндіріске жұмсалған шығынның есебі және аудитін зерттеу.

    - саладағы өндірістік шығындар  мен өнім шығымына ішкі аудитті  ұйымдастыру жолдарын қарастыру.

    Зерттеу объектісі ретінде қой шаруашылығымен айналысатын Алматы облысы Жамбыл ауданының «Дулат-Нұр» және «Еділ» шаруа қожалықтары таңдап алынды.

    Зерттеудің  пәні қой шаруашылығында шығындар есебі мен ішкі аудитті ұйымдастыру, өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау мәселелеріне байланысты ғылыми-әдістемелік және ұйымдастырушылық аспектілері болып саналады.

     Диплом  жұмысының  құрылымы. Кіріспе, үш бөлім, қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

1 Кәсіпорын шығындары туралы түсінік 

    1.1 Кәсіпорын шығындарының түсінігі және олардың түрлері 

     Кәсіпорын шығындары - бұл кәсіпорынның өндіруге және   өнімді    сатуға     кеткен барлық    шығындардың   сомасы,    яғни     өнімді     өндіруге     кеткен        еңбек шығындарының жиынтығы. Өндіріс шығыны өзіне шикізат, материал, жанармай, электроэнергия, тұрақты капиталдың өткізілген бөлігі  мен  жұмыс  күшін  сатып алуға      кететін    шығындарды  еңгізеді.  Тауарды    дайындауға    кәсіпорынның жұмсаған шығындары тұрақты және өзгермелі капитал сомасына  тең.   Айналым шығындар категориясы тауарды өткізу және сатып    алумен байланысты. Бұл жағдайда К.Маркс бағаның құннан  ауытқу  мәселесінен қараған.   Ол   өз    ойын мынаған негіздеді: тауар білігінің құнын- өндіріс шығыны мен айналым шығыны құрайды.   Айналым   шығындары    өндіріс   процесінің    айналым       саласында жалғасатынын көрсетеді, сөйтіп тауардың өлшем орауын, сорттауын, тасымалдануы және сақталуын еңгізеді.

     Батыс елдері ғылыми- экономистерінің жасаған  өндіріс шығындарының қазіргі тұжырымдамасы  бұл ұғымды тіпті басқаша түсіндіреді. Олар экономикалық ресурстарының барлық түрлерінің шектеулігімен және оларды баламалы қолдану мүмкіндіктерін ескереді.

     «Мәселе мынада: барлық керекті тұтыныстарды қанағаттандыру үшін ресуртар ешқашан  жеткілікті болған емес. Осы  жағдайда  қатысты  өндіріс  туралы мәселені  қайсы  бір  шешу  кейбір  заттардан  бас  тарту  қажеттілігін   туғызады. Сондықтанда барлық шығындар  балама  шығындарды  құрайды.  Балама  өндіріс шығындары басты кедергі болып табылады және олармен фирма өткеру процесінде өзінің пайдасын көбейту мүмкіндігінде ұшырайды.

     Батыс   мектебі   өкілдерінің  есептеуінше,  өндіріс  шығындар  екіге  бөлінеді: тұрақты және өзгермелі.

     Тұрақты шығындар- бұл сыртқы өндіріс факторын тікелей қолданумен байланысты шығындар. Бұған жалгерлік ақы, жабдықтар  үшін  шығын,  қызметкер жалақысы, салық төлеу, амортизациялық төлемдер,  займ  бойынша  пайыз  және тағы   басқа  жатады.  Тұрақты  шығындар  өндіріс  көлеміне   байланысты   емес.

     Өзгермелі шығындар - бұл ішкі   ресурстарды   қолданумен   байланысты шығындар. Олар шикізатты, материалмен жұмыс күшін және  тағы  басқа   сатып алуға кеткен шығындардан тұрады. Өзгермелі шығындар өндіріс мөлшеріне тікелей байланысты өзгереді.

     Тұрақты   және  өзгермелі  шығындар   сомасы  өндірістің   жалпы   шығынын құрайды. Жалпы шығындар тауар санымен орташа шығындардың көбейтіндісіне тең. Өнімнің бірлігіне қарай шығындары өлшеу үшін орташа шығындар қолда-нылады.Ол    жиынтық   шығындарды  өнімнің  көлеміне  болуымен  анықталады.

     Өндіріс шығындар  ұғымы  К. Маркстің «  Капиталында »  баяндалған.   Маркс шығындар   түрінің негізінде капиталға келетін өндіріс базасы  мен   пайданың мөлшері тұжырымдамасын жасаған. Пайданы   көп   алу   үшін   өндіріс   көлемін есептеу   қажет,   ол   өз   кезегінде   шекті   шығындарды   анықтау   қажеттілігін тудырады.  Шекті шығындар   әрбір   өндіріс   бірлігін   қосымша   өндіру   үшін қосымша шығындарды жұмсауды көрсетеді.

     Кәсіпкерлік қызметте мынадай міндеттерге жиірек жолығуға болады: өндірісті қандай көлемге дейін дамытуға болады?   Осынын барлығы да көптеген шығындарды талап етеді. Осы шығындар өзін ақтайма? Олар белгілі табыс әкеле ме? Егер өндіріс өссе, шекті шығындар  алғашқыда   кемиді,   кейін ұлғаяды. Осы процес фирманың максималды тиімділік нүтесі өнім шығарудың максималды және минималды деңгейінің арасында болған жағдайда ғана жүзеге асады. Егер шығарылған өнім ұлғайып, бірақ сол   нүктеге   жетпесе,   әрбір  қосымша   өнім бірлігін   өндіру   шығындары   төмендетеді.   Максималды   тиімділік   нүктесіне жеткеннен соң табыстың төмендеу заңы  күшіне   енеді   және   шекті   шығындар өседі. Фирманың тепе-теңдік нүктесі және максималды пайдасы шекті   табыспен шекті шығындар  тепе - теңдігі жағдайында  қол   жеткізіледі.   Фирма   осындай арақатынасқа қол жеткізгенде, онда ол өндірісті енді ұлғайтпайды,  өнім  шығару тұрақталып, «Фирманың тепе-теңдігі» сақталады.

     Шығынның   белгілі   бір   мөлшерін   мейлінше   тиімді   ету   шаруашылықты жүргізудің әр түрлі мәселелерін  шешуге келгенде басты  талап  осы  болып  отыр. Тек қанша өнім өндірілгендігін  ғана емес, оны өндіруге қанша еңбек жұмсалғандығының да маңызы зор.  Мәселенің  бұлайша  қойылуы  мынаны   аңғартады: шикізатпен     материалдарды     жұмсай     отырып    немесе    машиналар      мен механизмдерді пайдалана отырып, шикізаттардың әрбір бөлігін    неғұрлым   көп өнім алуға, әрбір   станок   пен   технологиялық   процестердің   түсімін    өсіруге, шығындарын  бұйымдардың    өзіндік    құнын    төмендетіп,     кәсіпорындардың пайдасын көбейтуге, өндірістің тиімділігін арттыруға жету керек.

     Егер     кәсіпорын    ұжымдарының   ішкі   шаруашылық    резервтерін   тауып, пайдалануының негізгі бағыттарын қорытындылауға   талпыныс   жасалса,   онда оларды үш топқа бөлуге болады. Өндіріс тиімділігі,  біріншіден,  негізгі   өндіріс қорлардың пайдалануын жаұсартудың, екіншіден, айналмалы  өндіріс   қорларды неғұрлым тиімді пайдаланудың және үшіншіден, қазіргі   еңбек   шығындарының нәтижелілігін жақсартудың есебінен арттыру.

     Өндірісті және еңбекті ұйымдастыруды жетілдіруге  келсек, онда бұл процесс ысырапты қысқарту есебімен шығындарды   үнемдеумен    қатар    барлығы    да тәжірибе жүзіндегідей болады, яғни нақты еңбектің шығынын үнемдеу.   Қазіргі кезеңде нақты еңбекті үнемдеудің   экономикалыұ    дамуы    қоғамдық    еңбекті үнемдеумен салымтырғанда не дәуір   салмақты  нәтиже   берді.    Қазіргі   таңда өндірісті ұйымдастыруды жетілдірудің екі негізгі мектебі бар: американдық және жапондық. Бұл өндірісті материалдық- техникалық  жабдықтар   мен қамтамасыз ету, оларды  экономикалық  жағынан ынталандыру және  тағы   басқа   көптеген жүйелер. Өндіріс шығындарын төмендетуде   мемлекеттік  ғылыми  - техникалық прогресс жөніндегі бағдарламалары мен мемлекеттік   стандарттар   елеулі   орын алады. Сонымен   қатар,   кәсіпорын  бір   уақытта   басқа   да   шығындарды   іске асырады: өздерінің қызметкерлеріне сыйлық,   банктік   несиеге   процент   төлеу, әлеуметтік объектілерді ұстау, бюджеттен тыс   қорларға   аударым   жарналарын жасау- бұл шығындар кәсіпорынның қосымша шығындарын құрайды.  

           Кәсіпорынның  өндірістік  шешімдері  нарық  жағдайлары  мен  шығындар  арқылы анықталады. Өнім  көлемінің  өзгеруі  фирмалардың  ұсынатын  тауарлардың  мөлшері  және  оның  бағасымен  байланысты.  Өндірістің  шығындары  бухгалтерлік  және  экономикалық  шығындар  болып  бөлінеді. Бухгалтерлік  шығындар  бұл  өнімнің  өзіндік  құнының  құрамына  кіретін  нақты  шығындар.  Бұлар  шикізат,  материалдар,  жалақы,  амортизация,  салықтар  және  т.б.  Экономикалық  шығындарға  барлық  шығындар  жатады.  Соның  ішінде  кәсіпорынның (фирма)  өз меншігіндегі  сатып алынбайтын өндіріс факторларын пайдаланбағандағы айқынсыз  шығындар.  Сонымен экономикалық  шығындар – бухгалерлік және  балама шығындардан тұрады.

                             Бухгалтерлік  шығындар = нақты   шығындар.

         Экономикалық  шығындар = бухгалтерлік  шығындар + балама шығындар

           Қысқа  мерзім  кезеңінде  өндірістің  жалпы,  тұрақты  және айнымалы  шығындары  анықталады. 

           Жалпы  шығындар (ТС) – бұл  өндіріске  кеткен  барлық  шығындар  және  тұрақты, айнымалы  шығындардан  тұрады.

                                                  ТС = ҒС + VС

           Тұрақты  шығындар (ҒС) - өнім шығару  көлемінің өзгеруіне  байланысты  өзгермейтін  шығындар. Бұларға  салықтар,  жалға  беру,  төлемдер,  сақтандыру,  амортизация  және  т.б.

           Айнымалы  шығындар (VС) – бұлар  өнім  көлемі  өзгерсе  бірге  өзгеретін  шығындар.  Олар  шикізатқа,  жалақыға,  энегияға,  транпортқа,  материалдарға  кеткен  шығындар.

           Өндірістік  шығындарды  талдағанда  жалпы  шығындармен  қатар  орташа  және  шекті  шығындарды талдаймыз. Өндірістің  орташа  жалпы шығындары (АТС) өнімнің бір данасын шығаруға  кеткен  жалпы шығындарды  көрсетеді.  Бұл шығын өнеркәіпте басқаруға көмектеседі.  Бұл шығын арқылы  бір өнім  өндіргенде  келеін  пайданы табамыз.

     АТС(АС) =ТС/Q

           Орташа  жалпы  шығындарды (АТС) 2 түрге  бөлуге  болады (АҒС).

           а)  орташа  тұрақты  шығындар: АҒС=ҒС/ Q

     б)  орташа  айнымалы  шығындар: АVС=VС/ Q

           Өндірістің  шекті  шығыны (МС)  жалпы  шығындардың  өзгеруіне  өнім  көлемінің  өзгеру  қатынасына  тең  болады  және  өнімнің  қосымша  данасын  шығарғандағы  кететін  қосымша шығындарды  көрсетеді.

     МС= ТС/ Q

           Өнім  шығару  көлемі  өскен  кезде  тұрақты  шығындар  (ҒС) өзгермейді. Сондықтан  жалпы  шығындардың  (ТС) өсуі  айнымалы  шығындардың  (VС) өсуіне  тең  болады.

     МС= VС/ Q

           Фирманың  шаруашылық  қызмет  процесінде  өндірістік  тұрақты  шығындар  құрылымында  қалдық  және  старттық  шығындар  туады.  

           Қалдық  шығындар-өнімді  өткізу  мен  өндірістің  тоқтауымен  болатын  тұрақты  шығындардың  бөлігі. Неғұрлымшаруашылық  қызметінің  тоқтау  уақыт  ұзақ  болған  болған  сайын,  соғұрлым  қалдық  шығыннның  көлемі  аз. Бұл жағдайда  фирмада  жұмысшы  күшін  жалдау мен  ғимараттарды  жалға  беру  туралы  түрлі  шарттар  мен  келісімдерден  құтылу  мүмкіндіктері  пайда  болады.

           Шығындар деп тек жабайы шығындар емес, нарықта күн формасын алған ресурстар шығындары аталады. Шығындар деген, нәтижесінде өнім өндіріп өткізілетін (сатылатын) өндірістік ресурстарды пайдаланудың ақшалай көрінісі.

    Өндіріс шығындарын жіктеп болудің бірнеше жолдары болады. 
Біріншіден, әлеуметтік-экономикалық бағыттан қарағанда, шығындар қоғамдық және кәсіпорын шығындары болып бөлінеді. қоғам бағытынан шығындарға дайын өнімнің құнына кошкен жанды еңбек және зат түрін алған еңбек шығындары жатады. Өндіріс шығындары ұдайы өндіріс процесінің нөтижесі болып табылады. Бұл кәсіпорынның өндірісте тұтынылған құрал-жабдықтары мен жалақы төлемдерінің шығындарын көрсетеді.

    Екіншіден, өндіріс шығындары экономикалық және бухгалтерлік болып бөлінеді.

    Айқын шығындар (explicit costs) деп өндіріс факторлары мен жабдықтаушыларға айқын ақша формасындағы төлем түрін алатын балама шығындар аталады. Бұлардың болуы ресурстарды тыстан алумен байланысты. Мысалы, жұмысшыларға, менеджерлерге жалақы төлеу, көлік шығындарын өтеу т.б.

    Айқын емес шығындар (implicit costs) деп өндірісте пайдаланылған фирманың өз иелігіндегі (сырттан сатып алынбаған) ресурстардың құнын (шығынын) атайды. Мысалы, ғимараттарды жалға бермегендіктен түспеген пайда. Бухгалтерлік статистикада айқын емес шығындар көрсетілмейді.

    Тұрақты шығындарға (fixed costs FC) — осы мерзімде өндіріспен өткізудің көлемі мен құрамына байланысты емес шығындар. Тұрақты шығындардың графикалық бейнесін абсцисса бөлігіне параллельді түзу сызық көрсетеді. 

    Сурет 1. Тұрақты шығындар 
 

     1.3  Өндіріс шығындарының  классификациясы 

     Тауар өндірісінде өндіріс факторларын (еңбек, жер, капитал, кәсіпкерлік қабілеттілігі) сатып алуға шығатын шығындарды талдау қажеттілігі туындайды. Шығындар - нарықта құн формасынан алынған ресурстар шығындары. Яғни өнім өндіріп өткізілетін өндірістік ресурстарды пайдаланудың ақшалай көрінісі.

     Өндіріс шығындары ұдайы өндірістің нәтижесі болып табылады. Бұл кәсіпорынның өндірісте тұтынатын құрал-жабдықтары мен жалақы төлемдерінің шығындарын көрсетеді. 

1. Шығындарды  есепке алу тәсілдері  бойынша:

    Сурет 3. Шығындарды есепке алу тәсілдері* 

          Жоғарыда келтірілген  схемаға мынадай тұжырым жасауға  болады. Бухгалтерлік шығындар - өнімнің белгілі бір мөлшерін өндіруге нақты жұмсалған өндіріс факторларының шығындары жатады. Онда факторлар сатып алынған бағамен көрсетіледі. Кәсіпорын шығындары бухгалтерлік және статистикалық есеп беруде өнімнің өз құны түрін алады.

    Экономикалық  шығындар ресурстардың сиректігіне және оларды балама пайдалану мүмкіндіктеріне негізделеді. Тауар өндіру үшін алынған ресурстардың экономикалық шығындары, оларды өте қолайлы пайдаланып өндірген құнға тең болады. Бұлар айқын және айқын емес шығындар болып бөлінеді.

    Айқын шығындар - өндіріс факторларымен жабдықтаушыларға айқын ақша формасындағы төлем түрінде жұмсалатын шығындар. Оларға ресурстарды сатып алу шығындар; жұмысшылар; қызметкерлерге жалақы төлеу, көлік шығындары т.б.

    Айқын емес шығындар - өндірісте пайдаланылған фирманың өз иелігіндегі ресурстардың құнын айтады; ғимараттардың жалға берілмеу шығындары т.б. 

2. Өндірілген өнім  көлемінің өзгеруіне  байланысты:

    Сурет 4. Айқын емес шығындар*

     Тұрақты шығындар – (FC) белгілі уақыт аралығында өндіріс пен өткізу көлемінің өзгеруіне байланысты емес шығындарды атаймыз. Тұрақты шығындардың графикалық бейнесін бөлігіне паралельді түзу сызық көрсетеді.

     Тұрақты шығындарға: облигациялық заем, міндетті төлемдер, ренталық төлемдер; ғимараттар мен жабдықтардың амортизациялық төлемдерінің бөлшегі; сақтандыру жарналары, жұмысшылардың еңбек ақысы т.б. Олар старттық (бастапқы) және қалдық шығындар болып бөлінеді.

     Старттық  шығындарға - өндіріс пен өткізудің қайта басталуымен байланысты жұмсалатын тұрақты шығындардың бір бөлшегі жатады. Бұл шығындарды координата осінде көруге болады.

       Қалдық шығындар дегеніміз - өндіріс пен өткізу белгілі бір уақытта толық тоқтағанына қарамастан жұмсалатын кәсіпорындардың тұрақты шығындардың бір бөлігін жатқызуға болады.

     a) б) c)

     C C  Vc C Vc

          Vc 
 

          Q  Q  Q 

    Сурет 5. Өзгермелі шығындар* 

1. Пропорционалды  өзгермелі шығындар - егер көлемі мен  шығындарының өзгерісіне пара-пар келсе  қалыптасады.
2. Дегерессивтік өзгермелі шығындар – шығындардың салыстырмалы өсуі өндіріс көлемінің салыстырмалы көбеюінен аз болған жағдайда қалыптасады.
3. Прогрессивтік өзгермелі шығындар - өзгермелі шығындардың өсуі өндіріс көлемінен артық болған жағдайда орындалады.

    3. Кәсіпорынның жалпы  шығыны (ТС) деп тұрақты және өзгермелі шығындарының қосындысынан тұрады.

    Өнімнің жаңа бірлігімен бірге, жалпы шығындар өзгермелі шығындардың сомасындай шамаға өсіп отырады. Кәсіпкер үшін өнімнің  бір бөлігін өндіруге жұмсалған  шығындардың маңызы зор. Ол орташа шығындар деп аталады.

   4 Өндірістің тиімділігін және табыстылығын анықтайтын шығындар:

    4.1. Өнім өндірісінде бір данаға  шыққан шығындарды білу үшін  орташа шығындар есептелуі:

• орташа тұрақты шығындар;
• орташа өзгермелі шығындар;
• орташа жалпы шығындар.

    Осы көрсеткіштер арқылы фирманың пайдасын анықтауға болады:

1. Егерде тауардың бағасы (Р) орташа шығындардан (АТС) кем болса, яғни Р<АТС, фирма шығынға қалады.
2. Егер тауардың бағасы (Р) орташа шығындардан (АТС) артық болса, Р>АТС, фирма әр бір тауардан осы айырмашылық көлемде пайда алады.
3. Егер баға орташа шығындарға тең болса, яғни Р=АТС, фирма нолдік жағдайда болады, пайда да алмайды, шығынға да қалмайды.

    Шекті шығындар – бұл қосымша өнімге шыққан қосымша шығындар. Өндіріс көлемі бір өлшемге өскен немесе кеміген кезде жалпы шығындардың өсуі немесе азаюы. Шекті шығындардың көмегімен өндірістегі алынатын пайданың ең жоғары деңгейі анықталады. Ол үшін шекті шығындар орташа шығындар және тауар бағасымен салыстырылады.  
 

    1.3  Өндіріс шығындарын  жіктеу 

       Кәсіпорынның шығаратын тауарларының  мөлшерін   рынокқа   ұсынуы,   оны өндіруге кететін  шығындарына   және   сол   тауарлардың   рынокта     сатылатын бағаларына  тікелей байланысты болады. Бұдан  шығатын қорытынды, тауарларды өндіру және оны сатуға кететін шығындарды  білу   кәсіпорынның   шаруашылық жүргізудегі тиімділігінің басты жағының бірі болып саналады.

     Шығындар - бұл кәсіпорын өзінің өндіретін  және коммерциялық қызметін іске асыру  үшін өндіріс   факторларының   ақшалай   түріндегі   шығындары.   Өндіріс процесіндегі   айқын     шек   қоятын    шығындар   және   олардың   маңызы   мен проктикалық қызметіндегі   анықтайтын   межесі   болып   табылады.   Кәсіпорын шығындары өндірістік белгілеріне қарай 3 түрге бөлінеді:

          - өзіндік құн құрайтын өнімдерді  өндіру  және   сатуға   кететін   шығындар.   Бұл  капиталдың   ауыспалы   айналымы   арқылы   сатудан   түскен  ақшалай   түсімді жабатын ағымдағы шығындар.

     - өндірісті ұлғайтуға және жаңартуға  кететін   шығндар.   Әдеттегідей   бұл   жаңа немесе жаңғыратын өнімге жұмсалатын бір жолғы ірі күрделі қаржы шығындары.

     - өндірістің әлеуметтік мәдени, тұрғын   үй,   тұрмыстық   қызмет   көрсету   және осыған ұқсас  басқа да мұқтаждарға кететін  шығындар. Олар негізінде   пайданың есебінен  бөлінетін арнаулы қорлардан қаржыландырады.

        Өндіріс шығындардың жіктелуі