Институционалды инвестор

Негізгі бөлім

     Институционалды  құрылым  экономикада  екі  рөл  атқарады.  Бір  жағынан,  оңтайлы  шешімдер  қабылдау  үшін  шаруашылық  қызметтерді  тоқтатады.  Ал,  екінші  жағынан  экономикалық  қызметтерді  шоғырландыру  құралы ретінде қызмет атқарады. Институционалды құрылым – бұл экономикалық  келісімдердің қатысушыларын біріктіруді қамтамасыз  ететін  буын  болып табылады. 

      Кейінгі 30 жыл ішінде институционалды инвесторлар  ретінде танымал болған ұйымдардың қарамағында қаржылық биліктің едәуір мөлшері шоғырлануда. «Институционалды инвестор» түсінігін көбінесе практиктер қолданады. Кең мағынада, институционалды инвесторлар – кез-келген типтегі қаржылық делдалдар. Мұндай анықтама оларды жеке инвесторлардан ерекшелендіреді, себебі жеке инвесторлардың портфельдерінен түскен табыс толығымен олардың өздеріне тиесілі. 

        Сурет 1 – ҚР бағалы қағаздар  нарығындағы институционалды инвесторлардың  жіктелінуі

       Ескерту –  автор құрастырған

      Инвесторлар жұмсаған қорларына байланысы жеке және институционалды инвесторлар болып бөлінеді. Біріншісі, меншікті қорларын инвестициялайтын жеке және заңды тұлғалар болса, екіншісі, тек қана тартылған қорларды инвестициялайтын қаржылық институттар.

      Қазақстан Республикасының заңына сәйкес, бағалы қағаздар нарығында инвестициялық қорлар, сақтандыру компаниялары және жинақтаушы зейнетақы қорлары институционалды инвесторлар ретінде қызмет атқарады.

         Институционалды инвесторлардың қаржылық құралдарын инвестициялау  көздеріне келесілер жатады: зейнетақы  қорларының жарналары, инвестициялық қорлардың бағалы қағаздарының төлемдері, сақтандыру компанияларының жарналары. Институционалды инвесторлар осы көздер есебінен Қазақстан Республикасы және шетелдік нарықтың қаржылық құралдарын инвестициялауға жұмсайды.

      Институционалды инвесторлар туралы теориялық және құқықтық түрлі көзқарастарды қарастыра келе институционалды инвесторларға келесідей анықтама беруге болады:

      Институционалды инвесторлар – заңды және жеке тұлғалардың қаражаттарын жинақтайтын және инвестициялық кіріс алу мақсатында оларды қаржылық құралдарға, соның ішінде бағалы қағаздарға салуды жүзеге асыратын қаржылық-әлеуметтік институттар.

      ҚР  бағалы қағаздар нарығындағы институционалды  инвесторларды заңнамалық құқықтық қалыптасу негіздерін екі кезеңге  топтастыруға болады:

1. Бағалы қағаздар нарығының қалыптасу кезеңі;
2. Институционалды инвесторлардың қалыптасу кезеңі.

      Бірінші кезеңнің заңдары Қазақстанның бағалы қағаздар нарығының қалыптасуына негіз  болды. Қазіргі уақыттағы күші бар  заңдардың жетілдірілуіне себеп болды.

      Екінші  кезеңнің заңдары институционалды  инвесторлардың дамуына келесідей  заңдардың қабылдануына негіз болды: «Акционерлік қоғамдар туралы», «Бағалы қағаздар нарығы туралы», «ҚР-сында зейнетақымен қамсыздандыру  туралы», Сақтандыру қызметі туралы», «Инвестициялық қорлар туралы» ҚР Заңдары.

     Қазіргі кезде заңнамалық актілердің, соның  ішінде «бағалы қағаздар нарығы туралы» заңының және басқа құжаттардың қабылдануы бағалы қағаздар нарығы мен оның инфрақұрылымының дамуы белгілі бір бағытта сипат алып келе жатқанына болжам жасауға негіз болады. Сол себепті Қазақстанның бағалы қағаздар нарығын игерудің жинақталған тәжірибесінің, оның нақты жағдайының, сапалық және сандық сипатының жүйелік талдауын жасау қажеттілігі артып отыр.

     Бұл заңдарда институционалды инвесторлардың қызмет етуі, басқа нарық субъектілерімен өзара байланысы, инвестициялау ерекшеліктері қамтылды. Менің ойымша, бағалы қағаздар нарығындағы инвесторлардың қалыптасуын, аталуын және дамуының құқықтық негіздерін былай бөлу керек:

Бағалы қағаздар нарығындағы институционалды инвесторлардың қалыптасуындағы құқықтық негіздер 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

     Сурет 2 – Бағалы қағаздар нарығындағы құқықтық негіздер

      Ескерту – автор құрастырған

     Әлемдік тәжірибеде институционалды инвесторлардың ірі топтарына сақтандыру компаниялары мен жинақтаушы зейнетақы қорлары жатады. 2006 жылы оларға институционалды инвесторлардың барлық активтерінің 30-31%-і келген, үшінші орында 28%-ті инвестициялық қорлар тұр. Бұл топтың жылына орта есеппен 16% өсуі байқалуда және бұл ең тез өсу болып саналуда. 2006-2007 жж. АҚШ-та институционалды инвесторлардың активтері 2,7 есе өсті, нәтижесінде 2007 жылы 18,4 трлн долларды құрады. Сонымен қатар, жинақтаушы зейнетақы қорларының үлесі – 37%, сақтандыру компаниясының үлесі – 23%, ал инвестициялық қорлардың үлесі – 26% болды.  Институционалды инвесторлардың активтерінің көлемі жағынан АҚШ, одан кейін екінші орында Жапония (3 трлн доллар) тұр.

     Бұл елде, инвестицияның басыңқы үлесі  сақтандыру компаниясында және екінші деңгейдегі банктердің сенім бөлімшелерінде орналасқан. АҚш-та, Англияда, Голландияда, Швейцарияда және Швецияда институционалды инвесторлар активтерінің ЖІӨ-ге қатынасы 110-220% арасында өзгеріп тұруда. Сонымен қатар, ЭҚДҰ мүшелері арасында дамушы мемлекеттердегі институционалды инвесторлар активтерінің көрсеткіштері төмен.

     Инвесторлар активтерінің ЖІӨ көлеміне қатынасы дамушы елдерде: Түркияда – 0,8%, Польшада – 3%, Мексикада – 6%, Венгрияда – 9%, Чехияда – 16% және Ресейде – 1,3% құраған (1-кесте).

     Көптеген  мемлекеттердің институционалды инвесторлары активтерінің басым бөлігін тұрақты  проценттік бағалы қағаздарға салады. Сонымен қатар, 2005 жылдары акцияға  инвестициялық салымдардың орташа жылдық қарқыны 18%-тен артып, өте  жоғары болғаны байқалған.

     2007 жылы  институционалды инвесторлар  активтеріндегі акцияның үлесі  Ұлыбританияда – 65%, АҚШ-та –  50%, ал Швейцария мен Австралияда  – 46%, Голландия мен Францияда  – 33%-ті құрады. Сонымен қатар,  институционалды инвесторлардың  категориялық құрылымы аталған мемлекеттерде айырықша ерекшеленеді.

      Ұлыбританияда, институционалды инвесторлардың активтері 2007 жылы 3 трлн доллар болды. Франция  мен Германияда – инвесторлардың активтері 1,5 трлн долларды, ал Голландия  мен Австралияда – активтер 0,6 трлн долларды құрады. Германияда сақтандыру компаниясының, ал Голландия мен Ұлыбританияда – жинақтаушы зейнақы қорлары активтерінің үлесі басым болып келеді.    

      Институционалды инвесторлардың активтері өсімінің ең басты себептерінің бірі есепті айдағы теңгенің девальвацияға ұшырау салдарынан шетел валютасында қайта номинирленген қаржы құралдарын қайта бағалау болып табылады. Оның негізгі себебі мемлекеттік бағалы қағаздардың (МБҚ) көпшілігі инфляция деңгейін жауып, аз ғана табыс әкелгендігінде болып отыр. Дегенмен, кейбір консервативті инвестициялық саясатты ұстанатын зейнетақы қорларының кейбірінің портфелінің басым бөлігін МБҚ алады. 2008 жылы ЖЗҚ біріктірілген инвестициялық портфелі көлемді деформацияға ұшыраған жоқ, онда сапалық және сандық өзгерістер орын алды.  

Кесте 1 – Дамыған мемлекеттердің институционалды инвесторларының активтері, млрд доллар

     Институционалды инвесторлардың портфельдерін салыстырайық. Бұл жерде салыстырылатын құрал ретінде мемлекеттік бағалы қағаздарды алдық, себебі қор нарығының дамуының негізі корпоративтік бағалы қағаздар болып табылады.

      Сурет 3 – Институционалды инвесторлардың портфелдеріндегі мемлекеттік емес бағалы қағаздардың үлесі, %

      Ескерту – автор құрастырған 

     Енді  институционалды инвесторлардың портфеліндегі  келесі құрал акция бағалы қағаз  өзгерісіне тоқталатын болсақ, дағдарыс кезінде бағалы қағаздар нарығының  акция секторы басқа секторларға  қарағанда үлкен өзгерістерге ұшырады, осы секторда инвесторлардың қаражаттарының көп бөлігін жоғалтқан.

      Сурет 4 – Институционалды инвесторлардың инвестициялық портфеліндегі қазақстандық акциялардың үлесі, %

      Ескерту – автор құрастырған 

     2007 жылы қазақстандық акция нарығы 100 млрд-тан 30-млрд долларға дейін төмендеген. Яғни, дағдарыстан отандық нарықтың сомалық жоғалтулары 70 млрд долларға бағаланады. Сонымен қатар, нарықтың капиталдандырылуының зардабын жеке эмитенттер негізінде қарастыруға болады. Кейбір жағдайларда алып эмитенттер бойынша да 10-даған млрд долларға дейін есептелінген. Мысалы, 2007 жылдың бас кезіндегі бағалармен салыстырғанда Kazakhmys PLC компанияларының капиталдандырылуы шамамен 11,5 млрд долларға азайған, Казкоммерцбанк пен Халық Банктің капиталдандырылуы шамамен 3,5 млрд долларға және т.с.с.

     Мұндай  есептеулердің объективтілік маңыздылығы  аз, өйткені нарықтың капиталдандырылуы  көлеміндегі қатерлер эмитенттің шаруашылық қызметіне әсер етпейді деуге  болады. Бұл эмитенттер акцияларды бірінші орналастырудан кейін оларға ешқандай қатыстары болмайды. Барлық қатерлерді бірінші кезекте екінші ретті бағалы қағаздар нарығында акцияларға қаражат салған инвесторларға келеді. Сәйкесінше, егер қор нарығындағы негізгі қатерлерді қарастырсақ, бірінші кезекте дағдарыстан кейін күрделене түскен институционалды инвесторлардың жағдайына көңіл бөлу қажет.

     Дағдарыс  уақытында акцияларға активті түрде  инвестициялаған ЖЗҚ болып табылғанын 2-кестеде берілген мәліметтерден  көруге болады. Дүниежүзілік қор нарықтарының құлауының алдында, 2007 жылдың жарты жылдығында, өздерінің инвестициялық портфеліндегі акциялардың үлесін өсірген жалғыз инвесторлардың тобы – ЖЗҚ. Қалған инвесторлар осы кезеңде үлестік бағалы қағаздарға деген салымдарын азайтқан, көбінесе акцияға инвестициялауды күрт төмендеткен бағалы қағаздар нарығының кәсіби қатысушылары. Олар 2007 жылдың жарты жылдығының өзінде 10% азайтқан. 

Кесте  2 – Қазақстандық бағалы қағаздар нарығы қатысушыларының акцияға салған салымдарының көлемі

     Қорыта  келгенде, Қазақстанның ішкі экономикалық нарығын инвестициялауда институционалды  инвесторлардың ішінде жинақтаушы зейнетақы  қорларының үлесі жоғары болып табылады. Дағдарыс кезеңінде де ЖЗҚ өз белсенділігін жоғалтпаған. Мысалы, акция нарығында өзге  инвесторлардың (бағалы қағаздар нарығының кәсіби қатысушыларының акцияға салымдары 10%-ке азайған) белсенділіктері төмендесе, жинақтаушы зейнетақы қорларының қызметі керісінше арта түскен.  Бұл олардың инвестициялық саясаттарының ерекшелігімен көзге түседі. ЖЗҚ инвестициялық нарықтағы үлесінің көп болуының бір себебі, мұнда зейнетақы жарналарының негізінде жинақталынған қаражаттарының көлеміне байланысты.

     2008 жылғы 1 сəуірдегі жағдай бойынша  мемлекеттік бағалы қағаздар  үлесі 320 319 млн теңге, немесе зейнетақы активтерінің жалпы көлемінің 25,57%-і болды. 2008 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша осыған ұқсас көрсеткішке қатысты мемлекеттік бағалы қағаздар үлесі 32 098 млн теңгеге немесе 9,11%-е азайды.

     Қазақстан Республикасы эмитенттерінің корпоративті бағалы қағаздарының көлемі 2008 жылғы 1-тоқсанда 44 759 млн теңгеге немесе 43,06%-ке өсті. 2008 жылғы 1 сəуірдегі жағдай бойынша  ЖЗҚ жиынтық инвестициялық портфеліндегі шетел эмитенттерінің мемлекеттік бағалы қағаздарының көлемі 37 045 млн теңге (2,96%), қаңтар-наурыз аралығындағы өсу – 2 446 млн теңге (7,07%) болды. Шетел эмитенттерінің мемлекеттік емес бағалы қағаздарының үлесі 11,87 болып келеді, бұл осының алдындағы есепті кезеңнің осыған ұқсас көрсеткішінен 3,17%-тік тармаққа жоғары.

     Есепті  күнге сақтандыру ұйымдарының жиынтық  инвестициялық портфелінің көлемі 166 715 млн теңге болды. Бұл ретте  Қазақстан Республикасының мемлекеттік  бағалы қағаздарының үлесіне 8,11%, ҚР эмитенттерінің корпоративті бағалы қағаздарына – 36,63%, екінші деңгейдегі банктердегі салымдарға – 40,71%-тен келеді.

     Инвестициялық пай қорларының жиынтық инвестициялық  портфеліндегі негізгі үлесті үлесі  акционерлік қоғам болып табылмайтын  заңды тұлғалар капиталындағы инвестициялар иеленеді, олардың үлесіне 135 499 млн теңге немесе 58,72% тиеді, ал акционерлік инвестициялық қорлардың портфелінде өзге активтер мен дебиторлық берешек басым – 59 700 млн теңге немесе 51,25%.

     Екінші  деңгейдегі банктердегі салымдар сəйкесінше 1,7% жəне 1,13% болып отыр. ҚР эмитенттерінің мемлекеттік емес бағалы қағаздары инвестициялық пай қорларының инвестициялық портфелінде 9,4%, акционерлік инвестициялық қорлар портфелінде – 12,49%-ті иеленіп отыр. Шетел эмитенттерінің мемлекеттік емес бағалы қағаздарының ИПҚ-ның жиынтық портфеліндегі үлесі қомақты емес – 1,3% болса, АИҚ-ның жиынтық портфелінде 10% болды. 

Кесте 3 – Қазақстандағы институционалды  инвесторлардың жиынтық инвестициялық  портфелінің құрылымы

     Президенттің  үкіміне сәйкес  Қазақстан еліне  «Қазақстан 2015 жылға дейін  дамыған 50 елдер қатарына кіру Стратегиясы» жолдауын іске асыру бойынша Үкімет әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясын (ӘКК) құру тұжырымдамасын бекітті.

      Әлеуметтік-кәсіпкерлік  корпорациясы (ӘКК) Қазақстанның жеті аймақтарында құрылады. Корпорациялар өз жұмыстарын Атырау, Алматы, Қостанай, Ақтөбе, Қарағанды, Шымкент және Павлодар қалаларында бастайды.

     ӘКК капитализациялау көздері ретінде  қазіргі кезде республикалық  және жергілікті бюджетке аударылатын төлемдердің кейбір түрлерін (мысалы, экологиялық) қолдану мүмкіншіліктерін қарастыру қажет. Мысалы, аумақтарда жұмыс істейтін ірі компанияларды бюджетке төленетін төлемдерден босату, берілген құралдарын  ӘКК-ға салу негізінде. Өз кезегінде ӘКК оларды жаңа жобаларға активтер ретінде қолданады. ӘКК капитализациялау моделін тиімді іске асыру үшін бірнеше дайындық кезеңдерін жүргізу қажет. Бірінші бұл табысталған активтердің нарықтық құнын бағалауды жүргізу. Ол үшін тәуелсіз консалтингтік компания тартылады. Берілген активтердің нарықтық құны бағалағаннан кейін олар ӘКК жарғылық капиталына өткізіледі. Әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы  Акционерлік қоғам формасында жұмыс істейді. Сонымен қатар, бұл активтерді ӘКК-ға табыстау жоғары мамандырылған менеджерлер, беделді консалтингтік компаниялардың икемді шарттарына байланысты оларды басқарудың сапасын жақсартуға алып келеді.

     Қазіргі кезде аумақтық даму институты ретінде  жеті әлеуметтік кәсіпорын корпорациясы өз қызметтерін жүргізуде – «Сарыарқа», «Ертіс», «Жетісу», «Оңтүстік», «Тобол», «Батыс», «Каспий».

     ӘКК-ны құру бұл қазіргі аумақтық дамудағы маңызды құралдардың бірі, және бүкіл ұйымдастырушылық мәселелерді шешуде жергілікті үкімет органдарынан максималды жәрдемдесуді қажет етеді.

     ӘКК-ны құрудың негізгі мақсаты – елдің аймақтарында мемлекеттік даму институттарымен бірге қаржы ресурстарына және жоғарғы технологияларға қол жеткізу мүмкіншілігін жасау жолымен шағын және орта бизнестің дамуын қолдау (аймақтық бизнес-құрылымдар).

      Институционалды инвесторлардың инвестициялық портфеліне жаңа инвестициялау объектісін енгізу қажет. Жаңа инвестициялау объектісі – ӘКК. ӘӘК-ға қаржы жұмсау келесідей деңгейде қарастырылады:  

Кесте 4 – Институционалды инвесторлардың ӘӘК-ға қаржы жұмсау құрылымы

      Қазақстандағы нарықтық жүйенің қарқынды дамуы  еліміздегі институционалды  инвесторлардың қызметін жетілдіруге әкелді. Дегенмен,  әр саланың  өзіне тән  болып келетін  шешуші проблемалары бар. Сол сияқты институционалды инвесторлардың алдында  бірқатар мәселелер туындап отыр.

      Ең  негізгі мәселелердің бірі  өтімді, әрі сапалы  қаржылық құралдардың  жетіспеушілігі болып табылады. Соңғы жылдардағы жалпы экономикалық өсудің негізінде жұмысбастылық жағдайларының жақсаруына орай, зейнетақы, сақтандыру жинақтарының еселеп өсуіне мүмкіндік туындады. Соған байланысты  зейнетақы, сақтандыру  жинақтарын  орналастыру жағдайын оңтайландыру қажет.

      Соңғы кездері бірқатар мемлекеттік  мекемелердің  бағалы қағаздарын  қор нарығына шығарғанымен, бұл қаржылық құралдардың  жетіспеушілік жағдайын жоя алмайды. Сонымен бірге отандық қор нарығындағы институционалды инвесторлардың активтері инвестицияланатын бағалы қағаздардың табыстылығының сенімді, әрі өтімді бағалы қағаздар  жетіспеушілігі  жағдайында төмендеу  үрдісі байқалады. Соған байланысты ұлттық валютада еркін қаражаттардың көп бөлігін  Қазақстан институционалды инвесторлардың әртараптанбаған  портфелін құру арқылы инвестициялап жатыр. Оның негізгі бөлігін  табыстылығы төмен мемлекеттік бағалы  қағаздар алады, бірақ мемлекеттік бағалы қағаздарды тәуекелдік сипатынан  қарастырсақ, олар  ең тартымды  қаржылық құрал болып саналады.

      Қаржылық  құралдардың  жетіспеушілігіне  үлестік (акция)  бағалы қағаздар нарығының  белсенділігінің төмендігі мен  Қазақстан компанияларының капитализациялануының  төмен қарқынмен өсуі әсерін тигізіп  отыр.

      Ел экономикасында  акция нарығының рөлі төмен. Сонымен қатар,  кәсіпорындардың көпшілігі өндірісті модернизациялау үдерісін жүргізуде қаржы тартудың  көзі ретінде бағалы қағаздар  нарығының артықшылығы өз деңгейінде бағаланбай отыр.

      Бұл мақсатқа қол жеткізу үшін инвесторлар талғамына сәйкес портфель құрылымын оңтайландыруға  портфельдік  инвестициялаудың  экономикалық математикалық әдістерін қолдану қажет.

      Қазіргі таңда экономикалық теория қаржы  нарығында инвесторлар тәртібін портфель теориясы деп атайды. Бұл теорияның негізін қалаушылар американдық экономистер, теорияны дамытуға әр жылдары Нобель сыйлықтарының иегерлері үлкен үлестерін қосты. Соның алғашқысы болып    Д. Тобин оңтайлы инвестициялық шешімдер қабылдауды негіздеп және сәйкесінше есептің әдісін өңдеді. Тобин тұжырымдамасының негізгі мағынасы келесідей: инвестор өз қызметінде қаржы нарығында екі балама мақсат қойды – тәуекелді минималдау және табысты максималдау.

      Әртараптандыру  әдісі Марковиц-Тобиннің инвестициялық  портфельді оңтайландыру теориясына және Шарптың бағалы қағаздар нарығының тепе-теңдік моделіне негізделеді (әдебиеттерде Шарп моделі CAPM – Capital Asset Pricing Model – капитал салудың бағаны қалыптастыру моделі) және әлемдік инвестициялау тәжірибесінде кеңінен қолданылады.

      Портфель теориясының негізін қалаушы америка экономисі Д. Тобин, алғаш рет оңтайлы инвестициялық шешімдер қабылдауды негіздеп және сәйкес есептің шешу әдісін өңдеді. Өңделген тұжырымның мағынасы келесідей: инвестор өз қызметінде қаржы нарығында екі балама мақсат қояды: тәуекелді минималдау және табысты максималдау. Оның алғашқысы тәуекелсіз активтермен, екіншісі – тәуекелмен қамтамасыз етіледі. Сондықтан баламалы мақсаттарды оңтайландыру жолымен біріктіру үшін инвестициялық портфель құрамын тәуекел дәрежесі минимал болатындай, табыс мөлшерін ойдағыдай қамтамасыз ететін тәуекелді және тәуекелсіз әр түрлі бағалы қағаздармен қалыптастыру қажет.

      Көптеген  дамыған елдерде қор нарығының  ережесі теориядан аз ауытқиды және теория шешімдерін қолдануға мүмкіндік  береді. Қазақстанның қор нарығы бұл мүмкіндіктерге сай емес, оған келесідей себептер бар:

• экономикалық  жағдай тұрақты емес;
• барлық бағалы қағаздар бірдей өтімді емес;
• инвесторлардың ақпараттануы әр түрлі, әрқайсысы өз бетінше маңызды ақпаратты тауып, максималды тиімділікке қол жеткізгісі келеді.

      Келтірілген факторлар ҚР-ның қор нарығында  САРМ теориясының бірде-бір шарты  орындалмайтының көруге болады.

      Экономикалық  жағдайдың тұрақсыздығы кез келген бағалы қағаздар операциясының жоғары тәуелділігіне жетелейді, соның  ішінде мемлекеттік те бар, яғни тәуекелсіз қағаздар тек шартты түрде және де нарықтың толымсыздығы ондағы бағалы қағаздар айналымының өте төменгі өтімділігіне алып барады. Аталған факторларға есептеулер жүргізетін ақпараттардың жоқтығы да жатады.