Ирина Эланс

Автор который поможет с любыми образовательными и учебными заданиями

Макроэканомика жұмыссыздық

АҚ «Қаржы Академиясы»

«Экономика және менеджмент» кафедрасы

Қурстық жұмыс

Пәні: «Макроэканомика»

Тақырыбы: «Макроэканомика жұмыссыздық»

Орындаған: УКС-13 студенті Шаяхметова Г.А

Тексерген:Экономика магистірі. Абдикаримова.Қ

Астана 2013

Кіріспе......................................................................................................................................................3

I Жұмыссыздық және жұмысбастылықтың теоретикалық негіздері...............................................4

1.1Жұмысбастылық түсінігі....................................................................................................................4

1.2Жұмыссыздық типтері және түсінігі................................................................................................8

II Жұмыссыздық және жұмысбастылықты талдау..............................................................................8

2.1Жұмыссыздық деңгейі және әлеуметік-экономикалық салдары.................................................8

2.2 Халықты жұмыспен қамту...............................................................................................................11

III ҚР жұмыссыздықты жою және жұмысбастылықты жетілдіру жолдары.....................................15

Қорытынды.............................................................................................................................................21 Пайдаланған әдебиеттер тізімі............................................................................................................23

Кіріспе

Курстық жұмыстың өзектілігі: Халықты жұмыспен қамтамасыз ету мәселесі осы күндері ең өткір проблемаға айналып отыр. Қазақстанның ұзақ мерзімді стратегиялық даму бағдарламасында жұмыссыздық пен кедейшілікті толық та тұрақты жою мәселесі 2010 жылға дейін шешілетін мемлекеттік міндет ретінде анықталғаны белгілі. Осы 2010 жылға дейін Қазақстан экономикасында күрделі де қарқынды өндірісаралық құрылымдық өзгерістер жүруі қажет. Осы құрылымдық даму стратегиясы бір - бірімен байланысты жалпы ұлттық экономикалық, әлеуметтік және технологиялық мақсаттар мен міндеттердің орындалуын көздеген. Қазақстанда еңбек сыйымдылығы (трудоемкость) жоғары өндіріс салаларын қалыптастыру және дамыту; ауыл шаруашылық шикі заттарын терең технологиялық өңдеу және түпкі өнім өндіру экономикасын мемлекет тарапынан басым түрде колдап - дамыту мақсаты және міндеті анықталған. Бұл міндетті іске асыру біріншіден, көптеген жүмыс орындарын ашуға, жаңа мамандықтар дайындауға, жұмыссыздықты жоюға, еңбекақы табысын арттыруға жол ашады; екіншіден, еңбек пен жұмыс күшінің сапасы жоғарылап, еңбек өнімділігі және жалпы экономика тиімділігі артады; үшіншіден, жалпы ұлттық өнімнің құрылымы жақсарып, ұлттық табыс үлесі артады; төртіншіден, салық төлемдері өседі және мемлекет бюджетінің мүмкіншіліктері кеңейеді.

Курстық жұмыстың мақсаты: еліміздегі жұмыссыздық деңгейін, жұмысбастылықты жетілдіру жолдарын, оның көрсеткіштерін және жұмыссыздықтың әлеуметтік-экономикалық жағдайға, экономикалық өсуге әсерін зерттеу болып табылады.

Осы мақсатқа жетуде келесідей міндеттер қойылады:

1. Жұмыссыздықтың мәні мен пайда болу себептерін анықтау;

2. Жұмыссыздықты еңбек рыногының элементі ретінде қарастыру және жан-жақты талдау;

3. Жұмыссыздықтың түрлері мен олардың экономикалық өсуге тигізер әсерін қарастыру;

4. Қазақстандағы жұмыссыздық мәселесінің жалпы жағдайын, жұмыссыздық деңгейін, олардың өзіндік ерекшеліктерін қарастыру;

5. Еліміз тарапынынан жұмыссыздықпен күресудің негізгі шараларын және әлеуметтік саясаттың негізгі бағыттарын айқындау. Курстық жұмыстың құрылымы: 3 тарау, 4 тақырыпшадан және қорытынды бөлімнен тұрады.

Жұмыс күшіне жұмыспен жұмыспен қамтылғандар мен жұмыссыздар жатады.Жұмыс күшінің құрамына кірмейтіндер жеке категория болып бөлінеді.Осыларға жұмысы жоқтар,бірақ жұмыс іздеу талабына сәйкес келмейтіндер жатады.Осындай адамдарға еңбек нарығында жұмыс істеуге бейімділігі жоқ деп болжау жасалады.Шынында жұмыс істегісі келетін, бірақ әртүрлі себептермен жұмыс істеуден бас тартқан адамдар категориясы болады, бұл былайша айтқанда-жұмыс табудан күдер үзген адамдар.Адамдардың осы категориясы жұмыссыздарға кірмейтін адамдарға жатады.

Жұмыссыздық жеке адам және қоғам үшін көптеген әлеуметтік-экономикалық мәселелерді өзімен алып келеді.Жеке адам үшін ол өндірістен кету деген сөз, қызметкер еңбек табысы көзінен айырылып, көтеріңкі психикалық жүк көтереді.Қоғам үшін ол жоғары салық шығынына ұшыратады, адам капиталы жойылады, қоғамның әлеуметтік жіктелуі күшейеді, жастарға байланысты мәселелер асқынады және т.б.Бос уақыт пайдасы жұмыссызбен келетін кемшіліктерді басып кетүі шүбәлі болып келеді.Сонымен қатар бұл құбылыстың кемшіліктерін біржақты атай берген дұрыс емес.Нарықтық экономикаға жұмыссыздықтың табиғи деңгейі тән, жұмыс күшінің белгілі резерві әрқашанда болып тұрады.Табиғи жұмыссыздықтың болуы нарықтық экономиканың нормальді қызметіне қажеттілігі бар деуге болады.

Жұмыссыздық мәселелері көптен бері зерттелуде, бірақ жұмыссыз қатарына кімді жатқызу керек, жұмыссыздық көрсеткіштері, жұмыссыздық деңгейіне әсер ететін факторлар және тағы да басқа сұрақтар осы уақытқа дейін талқыланып жатыр.Қазақстан жағдайында бұл мәселелер шиеленісетүсті, өткені экономикалық дағдарыс және әлеуметтік еңбек қатынастары күрт өзгеруіне байланысты адам қылықтарына елеулі өзгешеліктер енді.Оның есесіне жұмыскерге, белгілі бір жұмыс орнына ие болуға нақты кепілдік берілетін және оны жұмыстан шығару іс жүзінде мүмкін болмады. Соның нәтижесінде жұмыс күшіне сұраным еркіндігі мен ұсыным еркіндігі қатаң шектелді. Мемлекет жұмыскерлердің белсенділігі мен қозғалысына қатаң бақылау жасап отырды, олардың өздерінің жұмыс күшін колдануына тек қана мемлекет белгіленген еңбек нысандарының шеңберінде ғана рұқсат етілді.

Кадрларды тұрақтандыруда «жас маман» институты, белгілі бір кезеңге мерзімдік шартқа қол қою сияқты тікелей әдістер, тиісті жұмыс уақыты өтелгеннен кейін пәтер беруге уәде беру, бір кәсіпорында істеген үзіліссіз жұмыс стажын жоғалту қатері сияқты жанама әдістер де қолданылды.

Өздерінің қабілетін толығырақ көрсетуге және лайықты өмір қалпын қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін жұмыс іздеу ұмтылысы қалада төлқұжат тәртібі түрінде, елде керісінше колхозшыларға төлқүжат бермеу, жұмыстан шығуға кедергі жасау, пәтер алу қиындықтары сияқты әкімшілік механизмі кедергілеріне тірелетін. Бір орында ұзақ уақыт жұмыс істеу экономикалық тұрғыдан да және әлеуметтік тұрғыдан да ынталандырылды. Соның нәтижесінде еңбекті ауыстырудың экономикалық заңы бұзылды. Оның мәні - адам өзінің экономикалық жағдайын жақсарту үшін белсене жұмыс істеуі керек, ал ол, үнемі өзін - өзі жетілдіруді қажет етеді, соған сәйкес жұмыс істейтін өмірінің барлық кезеңі бойына еңбек ету нысанын ауыстырып отырады.

I. Жұмыссыздық және жұмысбастылықтың теоретикалық негіздері

1.1Жұмысбастылық түсінігі

Толық жұмысбастылық жұмыссыздықтың мүлдем жоқтығы емес. Экономистер уақытша және құрылымдық жұмыссыздықты болмай қоймайды деп санайды, осыдан толық жұмысбастылық ұғымы еңбек күшінің 100% - нан аз бөлігін қамтитын жұмысбастылық болып саналады. Дәлірек айтқанда, толық жұмысбастылық кезіндегі жұмыссыздық деңгейі циклдік жұмыссыздық нөлге тең болған жағдайға ғана жетеді. Толық жұмысбастылық кезіндегі жұмыссыздықты «жұмыссыздықтың табиғи (шынайы) деңгейі» деп те атайды. Жұмыссыздықтың табиғи деңгейімен қосарланған ішкі өнімнің нақты көлемі «экономиканың өндірістік әлеуеті» деп аталады. Бұл толық жұмысбастылық кезіндегі экономика өндіре алатын өнімнің нақты (шынайы) көлемі. Толық жұмысбастылық кезіндегі жұмыссыздық деңгейі немесе жұмыссыздықтың табиғи деңгейі еңбек күші нарықтары тепе-теңдік жағдайында болғанда, яғни жұмыс іздеушілер мен бос жұмыс орындардың саны сәйкес келген жағдайда орнайды. Жұмыссыздықтың табиғи деңгейі дегеніміз – оң өлшем, өйткені уақытша жұмыссыздарға сәйкес бос орындарды табу үшін уақыт керек. Құрылымдық жұмыссыздарға да жұмысқа орналасу үшін оқу курстарынан өтуге немесе басқа жерге көшу үшін уақыт керек. Егер жұмыс іздеп жүрген адамдардың саны бос жұмыс орындар санынан көп болса, онда еңбек күші нарықтары сәйкес келмейді деген сөз; мұндай жағдайда жиынтық сұраныс тапшылығы мен циклдік жұмыссызық пайда болады. Басқа жағынан қарағанда, жиынтық сұранысы артық болған жағдайда, жұмыс күшінің жетіспеушілігі байқалады, яғни бос жұмыс орындардың саны жұмыс іздеп жүрген адамдар санынан артық болады. Мұндай жағдайда жұмыссыздықтың нақты деңгейінен төмен болады. Еңбек күші нарықтарындағы мұндай тапшылық инфляциямен қатар болады.

«Табиғи» термині экономика жұмыссыздықтың табиғи деңгейінде жұмыс істеп, өзінің өндірістік мүмкіндігін қолданып жатыр деген бермейді. Біздің іскерлік циклді қысқаша шолуымызша экономикадағы жұмыссыздық деңгейі табиғи деңгейінен жоғары болады деп айтып кеттік. Бірақ кейде экономикадағы жұмыссыздық деңгейң табиғи деңгейінен төмен де болуы мүмкін. Жұмыссыздықтың табиғи деңгейі өз алдына тұрақсыз көрсеткіш. Ол кезеңді түрде еңбек күші мен институтционалдық өзгерістермен байланысты демографиялық қозғалыстар әсерлей түседі. Күн сайын кейбір жұмысшылар жұмыстан шығады немесе оларды жұмыстан шығарады, ал кейбір жұмыссыз жүргендер жаңа жұмыс табады. Бұл үздіксіз жұмыссыздар қатарына кіру және шығу жұмыссыздық жағдайдағы жұмыс күшінің үлесімен анықталады. Берілген бөлімде біз жұмыссыздықтың табиғи деңгейімен анықталатын факторларды көрсететін жұмыс күші динамикасының үлгісін құрамыз. L – жұмыс күші, Е – жұмысшы саны, ал U – жұмыссыздар саны болсын. әрбір жұмысқа жарамды адам не жұмысшы, не жұмыссыз болатындықтан, онда:

L=E+U

Ендеше, жұмыс күшінің жиыны жұмысшы мен жұмыссыздар санының қосындысын береді. Жұмыссыздық деңгейі U/L тең болады.

Жұмыссыздық деңгейін анықтайтын факторларға бар зейінді шоғырландыру үшін, жұмыс күшінің мөлшері өзгермеген деп есептейміз. Жұмысқа орналасқандар қатарынан жұмыссыздарға және керісінше ауысуы 89-беттегі суретте көрсетілген: s – жұмысшылардың жұмыстан шығу деңгейінің көрсеткіші болсын, яғни әр ай сайын жұмыс жоғалтқан жұмыс істейтіндер деңгейі, f – жұмысқа орналасу деңгейінің көрсеткіші, яғни әр ай сайын жұмыс табатын жұмыссыздар үлесі. Осы екі көрсеткіш тұрақты дейік және олар жұмыссыздық деңгейін қалай анықтайтынына көз жеткізейік.

Егер жұмыссыздық деңгейі өзгермейтін болса, яғни еңбек нарығы тұрақты, онда жұмысқа жалданғандар саны жұмыстан шығарылғандар санына тең болуы керек. fU – жұмысқа жалданған адамдар саны, ал sE – жұмысын жоғалтатын адамдар саны болғандықтан, бұл екі шама тең болуы керек:

fU=sE

Бұл теңдеудң түрлендіру арқылы жұмыссыздықтың тұрақты деңгейін табуымызға болады. E=L-U, яғни жұмыс істейтіндер саны жұмыс күшінің жиынтығынан жұмыссыздар санын азайтқанға тең. Бұл fU=s (L-U) екенін білдіреді. Теңдіктің екі жағын да L-ге бөлеміз, сонда

f (U/ L) =s(1-U/L) шығады.

Теңдеудітүрлендірсек,

U/ L = s/s+f

Бұл теңдеу U/ L жұмыссыздық деңгейі жұмысқа жалдану мен жұмыстан жшығарылу деңгейлерінің көрсеткіштеріне тәуелді болатынын көрсетеді. Жұмыстан шығарылу деңгейі қаншалықты жоғары болса, жұмыссыздық та соншалықты жоғары. Жұмысқа жалдану деңгейі қаншалықты жоғары болса, жұмыссыздық деңгейі соншалықты төмен болады.

Мысалы. Айталық, ай сайын 1% жұмыс жоғалтсын дейік (s=0,01), ал жұмыс істейтіндер қатарында болудың орташа кезеңі 100 ай немесе 8 жыл шамасында болады. Шамамен 20% жұмыссыздар ай сайын жұмыс табатын болсын (f=0,20). Бұл жұмыссыз болудың орташа деңгейі 5айға созылатынын білдіреді. Берілген нақты жағдайда жұмыссыздықтың тұрақты деңгейі

U/ L = 0,01/ (0,01+ 0,20) = 0,0476

Демек, берілген мысалда жұмыссыздық 5% деңгейде болады.

Жұмыссыздықтың табиғи деңгейінің үлгісі қарапайым, бірақ маңызды қорытынды шығады. Кез келген жұмыссыздықтың табиғи деңгейін төмендетуге негізделген экономикалық саясат не жұмыстан шығару деңгейінің төмендеуіне, не жұмысқа орналасу деңгейінің артуына себепші болу керек. Осыған сәйкес көрсеткіштерге әсер ететін кез келген саясат жұмыссыздықтың табиғи деңгейін де ауыстырады. Бұл үлгі жұмыссыздық деңгейінің көрсеткіші және жұмыстан шығару мен жұмысқа орналасу деңгейлерінің көрсеткіштер арасындағы байланысты көрсетседе, ол негізгі сұраққа жауап бермейді: жұмыссыздық сияқты құбылыс неге орын алады? Егер адам кез келген уақытта тез жұмыс табатын болса, жұмысқа орналасу деңгейі өте жоғары, ал жұмыссыздық деңгейі нөлге жақын болар еді. Жоғарыда келтірілген жұмыссыздық деңгейі жұмыс іздеу үрдісі қандай да бір уақытта жалғасатынын болжайды, бірақ неге екенін түсіндірмейді. Келесі екі бөлімде біз жұмыссыздық орын алуының екі негізгі себебін қарастырамыз, олар: жұмыс іздеу проблемалары мен жалақының қатаңдығы.

Жұмысы барлар қатарынан жұмыссыздар қатарына ауысу және керісінше. Белгілі уақыт арлығында жұмыс істейтін адамдар бөлігі (s) өзінің жұмыс орындарын жоғалтады, ал жұмыссыздар бөлігі (f) жұмыс табады. Жұмысқа орналасу және жұмыстан шығу көрсеткіштері жұмыссыздық деңгейін анықтайды.

1.2. Жұмыссыздық типтері және түсінігі

Жұмыссыздық-еңбек нарығының бөлінбес элементі болып табылады. Жұмысшы күші бар ересек адамдар еңбек нарығына қатысуына байланысты бірнеше негізгі категорияларға бөлінеді.еңбекке қабілетті адамдар-жасына және денсаулығына қарай еңбек етуге қабілеті бар адамдар- жасына және денсаулығына қарай еңбек етуге қабілеті бар адамдар.Халықтың жекелеген категорияларға бөлінуі олардың экономиканың нарықтық немесе нарықтық емес секторларында жұмыс істеуіне байланысты жүргізіледі.Ересек адамдардың құрамынан нарықтық емес құрылымдарға бейімделген институционалдық адамдардаы бөліп қарау керек.Нарықтық емеске-мемлекеттің әскер,полиция,мемлекеттік аппарат деп аталатын институттары жатады.Жұмыспен айналысатын адамдардың қатарына экономиканың нарықтық құрылымдарына бейімделгендер жатқызылады.

Қазақстан заңдарында кімді жұмыссыз қатарына жатқызу керек екені жазылған.Статистикалық жинақтарда да бұл түсінікке анықтама берілген. Соларға қарамастан, жұмыспен қамту және жұмыссыздықтың шын күйін бағалау өте қиын.Мысалы көптеген адамдар жұмыссыз қатарына жатқызылатын барлық критерийлерге сәйкес келеді, бірақ объективті және субъективті себеппен жұмыспен қамту жөніндегі қызмет орындарында тіркелмейді Оған себеп-осы қызмет орындарының жұмысқа орналастыратын мүмкіншілігіне сенбеу, алыс жерде тұруы, азаматтардың өз құқыларын білмеуі және тағы солай сияқты.Екінші жағынан, халықтың жұмыспен қамтылуын көрсететін сандар әртүрлі себеппен бұрмаланады: олар демалыста болуы мүмкін, ауырып жұмысқа көпке дейін шықпайды, кәсіпорын әкімшілігінің ынтасымен өндіріс біраз уақыт тұрып қалады және т.с.с.Қызметкерлер жұмыс істеушілер қатарында есептелінеді, ал шынында жұмыссыз болып келеді.Біздің байқауымызша, бұндай адамдар өзін-өзі және жақын адамдарын белгілі кәсіпорынға жататындығымен жұбатады.Бұл құбылысты жұмыстан босамаған қызметкерлер жұмыссыздығы деп атауға болады.Ең, соңында жұмыссыздық деңгейін есептерде біраз адамадардың көлеңкелі секторда істейтіндігі ескерілмейтіндігін айта кеткен жөн.

Жұмыссыз туралы көптеген анықтамаларды жинақтап қорытсақ, оған

келесідей анықтама беруге болады: жұмыссыз-ол қазіргі жалақы мен еңбек жағдайында жұмысы жоқ, бірақ жұмыс істей алады және жұмыс іздеп жүрген адам.Ал жұмыссыздықты – экономикалық белсенді халықтың бір бөлігін жұмыссыздар құрайтын экономикадағы құбылыс деп білеміз.Халықаралық еңбек ұйымының анықтамасы бойынша жұмыссыз деп табыс әкелетін жұмысы жоқ жұмыс істеуге дайын және соңғы төрт ай ішінде жұмысты әр жолмен іздеген адам табылады.

Жұмыссыздықты әр зерттеуші әр түрлі жіктейді.Солардың біреуі жұмыссыздықтың амалсыз және еркін түрін ажыратады.Амалсыз жұмыссыздықта адам берілген жалақы деңгейінде жұмыс істегісі және ол қолынан келеді, бірақ оған жұмыс табылмайды.Еркін жұмыссыздықта (кейде күту жұмыссыздығы деп аталынады) адам жұмыс таба алар еді, бірақ жұмыс істемегенді қалап, айлығы ұсынылған жалақыдан жоғары жұмыс орнын іздеуді жалғастырады.

Көптеген экономикалық әдебиеттерде жұмыссыздықты мына негізгі типтерге бөледі:фрикциондық, құрылымдық, маусымдық, циклдық және технологиялық.

Фрикциондық жұмыссыздық. Еңбек нарығында жұмыссыздықтың қашан болмасын, адамдардаың бір жерден екінші жерге жылжуымен және бір кәсіпорыннан басқаға жылжуымен байланысты белгілі бір дәрежесі болады.Жұмыскерлер өздеріне ұнайтын жұмыс орнын, ал жалдаушылары белгілі квалафикациясы бар жұмысшы күшін табу үшін уақыт керек.Осы жұмыс іздейтін уақыт фрикциондық жұмыссыздықтың негізін құрайды.Фрикциондық жұмыссыздық мына жағдаймен байланысты:бар ваканстя туралы информация болмағанданемесе осы информация тым қымбат болғанда, жұмыскерлер мен бос жұмыс орындарының арасында қашан болмасын сәйкессіздік болады.Осы жұмыссыздық дәрежесі жаңа жұмыс істеуге кеткен уақыттың жалпы шығындарымен белгіленеді(1 айдан 3 айға дейін).

Құрылымдық жұмыссыздық.Экономикадағы құрылымдық өзгерістердің нәтижесінде бос жұмыс орындары мен жұмыссыздардың арасындағы профессионалдық-квалификациялық және территориялық сәйкессіздік құрылымдық жұмыссыздықтың басты себебі болып табылады.Экономиканың дамуы құрылымдық өзгерістер тудырып отырады: жаңа технологиялар, жаңа тауарлар пайда болады.Капиталдар нарығында сұраныс құрылымында өзгерістер орын алып отырады құрылымында өзгерістер орын алып отырады.Осының нәтижесінде жұмысшы күшінің профессионалдық-квалификациялық құрылымында өзгерістер пайда болады, бұл-жұмысшы күшінің тұрақты түрде территориялық және салалық қайта бөлінуін талап етеді.Экономиканың бір секторларынан құрылымдық өзгерістердің нәтижесінде жұмыстан айырылған жұмыскерлер басқа салалардағы бар бос жұмыс орындарына орналаса алмаған жағдайда, құрылымдық жұмыссыздық орын алады.Фрикциондықпен салыстырғанда құрылымдық жұмыссыздықтың мерзімі ұзақ болады (әдетте қатарынан алты айдан артық).Құрылымдық жұмыссыздыққа әдетте төмен квалификациялы немесе ескірген мамандығы бар жұмыскерлер жатады және ол экономикалық жағынан артта қалған аудандардың халықтарын қамтиды.

Маусымдық жұмыссыздық өндірістің кейбір салаларындағы өндіріс көлемінің маусымдық ауытқуымен байланысты болады: ауыл шаруашылығы, құрылыс. Бұларды жыл бойында еңбекк сұраныс елеулі өзгеріп тұрады.

Циклдық жұмыссыздық. Бұның нгізін экономикалық құлыдраумн жән сұраныстың жетімсіздігімен байланысты, өнімнің шығырылуымен және жұмыспн қамтудың көлемдерінің циклдық ауыттқулары құрайды. Циклдық жұмыссыздық жұмыссыздар санының көбеюіне әкелетін нақты ЖҰӨ - ң азаюымен және жұмысшы күшінің бір бөлшегінің жұмыстан босауымен байланысты болады.

Осымен қатар, нақты және жалғал жұмыссыздық болады. Бірінші жағдайда, адамның еңбекке қабілет және ықыласы болады, бірақ еңбек нарығында түрлі жағдайларға байланысты ол жұмыс таба алмайды. Екінші - әртүрлі себептермен еңбекке айналысы келмейтін адамдарды сипаттайды. Жұсыссыздық ашық және жасырынды, ұзақ мрзімді және қысқа мерзімді болуы мүмкін. Ұзақ мерзімді циклдық және құрылымдық, ал қысқа мерзімдікке – маусымдық және фрикциондық жұмыссыздық жатады. Құрылымдық жұмыссыздықтың бір формасына технология және жаңа жабдықтар енгізуімен байланысты және ол адамдарды машинамен алмастырып, жұмыссыздық тудырады.

Көріну сипаты жағынан жасырын жұмыссыздық түрін ажыратады. Бұған берілген уақыт кезінде экономикалық белсенді халық санына кірмейтін адамдар жатады., бірақ олар егер де ұсынылған жұмыс қолайлы келсе, жұмыс күші қатарына қосылуы даяр. Қазақстан жағдайында жасырын жұмыссыздық көкейкесті мәселе ретінде қарастырылады. Оған жұмыс істмейтін, бірақ еңбек қатынасы кәсіпорынмен ресми түрде үздегн (осы себепті жұмыс істеушілер қатарында болып сптлінеді) және мөлшерленген жұмыс уақытында (күн, апта) жартылай жұмыс істейтін адамдар жатады. Ал халықаралық тәжиребеде бұл жәйтті толық жұмыс істеушілік деп атайды. Тағы да бұған қоса конверсиялық, экономикалық, тоқырау, жоспар арасындағы жұмыссыздық түрлрі болады. Конверсиялық армияның әәскери өндіріске кешен салаларындағы қысқартуға байланысты болады. Экономикалық – нарық коньюктурасының ауытқуына тауар өндірушілердің бәсеккккелестік күресте жеңілуіне байланысты болады және бұл жұмыссызжықтың түрі тұрақты сипатта болады. Жоспар арасындағы жұмыссыздық мектеп бітіргеннен кейін оқуға түсе алмай қолса болады. Ал тоқырау жұмыс істегісі келмейтіндерге және де уақытша жұмыс істей алмайтындарға байланысты. Бұл жұмыссыздық өсу қарқыны жоғары болады.

II. Жұмыссыздық және жұмысбастылықты талдау

2.1 Жұмыссыздық деңгейі және әлеуметік-экономикалық салдары

Экономика ресурстарды қаншалықты жақсы қолданатынына байланысты сипатталады. Негізгі экономикалық ресурс жұмысбастылықты қолдайтын жұммыс күші болады – бұл экономикалық саясаттың маңызды мақсаты. Жұмыссыздық деңгейі – бұл жұмыс істеуді қалайтындардың жалпы санының ішінде жұмысы жоқ азаматтардың статистикалық көрсеткіші ( пайыз түрінде ). Статистика агенттігі ай сайын жұмыссыздық деңгейі мен экономикалық саясаттағы еңбек нарығының жағдайын бағалайды.Жұмыс күші – жұмыссыздар мен жұмыс істейтіндердің жиынтығы, ал жұмыссыздық деңгейі – бұл жұмыс күшінің жалпы санындағы жұмыссыздардың пайыз түріндегі анықталуы. Демек

Жұмыс күші = жұмыс істейтіндер саны + жұмыссыздар сан

Жұмыссыздық деңгейі = жұмыссыздар саны * 100 %

жұмыс күшінің жалпы саны

Ол Халықаралық еңбек ұйымының ( ХЕҰ) әдісі бойынша және әр мемлекеттің арнайы заң нормаларымеен есептелінеді. ХЕҰ әдісі бойынша, мемлекеттік жұмыспен қамту органдарынан басқа қызмет орындары мезгіл – мезгіл халықтық сұрақтану жүргізеді. Қазақстанда жұмыссыздық деңгейін есептеумен Статистика бойынша агенттігі шұғылданады.Статистикалық мәліметтерде соңғы кезде екі көрсеткіш есептелініп жүр: жұмыссыздықтың ресми және жалпы деңгейі.

Жұмыссыздықтың масштабын азайту мақсаты ретінде жұмыссыздықтың табиғи деңгейіне жету көзделді. Өйткені жұмыссыздықты мүлдем жою мүмкін емес және ондай мақсаты қойып керегі де жоқ. Толық жұмысбастылық кезендегі жұмыссыздық деңгейі уақытша жән құрылымдық деңгейлерінің қосындысына тең. Басқа сөзбен айтқанда, толық жұмысбастылық кезінде жұмыссыздық деңгейі циклдық жұмыссыздық нольге тең болған жағдайға ғана жетеді. Толық жұмысбастылық кезіндегі жұмыссыздықты “жұмыссыздықтың табиғи деңгейі” деп те атайды. Жұмыссыздықтың табиғи деңгейімен қосарланған ішкі өнімнің нақты көллемі “экономикалық өндірістік әлуеті” деп аталады. Бұл толық жұмысбастылық кезіндегі жұмыссыздық деңгейі немесе жұмыссыздықтың табағи деңгейі еңбек күші нарықтары тепе – теңдік жағдайында болғанда, яғни жұмыс іздеушілер бос жұмыс орындардың саны сәйкес келген жағдайда орнайды. Бірақ еңбек рыногының бұл жағдайында кәсіптік – биліктілік жағынан бос жұмыс орны мен онда жұмыс істегісі келетін адамдар арасында толық сәйкестік бар деуге болмайды, бірақ сан жағынан ұсыныс пен сұраныс бірдей болуы мүмкін.

Жұмыссыздық нарықты қатынастардан туады, сондықтан ол экономикадағы өзгеріспен тығыз юайланысты. Жұмыс істейтіндер өзгеріс тауарлары мен көрсетілген қызмет түрлеріне байланысты жұмыстарды атқарады, ал жұмыссыздар – атқармайды, осыған байланысты жұмыссыздық деңгейінің жоғарылауы нақты ЖҰӨ көлемінің төмендеуіне әсерін тигізді. Бұл жұмыссыздық деңгейі мен ЖҰӨ көлемі арасындағы жағымсыз тәуелділік, бірінші болып осы тәуелділікті зерттеуші, экономист Артур Оукеннің есімімен Оукен заңы деген ат алды. Оның септеуі бойыншща, егер ЖҰӨ 2,7% - ға өссе, жұмыссыздық деңгейі өзгермейді; ал ЖҰӨ қосымша тағы 2%- ға өссе жұмыссыздық деңгейін бір пайызға азайтады және керісінш, ЖҰӨ - ң қосымша қысқаруы жұмыссыздық деңгейін көтереді. Оукен заңы жұмыссыздық деңгейі мен ЖҰӨ арасында байланысты көрстеді:

Y-Y*

¾¾¾ = - ß (u-u*)

Мұндағы Y – нақты өнім көлемі

Y* – потенциалды ЖҰӨ;

u – нақты жұмыссыздық дең

u* - табиғи жұмыссыздық деңгеййі;

ß – эмпирикалық коэффициент.

Жұмыссыздықтың экономикалық және әлеуметтік салдары:

Қоғамда бар болатын потенциалды мүмкіндіктер көлемімен салыстырғандағы ЖҰӨ көлемі артта калып отырады.

Халықтың әр түрлі әлеуметтік топтарында жұмыссыздық шығыны тепе – тең бөлінбейді.

Жоғары дәрежелі маман жұмысшылар жоғалады. [5, 12б.]

қоғамның экономикалық әлеуетін толық пайдаланбау;

жұмыстан босап қалған жұмысшылардың біліктілігі жоғалады;

халықтың әр түрлі әлеуметтік топтары арасында жұмыссыздық шығындарын тең бөлмеу орын алады;қылмыс жасауға қолайлы негіздер пайда болады. Оны толығырақ 1 суреттен көреміз.Жұмыссыздар ішінде көп жағдайда әйелдер мен 30 жасқа дейінгі ерлердің үлес салмағы біршама жоғары болады.Еліміздегі соңғы жылдардағы еңбек нарығы көрсеткіштеріне тоқталайық. Нарыққа өту кезеңінде еңбек нарығындағы жағдай республика бойынша еңбек ресурстарының төмендеуімен және жұмыссыздықтың көбеюімен байқалды. Дегенмен бұл жағдай қазір біртіндеп оңтайланып келеді.

Кесте1

Қазақстан Республикасының еңбек нарығы жағдайының 2007-2010 жылдар көрсеткшін төмендегі кестеден толығырақ көруге болады:

Көрсеткіштер

Тұрғындар (15жас және одан жоғары жастағылар)

Көрсеткіштер 2007 2008 2009 2010

Еңбек ресурстары (мың адам) 7399,7 7840,6 7901,7 8028,9

Экономикалық белсенді халық, мың адам % 70,0 69,9 69,4 69,7

Экономикадағы қамтылғандар(мың адам) 6985,2 7181,8 7261,0 7403,5

15жас және одан жоғары жастағы тұрғындар % 63,9 64,0 63,9 64,3

Экономикадағы белсенді халық,% 91,2 91,6 91,9 92,2

жалдамалы жұмыссыздар 4229,6 4469,9 4640,5 4776,6

өз бетінше жұмыспен қамтылғандар 2755,6 2711,9 2620,5 2626,9

Экономикадағы қамтылғандар 39,4 37,8 36,0 35,5

Жұмыссыздар (мың адам) 672,1 658,8 640,7 625,4

Жұмыссыздық деңгейі, % 8,8 8,4 8,1 7,8

Жұмыспен қамту орталығына қатынасқандар 273,5 282,0 262,5 264,4

Жұмыспен қамту орталығы арқылы жұмыспен қамтылғандар 154,6 167,5 184,7 204,7

Макроэканомика жұмыссыздық 📙 Курсовая → 🆔 118298