Аналіз як этап вывучэння мастацкага твора ў школе

ЗМЕСТ

УВОДЗІНЫ..........................................................................................................3

ГЛАВА 1 Аналіз як этап вывучэння мастацкага твора

1. Характарыстыка аналізу як этапа вывучэння мастацкага твора……………………………………………………..………………………….6
2. Метады і прыёмы аналізу мастацкага твора…………………………………...12
3. Шляхі аналізу мастацкага твора  ………………….…………………………....18
4. Асаблівасці работы над мастацкім творам і вобразам-персанажам мастацкага твора…………………………………………………………………………….…..28

ГЛАВА 2 Асаблівасці аналізу на прыкладзе аповесці І. Шамякіна “Непаўторная вясна

2.1 Аналіз аповесці Івана Шамякіна “Непаўторная вясна” у 11 класе .………………………………………………………………….…………………..38

ЗАКЛЮЧЭННЕ………………………………………………………………….43

БІБЛІЯГРАФІЧНЫ СПІС……………………………………………….…….45

ДАДАТАК 1………………………………………………………………………46

ДАДАТАК 2………………………………………………………………………50

УВОДЗІНЫ 

Беларуская літаратура —  дысцыпліна культуралагічнага цыкла, якая паслядоўна і сістэматычна далучае вучняў да мастацтва. Літаратура ў школе - сродак эстэтычнага асваення (вымярэння) жыцця, яго маральных нормаў і вартасцей. Урок літаратуры —  гэта найперш “працэс жыццепазнання, скіраваны на выпрацоўку крытычнага і мадэлюючага тыпаў мыслення”[2, с. 3]. Родная літаратура каштоўная сваімі ідэямі і тым асобасным сэнсам, які маюць сюжэт літаратурнага твора, мастацкія вобразы, адносіны і стаўленне самога аўтара да герояў і падзей да жыцця і свету. Вывучэнне літаратуры дапамагае вучням убачыць разнастайнасць свету, адкрыць таямніцы пісьменніцкага майстэрства, набыць вопыт маўленчай і творчай дзейнасці, авалодаць культурай чытання, з павагай і любоўю ставіцца да мастацкай кнігі. Такім чынам, у арганічнай сувязі з пазнаннем літаратуры як мастацтва ідзе і працэс фарміравання сістэмы каштоўнасных арыентацый вучня, адносін яго да жыцця, да людзей, працэс усведамлення сябе асобай. 

Задача школы ўвогуле і ўрокаў беларускай літаратуры ў прыватнасці - “выхаванне новага чалавека, усебакова развітай асобы, выхаванне ў вучняў высокай культуры маўлення”[2, с. 7]. “Удасканаленне літаратурнай адукацыі школьнікаў —  важная састаўная частка шматграннай работы педагагічных калектываў школ па фарміраванню ўсебакова і гарманічна развітой асобы”[2, с. 8]. Культура мовы вучыць матываванаму выкарыстанню моўных сродкаў. Без апошняй нельга ўявіць гарманічную асобу, актыўную ў грамадстве.

Аналіз мастацкага твора – цэнтральная тэма методыкі выкладання літаратуры як навуковай дысцыпліны, з аналізу асобнага твора пачынаецца і літаратуразнаўства як навука пра літаратуру. Мастацкі твор – аснова прыгожага пісьменства, першапачатак мастацкай літаратуры.

У цяперашні час многія праблемы школьнага літаратурнай адукацыі становяцца прадметам вострых дыскусій. У сферы пастаяннай увагі і метадыстаў, і настаўнікаў-славеснікаў знаходзіцца праблема ўдасканалення аналізу і інтэрпрэтацыі літаратурнага твора як мастацкага цэлага ў яго гісторыка-літаратурнай абумоўленасці з выкарыстаннем тэарэтыка-літаратурных ведаў[1, c. 53].

Праблема аналізу тэксту ў школьным выкладанні літаратуры становіцца цэнтральнай. Комплекснае навучанне методыцы аналізу тэксту з'яўляецца дамінантным напрамкам у школьнай практыцы. У аснове школьнага аналізу заўсёды ляжыць літаратуразнаўчая канцэпцыя. Аднак рух да яе, спосаб яе спасціжэння, узровень думкі ў школьным аналізе шмат у чым іншы, чым у навуковым даследаванні.  Літаратуразнаўчы аналіз вызначае шмат у чым змест школьнага разбору, становячыся для вучняў асновай навуковага светапогляду. Разам з тым мэта школьнага аналізу не можа быць зведзена да адаптацыі навуковага аналізу, да прыстасавання яго да ўзроўню дзіцячага ўспрымання. Школьны аналіз адрозніваецца ад літаратуразнаўчага па задачах, аб'ёме і метадам вывучэння слоўнага мастацтва. Задача школьнага аналізу не навуковае даследаванне, а практычнае, чытацкае засваенне мастацкага твора. Мэта школьнага аналізу - стварэнне чытацкай інтэрпрэтацыі твораў і суаднясенне яе з навуковым даследаваннем тэксту, карэктаванне суб'ектыўных уяўленняў чытача аб'ектыўным сэнсам твораў, якія раскрыты літаратуразнаўствам[1, c. 56].

Галоўная тэндэнцыя сёння ў літаратуразнаўстве і методыцы выкладання літаратуры – не разрываць асноўныя кампаненты твора, а спалучаць іх длядасягнення асноўнай мэты – спасціжэння ідэйна – мастацкага зместу твора, творчай індывідуальнасці пісьменніка, дзеля набліжэння да таямніцы мастацкага слова і вобразнасці прыгожага пісьменства праз асалоду ад знаёмства з ім[1, с. 58].

Праблемай аналізу мастацкага твора займаліся такія беларускія метадысты, як Лугоўскі А. І., Кухарава  І.А, Ляшук  В.Я, Асташонак  Л.А і інш. Сярод рускіх метадыстаў можна вылучыць такіх, як  У. У. Галубкоў, А. І. Равякін,   Н. І. Кудрашоў,  М. Г. Качурын,  Т. Ф. Курдзюмаў,  В. Г. Маранцман і іншыя. 

Мэта даследавання —  выявіць адметнасці аналізу як аднаго з этапаў вывучэння мастацкага твора.

Задачы даследвання:

1. Ахарактаразаваць аналіз як этап вывучэння мастацкага твора.
2. Выявіць эфектыўныя метады і прыёмы аналізу мастацкага твора.
3. Акрэсліць асноўныя шляхі аналізу мастацкага твора.
4. Выявіць адметнасці мастацкага твора і выявіць працу па характарыстыцы вобраза-персанажа.
5. Разгледзець асноўныя шляхі, метады і прыёмы аналізу на прыкладзе аповесці Івана Шамякіна “Непаўторная вясна”.

 Аб’ект даследавання —  працэс аналізу мастацкага твора ў сярэдняй школе. 

Прадмет даследавання — методыка аналізу мастацкага твора ў сярэдняй школе.

Гіпотэза даследвання: сістэматычнае выкарыстанне розных прыёмаў аналізу пры вывучэнні мастацкага твора садзейнічае развіццю аналітычных і творчых здольнасцей вучняў.  

Структура даследавання:  курсавая работа складаецца з уводзінаў, 2 раздзелаў з падраздзеламі (Характарыстыка аналізу як этапа вывучэння мастацкага твора; Метады і прыёмы аналізу мастацкага твора; Шляхі аналізу мастацкага твора;  Праца над мастацкім творам і вобразам-персанажам;Асаблівасці аналізу на прыкладзе аповесці І.Шамякіна “Непаўторная вясна” ), заключэння і бібліяграфічнага спісу (12 пазіцый), у рабоце ёсць 3 табліцы, 7 схем і 2 дыяграмы.

Глава 1 Аналіз як этап вывучэння мастацкага твора

1.1 Характарыстыка аналізу як этапа вывучэння мастацкага твора

Аналіз – найбольш адказны і складаны этап работы над творам у школе, яго мэта канкрэтызуецца неабходнасцю паглыбяць і пашыраць першапачатковае ўспрыманне тэксту, а таксама развіваць чытацкія якасці вучняў.

У сучаснай методыцы школьны аналіз літаратурнага твора разглядаецца з розных пунктаў погляду.

1. Аналіз мае змястоўны  бок (настаўнік выбірае пэўную  канцэпцыю ў тлумачэнні твора, вызначае характар маральна-эстэтычных  праблем, якія будуць пастаўлены  перад класам, і кола літаратурных  ведаў, якія неабходна засвоіць  у сувязі з вывучэннем гэтага  твора).

2. Аналіз мае сваю структуру: працягласць у часе, дзяленне  на асноўныя вузлы, злучэнне гэтых  вузлоў (настаўнік думае, як падзяліць  матэрыял на часткі, згрупаваць  яго, размеркаваць па ўроках).

3. Аналіз выступае ў  сваёй вучэбнай функцыі як  працэс, які ўключае ў сябе  разнастайную дзейнасць вучняў  і стымулюе іх літаратурнае  развіццё (настаўнік шукае магчымасці  разнастаіць формы і прыёмы  аналізу, каб далучыць дзяцей  да актыўнай самастойнай працы  і забяспечыць іх пазнавальную  і творчую актыўнасць)[4, c. 85].

Першы, змястоўны слой аналізу – пранікненне ў рэчаіснасць, адлюстраваную ў творы.

Потым за падзеямі і героямі школьнікі вучацца бачыць аўтара і разумець, што паказаныя ў творы бакі рэчаіснасці не ідэнтычныя жыццёвым фактам, а пераасэнсаваныя мастаком слова ў святле яго маральна-эстэтычнага ідэалу. Гэта другі, больш глыбокі слой.

Нарэшце, аналіз дапамагае вучням убачыць, як адлюстраваны жыццёвы матэрыял арганізуецца ў творы, як гэты твор ствараецца, г.зн. яны вучацца разумець твор як мастацтва слова і літаратуру як працэс, у якім жывуць і мяняюцца формы, жанры, стылі і г.д. Гэта зноў іншы слой зместу.

У аснову школьнага аналізу мастацкага твора пакладзены прынцыпы літаратуразнаўства: навуковасць, гістарызм, адзінства зместу і формы, цэласнасць аналізу, улік родавай і жанравай спецыфікі.

Спецыфічнымі прынцыпамі аналізу літаратурнага твора ў школе з’яўляюцца: выхаваўча-развіццёвая накіраванасць, адзінства рацыянальнага і эмацыянальнага, адзінства навуковай логікі і творчага натхнення, улік ўзроставых асаблівасцей вучняў[4,с. 85].

Аналiз літаратурнага твора вядзецца шляхам паступовага разгляду асобных кампанентаў яго зместу i формы. Аднак каб такi аналiз не ператварыўся ў своеасаблiвае "прэпарыраванне" твора, што можа загубiць яго як мастацкую з'яву, i неабходна карыстацца прынцыпамi аналiзу, якiя выпрацавала методыка літаратуры. Так, эстэтычны прынцып прадугледжвае, што да твораў лiтаратуры мы павiнны ставiцца як да з'явы мастацкай, г.зн. вызначаць ступень iх эстэтычнай вартасцi. Пры аналiзе любога лiтаратурнага твора трэба звяртаць увагу не толькi на тое, што ў iм выяўлена (тэматыка, праблематыка, матывы, iдэйная скiраванасць, пафас), якая вобразная канцэпцыя асобы ў iм увасоблена, але i як гэта здзейснена пiсьменнiкам: цi адпавядае iдэйнай задуме жанр i ўся стылiстыка твора, наколькi прадуманы яго сюжэт, кампазiцыя, вобразная сiстэма, наколькi багатая i натуральная моўная палiтра i г.д. Эстэтычныя пачуццi абуджаюцца не толькi аб'ектам i прадметам выяўлення, але i мастацкай формай. Эстэтычны iдэал, увасоблены ў лiтаратурным творы, i ступень мастацкай дасканаласцi гэтага твора, майстэрства пiсьменнiка - вось два галоўныя моманты, якiя вызначаюць эстэтычную вартасць лiтаратурнай творчасцi. Яны заўсёды павiнны быць у полi зроку даследчыка лiтаратуры[8, с. 95].

Прынцып гiстарызму патрабуе разглядаць лiтаратурныя з'явы ў сувязi з канкрэтнымi сацыякультурнымi i гiстарычнымi ўмовамi, якiя iх нарадзiлi, ва ўзаемадачыненнi з такiмi ж iншымi з'явамi, а таксама ў iх развiццi. Даследуючы творы лiтаратуры, мы павiнны вывучаць iх, па-першае, у кантэксце гiсторыi лiтаратуры. Прынцып гiстарызму дазваляе аб'ектыўна вызначыць ідэйна-мастацкае значэнне гэтага верша, месца паэта ў гiсторыi беларускай лiтаратуры, у гiсторыii нашай культуры ўвогуле.

Прынцып сiстэмнасцi прымушае бачыць у лiтаратурным творы пэўную сiстэму - комплекс узаемападпарадкавальных кампанентаў, што характарызуецца iх узаемазвязанасцю, узаемадзеяннем, асаблiвым адзiнствам сiстэмы з асяроддзем (грамадскiм, мастацкiм), уключэннем гэтай сiстэмы ў сiстэмы больш высокага парадку (творчасць пiсьменнiка, нацыянальная лiтаратура, грамадская свядомасць i iнш.), праяўленнем кожнага кампанента як самастойнай сiстэмы нiжэйшага ўзроўню. Галоўны сiстэмастваральны фактар, на якi арыентавана ўся сiстэма выўленчых сродкаў твора, - аўтарская канцэпцыя асобы. Праз вобразную канцэпцыю асобы сiстэма "размыкаецца" ў рэчаiснасць, убiрае яе ў сябе. Для лiтаратуразнаўцы аднолькава непрымальны як аўтаномны аналiз асобных кампанентаў лiтаратурна-мастацкай сiстэмы, так i недаацэнка iх змястоўных магчымасцей[8, с. 96].

 Прынцып усебаковасцi прымушае даследчыка iмкнуцца да поўнага ахопу кампанентаў зместу i формы, хаця, зразумела, вывучыць лiтаральна ўсе гэтыя кампаненты немагчыма. Прычым змест i форму неабходна аналiзаваць у iх адзiнстве, узаемаабумоўленасцi. Прынцып усебаковасцi засцерагае нас ад аднабаковасцi ацэнак, патрабуе ўлiчваць пры аналiзе твора як яго пазiтыўныя якасцi, так i негатыўныя. Нарэшце, гэты прынцып сведчыць пра неабходнасць арганiчна паядноўваць пры аналiзе лiтаратуры ўсе ранейшыя прынцыпы: эстэтычны, гiстарычны, сiстэмнасцi.

Прынцып спалучэння аналiзу з сiнтэзам вызначае ход даследчыцкай думкi. Любы аналiз павiнен весцi да сiнтэзу - вывадаў, абагульненняў эстэтычнага i сацыякультурнага характару: пра iдэйна-мастацкую сутнасць твора (твораў), яго (iх) месца ў творчасцi пiсьменнiка i ў нацыянальнай лiтаратуры, у сiстэме грамадскай свядомасцi ўвогуле. Без такiх вывадаў аналiз не мае сэнсу, паколькi страчваецца яго асноўная мэта: даць аб'ектыўную ацэнку твора (творчасцi) пiсьменнiка[8, с. 97].

Аналіз - гэта метад навуковага даследавання, пры якім прадмет вывучэння раскладваецца на састаўныя часткі ці яўна расчляняецца шляхам лагічнай абстракцыі. Прааналізаваць твор - гэта значыць знайсці той узровень зносін з мастацтвам, калі адбываецца пераход ад успрымання да мастацкіх абагульненняў[5, с. 9].

Аналіз мастацкага твора займае найбольш часу, які вылучаецца школьнай праграмай. На яго можа адводзіцца частка ўрока, цэлы ўрок або нават некалькі ўрокаў. Ён узбагачае школьнікаў новымі ведамі, паглыбляе іх літаратурнае развіццё.

Школьны аналіз мастацкіх твораў заснаваны на літаратуразнаўчым, але істотна адрозніваецца ад яго і мае сваю спецыфіку.

Сутнасць галоўнага адрознення заключаецца ў навучальным характары, у тым, што школьны аналіз педагагічна арыентаваны.

Калі ў літаратуразнаўчым даследаванні ў цэнтры ўвагі можа быць адзін аспект аналізу, то школьны аналіз часцей за ўсё бывае комплексным, у ім выдзяляюцца найбольш істотныя бакі ідэйна-мастацкага зместу твора.

Спецыфіка школьнага аналізу выяўляецца праз дыдактычныя метады, сярод якіх важнейшае значэнне мае мэтанакіраванасць аналізу (наяўнасць скразной ідэі).

Асноўныя патрабаванні да аналізу мастацкага твора падзяляюцца на агульныя і непасрэдныя[9,c 84].

Агульныя патрабаванні :

- узбагаціць новымі ведамі,

- паглыбіць літаратурнае  развіццё,

- фармаваць чытацкія ўменні (культуру чытання),

- садзейнічаць набыццю  этычнага вопыту,

- развіваць мову, камунікатыўныя  навыкі,

- садзейнічаць выхаванню  асобы,

- развіваць творчыя здольнасці.

Непасрэдныя патрабаванні:

- асэнсавана чытаць,

- вызначаць асноўную праблематыку,

- вызначаць спецыфіку  жанру, сюжэта, кампазіцыі,

- бачыць аўтарскую пазіцыю,

- характарызаваць вобразы, сістэму вобразаў, супастаўляць  іх,

- характарызаваць спецыфіку мовы, ролю выяўленчых сродкаў,

- умець абгрунтоўваць  сваю ацэнку прачытанага.

Для старэйшых класаў дзейнічаюць вышэйназваныя патрабаванні, а таксама вылучаюцца яшчэ і наступныя:

- бачыць узаемасувязь  з гістарычнымі ўмовамі і грамадскімі  праблемамі,

- ахарактарызаваць светапогляд  і эстэтычныя ідэалы аўтара,

- бачыць індывідуальнасць творчай манеры пісьменніка[9, с. 84].

Школьны аналіз — гэта складаны від прафесійнай дзейнасці настаўніка. Нават самая дасканалая методыка не дае вычарпальных рэкамендацый у гэтым напрамку. Падрыхтоўчым этапам да аналізу мастацкага твора з’яўляецца вызначэнне асноўных кірункаў(Табліца 1):

Табліца 1. Асноўныя кірункі аналізу мастацкага твора

Існуе тыповы парадак аналізу твора

1. Уступныя заняткі. 
2. Чытанне мастацкага твора. 
3. Праверка правільнасці ўспрымання. 
4. Слоўнікавая праца. 
5. Пераказ. 
6. Складанне планаў. 
7. Уласна аналіз:

• тэматыка,
• праблематыка,
• ідэйная накіраванасць,
• эмацыйны пафас,
• жанравая своеадметнасць,
• асноўныя мастацкія вобразы ў іх сістэме і ўнутраных сувязях,
• цэнтральныя персанажы,
• сюжэт і асаблівасці пабудовы канфлікту,
• пейзаж, партрэт, дыялогі і маналогі персанажаў, інтэр’ер, атмасфера дзеяння
• моўны лад твора (аўтарскае апісанне, апавяданне, адступленне, разважанне),
• кампазіцыя сюжэта і асобных вобразаў,
• агульная архітэктоніка твора. 

8. Заключныя заняткі. 
9. Навучанне выразнаму чытанню. 
10. Завучванне на памяць. 
11. Творчыя заданні, пісьмовыя працы.

Гэтыя агульныя метадычныя палажэнні павінны своеасабліва рэалізоўвацца ў кожным канкрэтным выпадку[9, с. 85].

2.   Метады і прыёмы аналізу мастацкага твора

Метад літаратуразнаўчы - гiстарычна i тэарэтычна абумоўлены шлях навуковага даследавання лiтаратурнай творчасцi, у аснове якога - тыя цi iншыя прынцыпы аналiзу[8, с. 105].

Гiсторыя лiтаратуразнаўства ведае шэраг метадаў літаратуры. Так, у пачатку XIX ст. ўзнiкла мiфалагiчная школа, прадстаўнiкi якой (Ф.Шэлiнг, браты А. i Ф.Шлегелi, браты В. i Я. Грым, А.Афанасьеў i iнш.) лiчылi, што першавобразам, асновай не толькi лiтаратуры, але фiласофii i навукi з'яўляецца мiф, з якога ў працэсе развiцця ўзнiкае казка, легенда, эпас i г.д. Уся мнагастайнасць творчай дзейнасцi, паводле мiфолагаў, з'яўляецца нiчым iншым, як сiмвалiчным пераасэнсаваннем старажытных мiфаў. Да мiфалагiчнай школы прымыкае мiграцыйная тэорыя, якая падобнасць фальклорных i некаторых лiтаратурных твораў тлумачыць запазычаннем асобных сюжэтаў i вобразаў адным народам у другога.

У 30-я гг. з'явiўся бiяграфiчны метад, прыхiльнiкi якога (Ш.О. Сент-Бёў, I.Тэн, Г.Брандэс i iнш.) усе вызначальныя моманты творчасцi iмкнулiся вытлумачыць бiяграфiяй i асобай пiсьменнiка. Менавiта таму творчы партрэт пiсьменнiка заняў у той час асноўнае месца сярод усiх жанраў крытыкi. Даволi доўгi час лiтаратуразнаўцы даследавалi розныя пытаннi мастацтва слова ў рэчышчы культурна-гiстарычнай школы, што вырасла з нетраў бiяграфiчнага метаду i актыўна заявiла пра сябе ў сярэдзiне XIX ст. (А.Пыпiн, М.Цiханраваў i iнш.). Ужо не столькi бiяграфiя творцы цiкавiла даследчыкаў, колькi "дух" цэлага народа ў пэўныя перыяды яго жыцця (т.зв. нацыянальны тэмперамент), асяроддзе, у якiм народ жыў (у т.л. сацыяльныя абставiны, прырода), дасягнуты ўзровень культуры i iнш. Аднак, на жаль, даследчыкi не бачылi ўплыву мастацтва на жыццё народа, недаацэньвалi мастацкую спецыфiку твора, iндывiдуальнасць аўтара[8, с. 110].  

Псiхалагiчная школа, што склалася ў апошнюю трэць XIX ст., працягвала развiваць некаторыя iдэi культурна-гiстарычнай школы i асаблiва - бiяграфiчнага метаду. Галоўным прадметам вывучэння для яе стаў унутраны, псiхалагiчны бок творчасцi, i перш за ўсё - духоўнае жыццё аўтара. Лiтаратуразнаўцы, якiя стаялi на пазiцыях гэтага метада літаратуры (В.Вунд, Э.Энекен, А.Патабня i iнш.), твор лiчылi мадэллю душы аўтара, а само мастацтва - пераўвасабленнем перажыванняў мастака ў вобразы. Прычыну разнастайнасцi твораў яны бачылi ў рознасцi перажыванняў i псiхалагiчных тыпаў мастака. Гiстарычнае развiццё лiтаратуры, яе грамадская функцыя iх мала цiкавiлi[8, с. 111].

У пачатку ХХ ст. з псiхалагiчнай школы вырас псiхааналiз літаратурны, у аснову якога лягло вучэнне З.Фрэйда i яго паслядоўнiкаў пра ролю несвядомага (найперш сексуальных iнстынктаў) у духоўным жыццi чалавека. Асэнсоўваючы змястоўную форму, псiхааналiтыкi (Л.Выгоцкi, М.Бахцiн i iнш.) шукалi бiяграфiчную падаснову мастацкай дзейнасцi або нацыянальную i нават агульначалавечую падсвядомасць у яе архетыпах. У ХХ ст. да асобных ранейшых метадаў літаратуры далучылася шмат iншых. Так, з'явiўся фармальны метад, якi бачыць мастацкасць i спецыфiку лiтаратуры выключна ў яе форме, што здольная да самаразвiцця, iгнаруе пазалiтаратурныя кампаненты твора. Прадстаўнiкi фармальнага метаду (В.Жырмунскi, О.Брык, Б.Тамашэўскi, В.Шклоўскi, В.Проп i iнш.) зрабiлi нямала для распрацоўкi асобных праблем фалькларыстыкi, вершазнаўства (рыфма, рытмiка, метрыка, паэтычны сiнтаксiс i iнш.)[8, с. 113].

Структуралiзм разглядае лiтаратурны твор як структуру ўзаемазвязаных кампанентаўзместу i формы. Ён абапiраецца на метады некаторых дакладных навук (тэорыя iнфармацыi, структурная лiнгвiстыка, матэматычная логiка i iнш.). Найбольш выявiў сябе ў даследаваннi асобных лiтаратурных тэкстаў, у вершазнаўстве, тэорыi перакладу, фалькларыстыцы i мiфалогii. У значнай ступенi ў супрацьвагу гэтым метадам літаратуры пашырыўся сацыялагiчны метад, якi сфармiраваўся яшчэ ў другой палавiне XIX ст. (Ф.Мерынг, П.Лафарг, Г.Пляханаў, А.Луначарскi i iнш.) i вывучае лiтаратуру як сацыяльную з'яву: месца лiтаратуры ў грамадстве, успрыманне яе чытачом, роля пiсьменнiка ў грамадскiм жыццi i г.д. У нетрах гэтага метаду літаратуры ўзнiк асобны напрамак, якi пазней атрымаў назву вульгарнага сацыялагiзму. Прадстаўнiкi яго (Ф.Фрычэ, В.Пераверзеў, В.Калтуяла i iнш.) большасць палажэнняў сацыялагiчнага метаду давялi да крайнасцi, да абсурду, тлумачачы лiтаральна ўсю своеасаблiвасць творчасцi пiсьменнiка, нават ягоны стыль, выключна эканамiчнымi фактарамi, класавым паходжаннем мастака[8, с. 113].

У ХХ ст. пашырэнне атрымаў кампаратывiзм (ад лац. comparare - параўноўваць), або параўнальна-гiстарычнае вывучэнне лiтаратуры. У аснове такога вывучэння -- тыпалагiчнае падабенства асобных нацыянальных лiтаратур, лiтаратурныя сувязi i ўзаемаўплывы.

Пры гiсторыка-функцыянальным вывучэннi лiтаратуры звяртаецца ўвага на характар функцыянавання лiтаратуры ў чытацкай аўдыторыi: успрыманне ранейшых i цяперашнiх твораў чытачамi i крытыкамi, чытацкiя "варыянты" лiтаратурных твораў, рэпутацыi пiсьменнiкаў, успрыманне iншамоўных аўтараў праз пераклад, крытычныя водгукi i г.д. У беларускiм лiтаратуразнаўстве, якое сапраўднае развiццё атрымала толькi ў ХХ ст., у той цi iншай ступенi праявiлiся ўсе названыя метады літаратуры - ад культурна-гiстарычнай школы (Я.Карскi, М.Янчук, I.Замоцiн, М.Багдановiч), фармальнай школы (А.Вазнясенскi, Я.Барычэўскi) да сацыялагiчнага метаду (М.Гарэцкi, А.Бабарэка, М.Пiятуховiч) i нават вульгарнага сацыялагiзму (Л.Бэндэ, А.Кучар, В.Вольскi)[8, с. 114].

Асноўныя прыёмы аналізу можна прадставіць у выглядзе табліцы: