Драматургія Кирмаш

                                         Змест.

Уводзіны.

 Глава І: ПРАДСТАЎЛЕННЕ.

    1.1Тэарэтычныя аспекты паняцця тэатралізаванае

 прадстаўленне .

 

    1.2 Паняцце “прадстаўленне”, яго адметныя рысы і выразныя сродкі.

 

    1.3 Аналіз навуковай і метадычнай літаратуры .

 

Глава ІІ: Тэатралізаванае  прадстаўленне

              “ Восеньскі Кірмаш – запрашае  Вас!”

 

    2.1 Сцэнарны план прадстаўлення .

 

    2.2  Кампазіцыйная   пабудова.

 

    2.3 Літаратурны сцэнарый прадстаўлення.

 

    Заключэнне.

 

     Спіс літаратуры.

 

 

 

 

 

 

 

Уводзіны

  Абгрунтаванне  выбару курсавой  работы:

      Ужо два стагоддзі гуманітарная навука звяртаецца да вывучэння традыцыйнай беларускай культуры. Назапашаны багаты вопыт навукова-тэарэтычнага асваення такой складанай з’явы, як развіццё сацыяльнай і мастацкай свядомасці народа, гісторыя духоўнага ўзыходжання чалавека ад самых пачаткаў цывілізацыі. Тым не менш увага да традыцыйнай беларускай культуры не змяняецца. Наадварот, яе праблематыка ўяўляе сабой прадмет павышанай цікавасці.

      Яшчэ задоўга да  таго, калі мастацкае слова было  зафіксавана ў помніках пісьменнасці, народ выяўляў свае настроі  і думы ў песнях, казках, легендах,

творах дэкаратаўна-прыкладной творчасці, паданнях, якія былі першымі праявамі яго мастацкай творчасці.

      Практычна ўсе  разнавіднасці народных свят  мелі і маюць тэатралізаваны  характар ці ўключаюць у сябе  элементы тэатральных дзеянняў. Гэта вызна-чаецца абрадава-відовішчнымі  формамі святочнай культуры.

      Кірмаш займае  значнае месца ў народнай культуры  беларусаў. Умоўна ўсе кірмашовыя дзеі можна падзяліць на некалькі жанравых дзей:

гандлёва-гульнёвыя дзеі, кірмашовы тэатр.

     Паказы кірмашовых  тэатраў давалі шырокія магчымасці  для праяў фанта-зіі, майстэрства,  імправізацыйнай творчасці ўдзельнікаў.  Таму і тэатралізава-ныя прадстаўленні   не даюць згубіць той вялікі  пласт культуры, які нам пакінулі  нашы продкі.    

 Актуальнасць і сацыяльная значнасць курсавой работы:

          Асабліваю актуальнасць для этнографаў, культуролагаў, фальклары-стаў  уяўляе такі раздзел беларускай традыцыйнай культуры, як народа –

абрадавы каляндар беларусаў. Гэта вялікі жыццядзейны пласт духоўнасці і практычнага  жыццёвага вопыта, створаны беларусамі на працягу тысячагод-дзяў  у працэсе ўзаемадзеяння чалавека з прыродай, у ходзе пазнання ім навакольнага свету.

Пачаўшы больш дасканала вывучаць культурную гісторыю сваёй роднай зямлі, я проста не мог застацца ў старане. Захацелася праявіць увагу і выказаць пашану дзеячам культуры Бярэзіншчыны. А яшчэ праявіць у жыхароў горада і раёна пачуццё народнасці, якая ніколі не знікала ў нашых продкаў і хацелася б верыць, што не знікне і ў нашчадкаў.

Тэатралізаванае прадстаўленне з’яўляецца найлепшым ходам у здзяйсненні сваёй мэты.

 

 

Абгрунтаванне выбару тэмы.

Яшчэ  задоўга да таго, калі мастацкае  слова было зафіксавана ў помніках пісьменнасці, народ выяўляў свае настроі і думы ў песнях, казках, легендах, творах дыкаратыўна-прыкладной творчасці, паданнях, якія былі першымі  праявамі яго мастацкай творчасці. Яны на працягу многіх гадоў і  стагоддзяў свайго бытавання перадаваліся, станавіліся выдатнымі творамі  мастацтва. У іх адлюстроўваліся ўсе найважнейшыя асаблівасці народнага жыцця.

3 8 да 9 раніцы скамарохі  на упрыгожаных падводах ездзяць па вуліцах горада i запрашаюць людзей на кірмаш.

 

У Беразіно, як нiдзе,

 бойка  торг ідзе.

Сабірайцеся на свята,

Хлопцы, дзеукі, мамы, таты.

 Вам  сакрэт паведамляю:

З усяго Бярэзінскага краю

З'ехаліся гаспадары i гандляры, Жyлiкi i махляры,

 Дзiвaкi i спевакі,

Плотнікі i бандары,

Уcялякiя  майстры 

Аж з  Бялыніцкай стараны.

Добрыя  людзі, спяшайцеся,

На пакроускі кірмаш збірайцеся. Хто смятанку, хто вяндлiнкy,

Хто каубаску, хто свінінку Прадаваць нясіце.

Сала  ой, як у цане,

Як ніколі i нiдзe.

Кішэню грошай нахапаеце,

Ды й  гаспадарку падтрымаеце.

А купіць можна усё:

I карову, i цялё,

I казу, i курыцу.

Ад парсючка да iндыка

Да жалезнага  цвіка.

Тут усё для  твайго густу:

I бульба, i капуста,

I вяндлінка, i каубаска,

Пасмакуй, кaлi ласка.

На кімрмаш спяшайся,

Грошай нaбipaйcя,

Знойдзеш  рэчы да патрэбы -

 

Настрой будзе - ленш не трэба. Не шкадуй, бяры хутчэй,

Заутра  будзе даражэй.

 

Ды не проста збірайся, Прыгажэй апранайся,

Kaлi хлопец  не жанаты Пpыглядзiш дзяучыну  у сваты, Калі дзеука малада

Пакажы  сябе спауна.

 Будуць  гумар i пацехі,

Гульні розныя, нayцexi,

Пecнi, казкі, карагоды –

Не утрымаеш свае ногі!

 

 

Месца правядзення кірмашу - центральная плошча г.Беразшо.

3 самага рання на центральную  плошчу райцэнтра з розных  гаспадарак раёна з'язджаюцца  машыны з садавінай, гароднінай, жыунасцю, прадуктамі, прамысловымі таварамі.

Працуюць гандлёвыя рады, святочна упрыгожаны гірляндамі з рознакаляровай паперы, галінкамі дрэу, шарамі, рушнікамі

Бярэзінскі райвыканкам аб'явіу конкурс на лепшае афармленне гандлёвай кропкі.

Непадалёку працуюць пляцоукі: " Гульнёвая", народных майстроу, фотабалаган, беспроигрышная латарэя.

Побач смажацца шашлыкі, каубаскі, бліны... Гучыць народная музыка.

Тэатралізаванае прадстауленне, гульнёвую праграму, забавы, пацехі арганізуюць Несцерка i Цярэшка, дзед Тамаш i бабка Еука, Мальвіна, скамарохі - удзельнікі народнага гульнёва - абрадавага гурта " Радзіна", фальклорных гуртоу "Валошкі" i " Лянок" Новінскага сельскага Дома культуры. Дзеючымі асобамі з'яуляюцца цыгыны, cвaxi, удзельнічаюць музыкі, фальклорныя гурты сельскіх дамоу культуры, прысутныя на кірмашы. На працягу дня яны падтрымліваюць настрой i рытм кірмашу.

• Рэчыцкі  фальклор прадстаўлены амаль усімі жанрамі: каляндарная і сямейна-абрадавая паэзія, казкі, паданні і легенды, прыказкі і прымаўкі, загадкі, замовы, народны тэатр у розных яго відах, сацыяльна-бытавая лірыка. І ўсё гэта будзе прадстаўлена на свяце народнай творчасці “Мой родны кут”

Вывучэнне культуры ў прасторы дае магчымасць выявіць яе  лакальна-варыятыўную  разнастайнасць, паказаць культурна-гістарычныя  ўзаемасувязі; прасачыць заканамернасці геаграфічнага размеркаванняя асобных  элементаў і больш значымых структур-комплексаў. У сувязі з тым, што Рэчыца вельмі багатая на народныя таленты гэта работа  – спроба аб’яднаць у адно цэлае маналіт рэчыцкіх талентаў.

 

Мэта: паказаць значнасць тэатралізаванага прадстаўлення на сучасным

           этапе, асвяціць традыцыі і абраднасць Бярэзінскага Кірмаша.

 

Задачы:

-  вызначыць тэарытычныя аспект тэатралізаванага прадстаўлення;

-  разгледзіць яго адметныя  рысы і выразныя сродкі;

- паспрыяць развіццю народнай творчасці рэгіёна;

 

Тэма:

      чалавечая ўзаемадапамога, як каштоўная рыса беларускага чалавека.

Ідэя: захаванне духоўнасці чалавека, напамін сучаснаму чалавеку пра

         ўзаемадапамогу.

Адрас правядзення:

Пры распрацоўцы  фальклорнага тэатралізаванага прадстаўлення «Талака » асноўнай ідэяй было паказаць і расказаць жыхарам Рэчыцкага раёна аб абрадах, звычаях, якія характэрны выключна для Рэчыцкага раёна. Таксама адной з тэм свята з’яўляецца праслаўленне прыгажосці роднага краю. А так як народнасць і любоў да Радзімы павінна жыць і выхоўвацца ў душы кожнага чалавека, то фальклорнае тэатралізаванае прадстаўленне «Талака »  праводзіцца для ўсіх узростаў насельніцтва: ад самых малодшых жыхароў да старажылаў.

 

Жанр:

Фальклорнае прадстаўленне.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1.Тэарэтычныя аспекты паняцця  тэатралізаванае  прадстаўленне.

Разглядаючы ўзнікненне і развіццё тэатралізаваных  прадстаўленняў у рамках вялікіх гістарычных эпох, нельга не ўбачыць, перш за ўсё, той сацыяльна-маральнай функцыі, якую выконваюць масавыя святы і тэатралізаваныя паказы.

Паняцце тэатралізаванае  прадстаўленне даволі шырокае, але  і досыць пэўнае. Калі кажуць пра  тэатралізацыі, то заўсёды маюць  на ўвазе з"ява, якое належыць галіне мастацтва, звязанае з вобразным  рашэннем .

Маюць на ўвазе  зварот да эмацыянальнай сферы чалавечага ўспрымання, так як эмоцыі - важнейшы прынцып, найважнейшая якасць менавіта мастацкай творчасці. У сувязі з недастатковай колькасцю навуковых і тэарэтычных распрацовак у гэтай галіне са словам тэатралізацыі звяртаюцца занадта вольна.

         Можна сустрэць выразы тыпу: "тэатралізаваны навык", "тэатралізаванае мысленне", "тэатралізаваныя паводзіны". У дадзеным выпадку паняцце тэатралізацыі цалкам адрываецца ад сферы мастацтва, а гэта ў корані няправільна.

Тэатралізацыі прадпалагае магчымасць паднесеныя ў мастацкай форме і менавіта тэатральнымі сродкамі той ці іншай  ідэі.  А ў прымяненні да паданнях тыпу перадвыбарчай агітацыі, тэматычных канцэртаў, масавых свят слова тэатралізацыі  можа азначаць толькі арганічнае спалучэнне нетэатральнай, жыццёвага, непасрэдна звязанага з вытворчай практыкай  і побытам людзей матэрыялу і  матэрыялу мастацкага, вобразнага; то спалучэнне, гэты сплаў дакументальнага  і мастацкага ствараецца з мэтай  пэўнага ўздзеяння на публіку. Інакш  кажучы, "пачатак мастацка-вобразнае  зліваецца тут разам з пачаткам утылітарным (дыдактычныя, агітацыйнымі, прапагандысцкім) і яму падпарадкоўваецца" (Коган М. Марфалогія мастацтва. Л., 1972, с.202). Думаецца, што і сцэнарную  драматургію падобных імпрэзаў на сучасным этапе мэтазгодна называць шырокім  і досыць дакладным у мастацтвазнаўчай плане тэрмінам драматургіі тэатралізаваных  прадстаўленняў. (Чечетин А. І. Асновы драмтургіі тэатралізаваных прадстаўленняў: Гісторыя і тэорыя. Падручнік для студэнтаў ін-тав культуры. - Мінск: Навука і тэхніка, 1981.)

Галоўнай  спецыфічнай рысай драматургіі  тэатралізаваных прадстаўленняў з"яўляецца праява драматычнага канфлікту праз кампазіцыю шляхам мантажу.. Задача сцэнарыста складаецца ў тым, каб стварыць аснову адзінай, цэльнай і арыгінальнага  мастацкага публіцыстычнага твора шляхам злучэння дакументальных матэрыялаў, публіцыстычных выступленняў, цырымоній, ўчынкі з паэтычнымі творамі, музыкай, песнямі, з пластычнымі фрагментамі з спектакляў і кінафільмаў. Мантаж служыць падпарадкаванню ўсяго гэтага матэрыялу агульнай задуме, адзінай ідэі. Наспела неабходнасць вылучыць тэатралізаваныя прадстаўленні ў асобны род мастацтва, які мае спецыфіку як у плане суадносін функцый і задач, так і ў мастацкай вобразнасці. І ў гэтым сэнсе тэатралізаванае прадстаўленне - паняцце найбольш дакладнае. Гэты старадаўні і заўсёды новы, дзякуючы цеснай сувязі з жыццём, род мастацтва з аднаго боку, яно азначае тэатр у самым шырокім сэнсе гэтага слова, і ў аснове сваёй адпавядае паняццю роду. З іншага боку, эвалюцыя тэатралізаваных прадстаўленняў сведчыць і аб вызначаным, рэальна існуючым руху ў бок відавах і жанравых падраздзяленняў. Але, як ужо было сказана, характарызуецца і разнастайнымі асаблівымі рысамі "(Чечетин А. І. Асновы драмтургіі тэатралізаваных прадстаўленняў:. Учебник для студентов ин-тов культуры. – М.: Просвещение, 1981. – 192 с.) (Узаемаўплыў гэтых двух блізкіх сфер тэатральнай дзейнасці - адна з найважнейшых праблем, якія ўзніклі на стыку эстэтыкі і мастацтвазнаўства. У гэтым плане імкненне рэжысёраў прафесійнага тэатра да "разбурэння" межаў паміж акцёрамі і гледачом, і стварэнню не толькі эстэтычных, але і маральна-этычных кантактаў - факт знамянальны.). Практычна ўсе разнавіднасці народных свят мелі і маюць тэатралізаваны характар ці  ўключаюць у сябе элементы тэатральных дзеянняў. Гэта вызначаецца абрадава-відовішчнымі формамі святочнай культуры.

У святах знаходзілі адлюстраванне як рэчавыя, так і  духоўныя вынікі жыццядзейнасці чалавека. У іх своеасабліва пэўны ўзровень грамадскай свядомасці, светапогляду людзей, праяўляліся рысы маралі, эстэтычныя густы. Іншымі словамі, любое свята як сацыяльна-мастацкая з"ява - неабходны элемент жыцця чалавека, адно з праяў яго грамадскага быцця.

Рэжысер адбірае элементы рэчаіснасці для таго, каб стварыць з іх новую рэчаіснасць, якая належыць толькі яму аднаму. Таму асноўны прыём тэатралізаванага прадстаўлення - пабудова цэласнай карціны з асобных кавалкаў, элементаў; прыём, пры якім можна адкідаць усё лішняе, пакідаючы толькі самае істотнае і значнае. Менавіта ў кампаноўцы, у складанні, у мантажы асобных нумароў, дакументаў, публіцыстычных матэрыялаў, музыкі, пластыкі найбольш наглядна праяўляецца майстэрства сцэнарыста

У сцэнарыі тэатралізаванага прадстаўлення можна адкідаць усё прамежкавае, усё нязначнае з непазбежнай рэальнасці і пакідаць толькі яркія, ударныя, вузлавыя пункты. На гэтай магчымасці і будуецца сутнасць ўражлівай сілы мантажу як асноўнага прыёму пры стварэнні сцэнарыяў тэатралізаваных прадстаўленняў. Да найбольш распаўсюджаным прыёмам мастацкага мантажу ставіцца кантрастнасць. Кантрастнасць як прыём мантажу заснаваная на збліжэнні процілеглых, кантрастуе па сэнсе элементаў мастацкага твора.

У сцэнарыі тэатралізаванага прадстаўлення можна супастаўляць па кантрасце не толькі асобныя нумары, але і асобныя эпізоды, часткі нумароў. Мантаж па кантрасце - адзін з самых моцных і найбольш распаўсюджаных прыёмаў сапраўды канфліктнага адлюстравання супярэчлівай рэчаіснасці ў тэатралізаваным прадстаўленні.

У сучасных тэатралізаваных прадстаўленнях дзеянне  часта адбываецца адначасова на сцэнічнай  пляцоўцы і на экране, або на некалькіх  экранах адразу, або ў розных частках  сцэны  глядзельнай залы і г.д. У структуры тэатралізаваных  масавых свят гэты прыём з"яўляецца адным з важнейшых.

Прадстаўленне ўяўляе сабой складанае злучэнне відаў мастацтваў - цырка, эстрады, тэатра і г.д. У структуры прадстўлення ёсць свабодная падача матэрыялу - раскаваным мантажу часу і дзеяння, чаргаванне нумароў і эпізодаў. У прадстаўленні любая дэталь павінна служыць не толькі раскрыцці зместу, але і стаць паэтычнай метафарай. Паэтычная раскаванасць, узятая як творчы прынцып рэжэсуры пры ўвасабленні відовішчнага дзейства, стварае своеасаблівую сцэнічную мову, дзе прэваліруе не лагічныя высновы, а, эмацыянальная пачуццёвая прырода творчасці.

Прадстаўленне, ўяўляючы сабой злучэнне разнажанравых нумароў, грунтуючыся на гратэску як сродку вобразнай выразнасці, нараджае своеасаблівую сцэнічную мову, якая валодае якаснымі характарыстыкамі, неабходнымі для поўнага раскрыцця ідэйнай задумы:

1. складанае,  неардынарнае аб’яднанне відоў мастацтва: тэатра, кіно,

цырка, эстрады.

2. атмасфера,  выкрываецца знутры сутнасць  таго, што адбываецца.

3. сцэнічная  мова, дзе пераважае не лагічныя высновы, а

эмацыйная, пачуццёвая прырода чалавека.

Драматургія тэатралізаваных прадстаўленняў - найстаражытны і заўсёды новы, дзякуючы цеснай сувязі жыцця, род мастацтва. І калі ў традыцый драматургіі за 2 тысячагоддзя вылучыліся, пры некаторай спрэчнасці, такія паняцці як род, від, жанр, то асноўныя катэгорыі ў драматургіі тэатралізаванага прадстаўлення яшчэ мала даследавана, а працэс ўзаемадзеяння відаў і жанраў развіваецца ўсё больш інтэнсіўна. Ствараюцца 'гібрыды' (прадстаўляюць і больш аддаленых адзін ад аднаго формаў), а часам і творы рэзка арыгінальнага жанру прыроды.

 

 Пры  ўсёй тэрміналогіі, блытаніне, можна  сказаць, што віды тэатралізаваных  прадстаўленняў вызначыліся (літаратурна-музычная  кампазіцыя, тэатралізаванае прадстаўленне,  тэатралізаванай канцэрт і г.д.).

 Унутры  кожнага з гэтых відаў вызначыліся  і працягваюць вызначацца разнавіднасці з больш канкрэтнымі тыпалагічнымі асаблівасцямі. Прынцып дзялення на віды вызначаецца галоўным чынам характарам малюнкаў, але віды гэта не канчатковая канкрэтная форма. Захоўваючы радавыя прыкметы і структурныя асаблівасці выгляду, кожны рэжысёр нясе ў сабе своеасаблівыя рысы, дыктуемага жыццём, асаблівасці матэрыялу, таленту аўтара, гэта і нясе жанравую афарбоўку. Узнікаюць праблемы вызначэння жанру як катэгорыя ў драматургіі тэатралізаванага прадстаўлення і гэта дазваляе рэжысёрам свабодна звяртацца з гэтым тэрмінам.

Народны абрад “Талака”, як кожны  іншы  абрад мае свае адметныя рысы. Трэба зазначыць, што абрад прадстаўляе сабой своеасаблівую сустрэчу на пляцоўцы найлепшых, яскравых, шматвекавых традыцый, якія прасачыліся прз стагоддзі і зберагліся.

Выразнымі сродкамі ў народным абрадзе “Талака” з’яўляюцца фальклорныя касцюмы калектываў, якія маюць і гістарычную каштоўнасць (маюць возраст каля 100 год), своеасаблівы музычны фальклор, які сустракаецца ў абрадзе менавіта Рэчыцкага раёну. Цікавыя, багатыя этнаграфічныя дэкарацыі, якія былі сабраны з розных вёсак раёну.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2. . Аналіз навуковай і метадычнай літаратуры па распрацоўваемай тэме.

Адметнаю рысаю нашага часу з’яўляецца ўзросшая цікавасць людзей да народнай духоўнай культуры, важнейшымі праяўленнямі якой лічацца святы, абрады і звычаі народнага календара. Некаторыя з гэтых свят (Каляды, Вялікдзень, Раданіца) набылі статус дзяржаўных свят Рэспублікі Беларусь.

Зразумела, што ў сучасным грамадстве вельмі востра адчуваецца патрэба ў  адпаведнай літаратуры, якая ўтрымлівала  б звесткі аб народных святах і  звязаных з імі звычаях. За апошнія  гады з’явілася нямала публікацый, прысвечаных гэтай тэматыцы. Прыкметнай з’явай стаў выхад з друку акадэмічнага зборніка «Земляробчы каляндар (Абрады і звычаі)» (Мінск, 1990), у якім змяшчаецца цікавы фальклорна-этнаграфічны матэрыял, сабраны пераважна ў канцы  мінулага пачатку нашага стагоддзя. Шмат звестак аб святах народнага  календара змяшчаюць многія зборнікі, выдадзеныя Акадэміяй навук Рэспублікі Беларусь ў серыі «Беларуская народная творчасць». Нямала каштоўнага матэрыялу з гэтай галіны знаходзіцца і ў розных архівах. Разам з тым увесь гэты багацейшы матэрыял не сістэматызаваны і абагульнены, ён застаецца амаль недаступным для шырокага кола чытачоў.

Аўтары зборніка “Беларускія народныя святы і звычаі” (Гомель, 1993) імкнуліся  перш за ўсё даць па магчымасці поўнае апісанне асноўных свят календара, а  таксама прывесці адпаведныя фальклорныя  тэксты, якія маглі знайсці практычнае выкарыстанне. Пры гэтым аўтары ставілі  перад сабой задачу паглыбленага, уласна навуковага аналізу паходжання і структуры народных свят: галоўным для сябе яны лічылі іх папулярызацыю  праз паказ таго, як гэтыя святы  адзначаліся яшчэ не так даўно  нашымі продкамі, якім багатым, паэтычным  было іх светаўспрыманне. Прадметам  асобнай, самастойнай работы павінны  стаіць метадычная распрацоўка і  рэкамендацыі па вывучэнні звестак  аб святах народнага календара. Пры  рабоце над гэтым выданнем былі выкарыстаны  матэрыялы акадэмічных выданняў з серыі «Беларуская народная творчасць» і манаграфічных даследаванняў  сучасных этнографаў і фалькларыстаў; акрамя таго, прыводзяцца звесткі  з дарэвалюцыйных выданняў, матэрыялы  архіва Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору АН Беларусі і архіва кафедры беларускай літаратуры Гомельскага дзяржаўнага універсітэта імя Ф. Скарыны. Работа адрасавана супрацоўнікам устаноў культуры, настаўнікам сярэдніх школ, выкладчыкам сярэдніх спецыяльных і вышэйшых навучальных устаноў, выхавацелям дзіцячых садкоў і ўсім, хто цікавіцца багатай духоўнай спадчынай беларускага народа.

Адпаведна народнаму светапогляду ў кнізе В. Ліцьвінка “Святы і  абрады беларусаў” (Мінск, 2001) абрадава-святочны каляндар беларусаў пачынаецца вясной і заканчваецца зімой. Улічана ўжо  амаль двухвекавая гісторыя запісаў  беларускіх свят і абрадаў.

Інстытут  мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору  Акадэміі навук Беларусі выдаў 45-томны  звод «Беларуская народная творчасць». Дзевяць асобнікаў у ім прысвечаны святочна-абрадавай культуры: «Земляробчы  каляндар», «Паэзія беларускага  земляробчага календара», «Веснавыя  песні», «Валачобныя песні», «Купальскія  і пятроўскія песні», «Жніўныя песні», «Восень-скія і талочныя песні», «Зімовыя песні» і «Жаніцьба Цярэшкі». Да іх можна дадаць том «Народны тэатр», дзе змешчаны чыста тэатралізаваныя  формы святочнай культуры. У той  ці іншай ступені творы, якія маюць  сувязь са святочнай культурай, ёсць ва ўсіх астатніх выданнях зводу БНТ.

Кнігі зводу  з’яўляюцца своеасаблівай энцыклапедыяй  мастацкіх матэрыялаў для таго ці іншага свята. У іх ёсць грунтоўныя ўступныя артыкулы фалькларыстаў, дзе  раскрываецца гісторыя паходжання і  змест святаў, даецца гісторыя іх запісаў, вывучэння, аналізуецца бібліяграфія аб іх і мастацкае напаўненне, сутнасць.

Жывой крыніцай падрыхтоўкі кнігі сталі асабістыя  ўражанні аўтара, ўдзел у святах, шматгадовыя навуковыя назіранні  над станам сучаснай святочнай культуры беларусаў у час вучэбных практык  студэнтаў і навуковых фальклорных  экспедыцый, а ў апошнія гады – у час падрыхтоўкі фальклорных святочных тэлепраграм «Запрашаем на вячоркі».

Дапамагчы ва ўсёй гэтай падрыхтоўчай рабоце – мэта гэтага выдання. Яно пабудавана ў адпаведнасці з нацыянальнай самабытнасцю беларускага мастацкага святочнага календара ад Вялікадня (з яго падрыхтоўчымі святкамі Стрэчання, Масленкі, Гукання вясны) як найвышэйшага ўзроўню ўзлёту святочнай культуры беларусаў да Дзядоў – святочнага асэнсавання праблем жыцця і смерці на ўзроўні філасофскага разумення іх беларусамі. Такі разгляд святочнага календара адпавядае найбольш глыбокаму прыроднаму разуменню яго ад вясновага росквіту да зімовага сну, музыцы душы ў час гэтых святаў.

У кнізе даецца сціплая агульная характарыстыка святаў у іх сукупнасці, аналізуюцца асаблівасці  іх мастацкіх сродкаў, жыццё якім дала тая ці іншая пара года, стан прыроды характарызуецца адпаведнай святочнай песеннай музыкай, харэаграфіяй, атрыбутыкай.

Асобныя раздзелы прысвечаны самым значным і найбольш  самабытным каляндарным святам беларусаў. Агульнае разуменне месца свята  ў календары і ў жыцці людзей дапаўняецца апісаннямі найбольш цікавых  дзецям момантаў, рытуалаў, дзеянняў у  час таго ці іншага свята, якія ўзяты  са шматлікіх запісаў яго, у асноўным пачынаючы з другой палавіны ХГХ  стагоддзя. Тут адабраны найбольш святочныя  элементы. У кожным выпадку як мага шырэй рытуальныя дзеянні ілюструюцца  адпаведнымі мастацкімі творамі, апісаннямі святочных забаў, карагодаў, гульняў. Заключае кожны раздзел спіс літаратуры, які дапаможа   арганізатарам  свята прыцягнуць дадатковы матэрыял, у тым ліку і практычны. У канцы  спіса літаратуры прыведзены аўдыа-і  відэазапісы.

Асаблівая ўвага  ў спісе рэкамендаванага матэрыялу  аддадзена сучасным інтэрпрэтацыям святаў.

Ідэя адраджэння народных каляндарных свят на Беларусі не новая, але надзвычай важная і  заўсёды актуальная, бо народныя святы – гэта духоўная спадчына мінуўшчыны. Сакрэт іхняй жывучасці, мабыць, у тым, што, услаўляючы спрадвечныя святыні сваіх продкаў і пакланяючыся ім, чалавек мог пачуваць і сябе вольным, а на свяце выступаць асобаю, якая прынародна выяўляла свой розум, кемлівасць, спрыт, знаходлівасць, пачуццё, таленавітасць, артыстычнасць і іншыя духоўныя каштоўнасці. А яшчэ магчыма, і ў тым, што народныя каляндарныя святы як код нацыі нясуць нашчадкам магутную энергію продкаў, энергію роднай крыві, стваральнага накірунку і гістарычнай памяці. Яны з’яўляюцца ўзорнай крыніцай для пераймання, калі ствараюцца сучасныя святы грамадскага гучання (фестывальныя, юбілейныя, прафесійныя, каляндар-ныя) і сямейна-бытавога зместу. Пра гэта сведчаць праведзеныя на дзяржаўным узроўні ў пачатку 90-х гадоў першыя ўсебеларускія святы Купалля, Мінскія Каляды, Гуканне вясны ў Жыткавічах, юбілейнае свята Мірскага замка і інш.

У кнізе Я. Адамовіча “Рана на Івана…” (Мінск, 2002) апавядаецца пра адраджэнне і  святкаванне ў Беларусі  Купалля, Каляд, Ражства Хрыстова, Новага года, Гукання вясны і іншых свят у 90-я гады ХХ ст. У першым раздзеле «Народныя каляндарныя святы» на падставе назіранняў аўтара і фальклорных  даследаванняў вядзецца гутарка  пра тое, як адраджаюцца і святкуюцца вельмі старажытныя масавыя святы  Купалле і Каляды, звязаныя з культам  сонцастаяння. Яны розняцца звычаямі, абрадамі, рытуаламі, павер’ямі, але  іх аб’ядноўвае стыхія народнага  гуляння, якое ладкуецца на глебе  ўсіх відаў народнай творчасці і  выяўляе мастакоўскі геній нашых  продкаў. Аўтар акцэнтуе ўва гу на адраджэнні і ўваскрашэнні духоўнай спадчыны і гістарычнай памяці для  ўсталявання гуманістычных асноў  у рэальнай сучаснасці і будучыні дзеля гарманічнага развіцця асобы  чалавека.

Падкрэслена гаворыцца пра рытуальныя абрады, дзействы і прыдумкі сучаснікаў. Звяртаецца ўвага на тое, як узнаўляюцца і  выкарыстоўваюцца салярныя культы і  як практычна выконваюцца гаспадарчая  магія, рытуалы пакланення нябесным свяцілам, агню, вадзе, жывёлам, раслінам, розным неадухоўленым прадметам. У  полі зроку аўтара драматургія сцэнічнага і музычнага дзеяння апісаных свят. Іхняя багатая песенная паэзія і мастацкае афармленне. Кожнае народнае свята разглядаецца як народны спектакль, у якім узаемадзейнічае і пераплятаецца  аматарскае мастацтва з прафесійным. Купалле і Каляды з Раством  Хрыстовым з’яўляюцца цэнтральнымі, вядучымі святамі ў гэтым цудоўным вянку народнай мудрасці.

У раздзеле «Сучасныя святы» разглядаюцца фестывальныя («Пастаўскія пералівы», «У віхуры самабытнасці»), юбілейныя («Тэатралізаванае ўваскрашэнне мінуўшчыны», «Багрымава восень», «Стагоддзе Бараўской школы»), творчыя («Водар сцэнічнага хараства», «Свята тэатральнай  радасці») і каляндарныя святы  Дня беларускага пісьменства. Сучасныя святы найлепшым чынам сведчаць пра культурны ўзровень грамадства і з’яўляюцца нібы барометрам нацыянальнага  развіцця, якое залежыць не толькі ад палітычных абставін у краіне, але і ад таго, наколькі свядома здзяйсняецца ажыўленне  гістарычнай памяці і выкарыстоўваюцца духоўныя набыткі мінуўшчыны. Апісваючы  гэтыя святы, аўтар звяртае ўвагу  на перапляценне сучасных і мінулых  пластоў беларускай культуры, на ўзаемадзеянне  прафесійнага і фальклорнага тэатральнага мастацтваў, на рэжысуру і мастацкі ўзровень афармлення свят, на мясцовы  каларыт і ўмельства ўдзельнікаў-аматараў мастацкай творчасці, фальклорных  гуртоў, прафесійных артыстаў і калектываў. Сучасныя святы, як і народныя, выразна  праяўляюцца велічным спектаклем, у  якім усё ж пераважаюць элементы мясцовай нацыянальнай культуры. Але  гэта асаблівасць непасрэдна залежыць ад свядомасці і разумення рэжысёра-пастаноўшчыка, як, напрыклад, Міколы Макарцова і  яго паплечнікаў-аднадумцаў.

Раздзел «У беларусаў далёкага замежжа» складаецца з нарысаў, у якіх прачытваецца культура беларусаў, што жывуць на чужыне і  не толькі захоўваюць, але і развіваюць родную ім беларускую культуру. Яны  ствараюць у розных жанрах літаратурныя, музычныя, мастацкія творы, арганізоўваюць фальклорныя гурты, калектывы мастацкай  самадзейнасці, хоры, танцавальныя ансамблі, ставяць спектаклі, адкрываюць мастацкія  выставы, спраўляюць народныя, юбілейныя, каляндарныя і іншыя святы, робяць навуковыя даследаванні і адкрыцці, абараняюць дысертацыі. Беларусы замежжа  беражліва захоўваюць родную мову і  маюць гонар, калі трохі перайначыць  Купалу, беларусамі звацца. У іх ёсць чаму павучыцца, як берагчы і развіваць  роднае, шануючы пры гэтым чужое.

У аснове артыкулаў  і нарысаў кнігі ляжаць назіранні, разважанні, меркаванні і магнітафонныя  запісы аўтара, зробленыя на святах і ў час вандровак.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2. Сцэнарна-рэжысёрская распрацоўка тэатралізаванага прадстаўлення “Талака”.

 

 

2.1 Агульны сцэнарны план прадстаўлення.

 

1. Экспазіцыя:

выхад скамарохаў. Аб’яўленнеабраду “Талака”.

 

2. Завязка:

  на сцэне з’яўляецца  хлопец Васіль.

3. Развіццё дзеі:

з’яўленне Сымоніхі і  Лявоніхі. Падрыхтоўка гаспадароў да прыходу талакоўшчыкаў.

4. Кульмінацыя:

прыход талакоўшчыкаў.

5.     Развязка:

        пажаданні  дабрабыту гаспадарамад талакоўшчыкаў.

6.     Фінал:

        развітальня  песня.

Пашыраны сцэнарны план

 

1. Экспазіцыя

Сцэна закрыта. Гучыць беларуская народная паня. Выходзяць      

скамарохі, аб’яўляюць паказ  народнага абрада “Талака”.

2. Завязка

На сцэну выходзіць  хлопец Васіль. Вядзе аповед пра сваю любімую вёску, дзе усе справы робяцца “Талакой”.

         3. Развіццё дзеі

Сымоніха і Лявоніха хочуць даведацца, чым кожная з іх жыве, пры 

          Гэтым  не кажуць адна другой праўду. Дазнаюцца ад Васіля пра 

          “Талаку”  ў цёткі Ганны і спяшаюцца  да яе, а тым часам гаспад

           ары  у якіх працуе “Талака” рыхтуюцца  да прыходу “Талакі”.