Валюта нарығы. Валюта курсы және динамикасы. 2

Мазмұны

Кіріспе…………………………………………...........................….…..3  

I-бөлім Валюта нарығы. Валюта динамикасы

1.1.Валюта және оның  түрлері. Валюта курсы…………...............…4

1.2.Валюта  нарығының мәні: түрлері, дамуы………......................10

II-бөлім Халықаралық валюта жүйесі.

2.1.Халықаралық  валюта жүйесінің эволюциясы……...............….17

2.2.Халықаралық  валюта жүйесінің мәні, түрлері, 

     элементтер .............................................................................19

2.3. Халықаралық валюта жүйесіндегі халықаралық

қаржы ұйымдарының  ролі….…………..................…....…..........…22

Қорытынды…..……………………………....................…................25

Қолданылған әдебиеттер тізімі…………..................…..............…27

Кіріспе

Менің курстық жұмысымның тақырыбы: «Валюта нарығы. Валюта курсы және оның динамикасы». Бұл жұмыста жалпы валюта дегеніміз не, оның түрлері, үлгілері мен курстарына кеңінен тоқталып өтіледі.

Курстық жұмыстың мақсаты  –  валюта нарығының мәні: түрлері, дамуы, валюта жүйесінің эволюциясы, халықаралық қаржы ұйымдарының рөлін қарастырамыз.  

Валюта (итальян  сөзі, сөзбе-сөз-құн ) – елдің ақша бірлігі, оның шарттары түрі, халықаралық  төлем – есеп айырысу айналымының  каналдары арқылы ұлттық ақшаларды  қолданудың ерекше формасы.

  Валюта  қатынастары - әлемдік шаруашылықта  валюта айналымынан қалыптасатын  қоғамдық қатынастар жиынтығы, олар  ұлттық шаруашылықтардың нәтижесінің  өзара айырбасталуына қызмет  етеді. Валюта қатынастарының  кейбір элементтері көне дәуірде  (ежелгі Египетте, Римде) вексель мен айырбастау істері ретінде пайда болған.

Валюталық бағам  – бұл бір елдің ақша бірлігінің басқа бір елдердің ақша бірліктеріне бейнеленген бағасы. Әрбір елдің  ұлттық валюталарын салыстыру олардың  өндіріс және айырбас процесінде пайда болатын объективті құндық қатынастарына негізделеді. Валюталық бағам валюталарға сұраныс пен ұсынысқа ықпал етуші көптеген факторларға байланысты өзгереді.

I-бөлім Валюта нарығы. Валюта динамикасы

1.1.Валюта және оның  түрлері. Валюта курсы

 Валюта (итальян сөзі, сөзбе-сөз-құн ) – елдің ақша бірлігі, оның шарттары түрі, халықаралық төлем – есеп айырысу айналымының каналдары арқылы ұлттық ақшаларды қолданудың ерекше формасы.

  Шаруашылық  жағдайларын интернационалдандыру  және әлемдік еңбек бөлінісін интенсивтендіру (күшейту) халықаралық нарықтың құрылуына себепші болады. өндіріс күштерінің дамуы мен ішкі нарықтағы өркендеген салалардың өнімін сатуда туындайтын қиындықтар, тауарлар тасымалы жағдайларын жетілдіру – міне осылардың бәрі әлемдік сауда-саттық байланыстарының кеңеюіне әсер етті. Әлемдік тауар айналымының дамуы мұнай, машина жасау, ауыл шаруашылығы, тамақ өнеркәсібі салаларының өнімдерін сатудың ұлғаюына байланысты болды.

  Валюта  қатынастары - әлемдік шаруашылықта  валюта айналымынан қалыптасатын қоғамдық қатынастар жиынтығы, олар ұлттық шаруашылықтардың нәтижесінің өзара айырбасталуына қызмет етеді. Валюта қатынастарының кейбір элементтері көне дәуірде (ежелгі Египетте, Римде) вексель мен айырбастау істері ретінде пайда болған.

  Валюта  қатынастарының туындауы ұдайы өндіріске байланысты болғанымен оған, өз кезегінде, өндірістің тұрақтылығы дәрежесіне қарай керісінше де әсер етеді. Валюта қатынастары құқықтық нормалармен және ережелермен реттеледі.

  Валюталық  жүйенің маңызды элементі- валюталық бағам болып табылады. Оның пайда болуы: тауарлар мен көрсетілген қызметтердің халықаралық саудасы барысында, капитал және несиенің қозғалысында валюталармен өзара айырбастың қажеттілігінен; сондай-ақ ұлттық немесе шетелдік валюталарда бейнеленген әр түрлі елдердің құндық көрсеткіштерін салыстыруға; банктер мен фирмалардың шетел валютасындағы шоттарын уақтылы қайта бағалап отыруға байланысты негізделеді.

  Валюталық  бағам – бұл бір елдің ақша  бірлігінің басқа бір елдердің  ақша бірліктеріне бейнеленген  бағасы. Әрбір елдің ұлттық валюталарын салыстыру олардың өндіріс және айырбас процесінде пайда болатын объективті құндық қатынастарына негізделеді. Валюталық бағам валюталарға сұраныс пен ұсынысқа ықпал етуші көптеген факторларға байланысты өзгереді.

  Бағамның қалыптасуына ықпал ететін үш факторлар тобын бөліп қарауға болады:

  Саяси  – саяси тұрақтылық, валюталы  заңдылықтардың ырықтандырылуы, валюталық  саясат және т.б.

  Экономикалық, халқаралық тәжірибеде анықталатын  экономикалық тікбұрыштың шыңы  сияқты: экономикалық өсу, валюта тұрақтылығы және инфляцияның төменгі қарқыны, жылына 10%-ға дейін, жұмыссыздықтың төменгі деңгейі жылына 8%-ға дейін, дүниежүзілік нарықтағы тепе-теңдік.

  Психологиялық:  жаппай сұраныс, негізгі капиталды  тәуекелден қорғануға ұмтылыс  және т.б.

   Монометаллизм  тұсында – алтын немесе күміс  – валюталық бағамның базасы  монеталық паритет болып табылады, яғни ол, әр түрлі елдердің  ақша бірліктерінің олардың металдық  құрамына байланысты арақатынасын  сипаттайды. Ол валюталық паритет  ұғымымен сәйкес келеді.  Алтын монометаллизмі тұсында валютаның бағамы алтын паритетіне сүйенді және стихиялы түрде алтын нүктелерінің шегінде оның айналасында ауытқып отырды.  Алтын нүктелерінің классикалық механизмі тек екі жағдайда жүзеге асты: алтынды еркін түрде сатып алу – сату және сыртқа шығару. Валюталық бағамның ауытқу шектері паритеттің 1%-нан асқан жоқ және  қажетті валютада ауыстыру мақсатында алтынды шетелге тасымалдау шығындарымен анықталды.

   Валюталық бағам  алтын нүктелерінің шегінен шығып  кете алмады, себебі осы нүктелерге жеткенде борышқорлар үшін, тауарларды ұлттық валютаға сатып алып, ал алтынды сыртқа шығарған тиімдірек болды. Алтын стандартын алып тастағаннан кейін, алтын нүктелерінің механизімі істен шықты.

  1971 жылы долларды  алтынға ресми бағасы бойынша ауыстыру тоқтатылғаннан кейін, валюталардың алтындық құрамы және алтын паритеттері сандық түсінікке айналды. ХВҚ оларды 1975 жылдан жариялауды тоқтатты. Валюталық бағамның негізі ретінде алтын паритетінен  заңды түрде бас тарту Ямайка валюталық конференциясымен рәсімделеді.

  Бұл жағдайда валюталық  бағамның қалыптасу ерекшелігі  мынада: валюталар өзінің құндық  көрінісін алтында емес, яғни  алтын нарығында стихиялы түрде  болатын нақты баға ауқымы, несиелік  ақшалардың салыстырмалы құны  арқылы болуында.

  Валюталық бағам  валюталық паритет шеңберінде  ауытқиды. ХВҚ-ның жарғысы бойынша  1978 жылдан бастап, валюталық паритет  СДР немесе ЭКЮ-да валюталық  "қоржын" базасында бекітілді.

  Валюта бағамдарының  динамикасы ақша бірліктерінің  сатып алу қабілеттеріне, инфляция қарқынына, сұраныс пен ұсынысқа ықпал ететін төлем балансының жағдайы, пайыздық мөлшерлеме деңгейіндегі айырма; валюталық нарық қызметтері мен алыпсатарлық валюталық операциялар, валюталық бағамды мемлекеттік реттеу, дүниежүзілік нарықтағы валютаға деген сенімділік дәрежесіне байланысты.

   Жалпы алғанда  валюталық бағамның қозғалысының  бағыттарын анықтайтын факторларды  үш топқа бөлуге болады: фундаментальды, техникалық, қысқа мерзімді күтпеген  факторлар.

  Фундаментальды факторлар  олта мерзімде әрекет ететін ұлттық экономиканың жағдайының негізгі макроэкономикалық көрсеткіштері болып табылады. Әдетте олар, ұлттық статистикалық органдармен жарияланатын макроэкономикалық статистиканың мәліметтерін білдіреді. Мынадай негізгі факторлар бар: сатып алу қабілетінің паритеті бойынша валюталық бағам, жалпы ұлттық өнім, нақты пайыз мөлшерлемесінің деңгейі, жұмыссыздық деңгейі, инфляция, төлем балансы, өнеркәсіптік өндіріс индексі, іскерлік оптимизм индексі.

  Техникалық талдау  – бұл бағамды жүргізу графигін талдауды сипаттайды. График – чарттардың келесідей типтерін ажырата білу керек: сызықты, кесінді графиктері, жапон шамдарының "крестиктер - ноликтер" графигі. Валюталық бағамның қозғалысы толқынға ұқсас болып келеді және онда бір жерде жоғарласа, екінші бір жерде төмендеу байқалады.

   Қысқа мерзімді  күтпеген факторлар валюталық  бағам динамикасына маңызды түзетулер  енгізуі мүмкін. Оларға мыналар  жатады: төтенше оқиғалар, саяси  оқиғалар, саяси лидердің сөздері,  валюталық инвестиция.

  АҚШ-тың ішкі айналысында жанама баға белгіленімі неміс маркасына қатысты қолданылады.

  Валюталық баға  белгіленімінің түрі валютаның  жағдайына, оның курстық деңгейіне  әсер етпейді, өйткені валюталық  бағамның мәні өзгермей тек  формасы ғана өзгереді.

  Әр валюта бойынша  сұраныс пен ұсынысты салыстыру жолымен банкаралық бағамды анықтаудан және тіркеуден тұратын баға белгілеу процедурасы фиксинг деп аталады. Фиксинг негізінде егер банк валютаны сатса, сатушының бағамы бекітіледі, ал егер валютны сатып алса, сатып алушының бағамы бекітіледі.

  Сатушы және сатып  алушы курстарының арасындағы  айырма банктің шығындарын жабу  үшін қолданылады және банк  табысын құрайды. Бұл айырма  маржа немесе спред деп аталады  да, валюталық нарықта болатын  нақты жағдайы және валюта  статусына, мәміле көлеміне, компанияның немесе банктің статусына байланысты өзгереді.

  Банкаралық валюталық  нарықтардағы операциялар халықаралық  төлем және резерв құралы болып  табылатын АҚШ долларына қатысты  жасалынады.

  Сауда - өнеркәсібі  клиентурасы үшін валюталар котировкасы банкімен кросс - курс негізінде  бекітіледі. Кросс - бағам бұл екі валютаның, олардың үшінші валютаға қатысты есептелінетін бағамнан шығатын қатынасын білдіреді.

    Чектің бағамы  телеграф аударымының бағамынан  төмен, өйткені, осы төлем құжатын  бір елден екінші елге әуепоштасымен тасымалдау үшін қажетті күндерге пайыз шегеріледі. Бұнда банк чек бойынша төлемді, тек бұл төлем құралын беріп, шетел банкісі, банк-корреспондент инкассоға алғанда жасайды.  Чектің бағамы тратта бағамынан анықтағанда оның төлеу мерзімі, кепілдемесі және төлем валютасы ескеріледі.

   Кейбір мемлекеттерде  операцияның әр түрі бойынша  қолданылатын ұлттық валюта бағамдарының  бірнеше түрі бар. Бельгияда  2 бағам қолданылады: біреуі - коммерциялық, екіншісі -  қаржылық операциялар  бойынша. Дамушы елдерде валюталық бағамдардың көптігі белгілі тауарларды экспорттық қолдау үшін және импорттық кейбір түрлерін шектеу үшін қолданылады.

  Айырбас валюталық  бағамдардан басқа статистикалық  және экономикалық талдау кезінде  қолданылатын есептеу бағамдары бар. Оған жататын орташа бағам - сатушы және сатып алушы бағамдарының арифметикалық орташасы. Шын мәнінде айтсақ мұндай бағам жоқ, бірақ оның мөлшері күнделікті ақпарат құралдарында жарияланады.

   АҚШ долларының  валюталық бағамдарының тиімді  индекстерінің ішіндегі біршама белгілі болып табылатындарына ФРЖ-нің Директорлар кеңесінің индексі, «Морган гэранти траст» және ХВҚ индексі жатады. Соңғысын үнемі Халықаралық валюталық қор доллар үшін ғана емес, сондай-ақ барлық ірі валюталық нарықтар үшін де есептейді. 18 валютадан тұратын валюта «қоржыны» индексі төлем балансының сәйкес ақша бірліктердің бағамдарының өзгерістеріне ықпал етуін есепке ала отырып құрылған.

  Валюта бағамдарының  ағымын талдау барысында номиналдық  және нақты валюталық бағамдардың  индексі кеңінен қолданылады. Соңғылары, әдетте валюталық бағам өзгерістерінің бәсекелестік қабілетке әсерін тереңірек оқып білу үшін, оның ішінде валюталар инфляциялық құнсыздануға ұшыраған жағдайда пайдаланылады.

  Нақты валюта бағамының  индексі сәйкес келетін екі елдің ішкі бағаларындағы өзгерістерге қатысты түзетілген валюта бағамының индексін білдіреді. Аталған индекс бәсекелестік қабілетке ықпал етуші ақшалай факторларды көрсетеді, себебі ол инфляциямен байланысты, сол немесе басқа елдердің экспортерлерінің  бәсекелестік қабілетіне қатысты нашарлауын және жақсаруын есепке алады. Нақты валюта бағамы индексінің дефляторы ретінде ішкі бағаның өсу индексін немесе шығынның элементтерін, мысалы, жұмыс күшін төлеуге үлесті шығындардың индексін пайдаланады.

             1.2  Валюта  нарығының мәні: түрлері,  дамуы

  Валюталық  нарықтар уақтылы есеп айырысуларды жүзеге асыруды, валюталық операцияларға қатысушылардың валюталық бағамдар айырмасы түрінде пайда алуын, валюталық бағамдарды реттеуді, валюталық саясатты жүргізуді қамтамасыз ете отырып, ішкі және халықаралық төлем айналымына қызмет етеді.

  Халықаралық  есеп айырысудың өзіндік ерекшелігі  барлық елдер үшін жалпыға  бірдей қабылданған төлем құралының  болмауында. Сондықтан да сыртқы  сауда, көрсетілген қызметтер бойынша есеп айырысудың қажетті шарты сатып алу - сату формасында бір валютаны екінші біріне айырбастау болып табылады.

  Валюталық  нарықтарда шетел валютасына  деген сұраныс пен ұсыныс ең  алдымен сатылған тауарлар және  көрсетілген қызметтер үшін валюталық түсім алған экспортерлардан; сатып алған тауарлар мен көлік және кеме компанияларынан алынған қызметтері үшін төлемдерді төлеуде импортерден; сондай-ақ көрсеткен қызметтер үшін фрахты, сақтандыру сыйақысы, брокерлер және банктік комиссия түрінде валюталар алатын сақтандыру қоғамдары мен банктерден; дивидент төлеуге, займды, несиені және оған есептелген пайызды және т.б. қайтаруға міндеттемесі бар заңды және жеке тұғалардан туындайды.

  Сонымен,  валюталық нарықтарда валюталық  операцияларды жүргізуге халықаралық сауда мен оған байланысты көрсетілген қызметтер және халықаралық  капиталдар мен несиелер қозғалысы негіз болып табылады.

  Валюталық нарықтар  – сұраныс пен ұсыныс негізінде  ондағы айналатын валюталарға  сауда - саттық жүргізілетін ресми  орталықты сипаттайды. Қазіргі валюталық нарықтарда мынадай ағымдарды бөліп қарауға болады:

• шаруашылық байланыстардың интернационалдануы негізінде валюталық нарықтардың интернационалдануының күшеюі;
• байланыстың жаңа жүйелерін пайдалану;
• әлемнің барлық бөліктеріне тәулік ішінде үздіксіз операцияларды жасау;
• банктердің корреспонденттік шоттары бойынша жазбаша түрде негізделетін валюталық операцияларды жүргізу техникасын біртұтастандыру;
• коммерциялық валюталық мәмілелерімен салыстырғанда алыпсатарлық және арбитраждық валюталық  мәмілелер көлемін ұлғайту.                                                                  

  Валюталық  операциялардың көлеміне, сипатына  және пайдаланылатын валюталар  тобына қарай қазіргі валюталық  нарықтар халықаралық, аймақтық  және ұлттық (жергілікті) болып бөлінеді.

  Халықаралық валюталық  нарықтар ірі дүниежүзілік қаржы  орталықтарында шоғырланған. Олардың  ішінде: Лондондағы, Нью-Йорктегі, Франкфурт-на-Майнедегі,  Париждегі, Цюрихе, Токио, Сингапурдағы, Гонконгтағы валюталық нарықтарды  бөліп айтуға болады. Бұл нарықтарды халықаралық төлем айналымында кеңінен қолданылатын валюталармен операциялар жүзеге асырылады.

  Аймақтық және жергілікті  нарықтарда белгілі бір конвертирленетін  валюталармен операциялар жүргізіледі.  Оның қатарында сингапур доллары, сауд риалы, кувейт динары және т.б. бар.

  Ұлттық валюталық  нарықтар деп, ережеге сәйкес, халықаралық операцияларды жүргізуге  маманданбаған, өз клиенттеріне (олардың қатарында компаниялар,  жеке тұлғалар және банктер  болуы мүмкін ) валюта бойынша  қызмет көрсететін сол елдің аумағында орналасқан банктердің жүзеге асыратын операцияларының жиынтығын айтады.

   Сол немесе басқа  елдің ішкі валюталық заңдылықтарының  ырықтандырылуына байланысты ресми  валюталық нарық "қара нарықпен" толықтырылуы мүмкін. "Қара нарықтың" болуы барлық ТМД елдеріне тән сипат. Қазақстанда Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің жүргізетін саясаты, айырбас орындарының көптеп ашылуы, пайда массасын өсіру үшін банктер арасында бәсекені ұлғайта отырып,  көше нарықтарында валютамен сауданы азайтуға және соның нәнижесінде "қара нарықтың" әрекет ету аясының қысқаруына әкелді.

  Институтциональдық  көзқараспен қарағанда, валюталық  нарық банктер, банкирлер үйін, брокерлік фирма және ірі корпорациялардың  жиынтығын білдіреді.

  Қалған банктер  мен брокерлік фирмалар өздерінің операцияларын ірі коммерциялық банктердің жетекшілік етуімен, ережеге сәйкес олардың қарамағында жүзеге асырады.  Валюталық нарықтардағы валюталық мәмілелердің 95%-ға дейін банктер мен брокерлік фирмалардың үлесіне келеді.  Мұндай сызба, валюталық нарықты банкаралық нарық тәрізді сипаттауға мүмкіндік береді.

  Валюталық операцияларды  жүргізуге құқылы банктер өкілетті  немесе девиздік  банктер деп  аталады.

  Девиздік банктердің  валюталық нарықтағы операцияларға   қатысу дәрежесі көп факторларға: банк шамасына, оның беделіне, шетелдік бөлімдер және филиалдар тораптарының даму дәрежесіне, жүргізілетін халықаралық есеп айырысулар көлеміне, телекс, телефон және т.б байланыс жүйелерінің жағдайына, банк саясатына байланысты.

    Әдетте, валюталық операциялар банктер арасында тікелей жүргізіледі (телекс немесе телефон бойынша), бірақ кейбір елдерде (Скандинавия елінде) Орталық банк өкілдерінің валюталық нарыққа қатысушылармен кездесетін валюталық биржалар сақталған. Мұндай жағдай Қазақстан Республикасында да әрекет етеді, яғни Қазақстан қор биржасында аптасына 2 рет валютамен сауда жүргізіледі.

  Дүниежүзілік тек өте ірі банктерінде валюталық департаменттер және валюталық операциялармен айналысатын білікті дилерлер бар, өз клиенттерінің тапсырмаларын ғана орындайтын және валюталық операцияларды өз қаражаттары есебінен жүргізбейтін, халықаралық валюталық нарықта жұмыс жасайтын банктерге, өздерінің клиенттері мен банк арасындағы  делдалдық рольді жетістіктермен атқару үшін, валюталық операциялар туралы жалпы түсінігі бар банктік қызметкер болса жеткілікті.

  Банктердің  басқа да топтары ірі, бірақ  азырақ диверсификацияланған банктер  болып табылады. Әдетте, олар бір,  екі-үш валюталармен операциялар  жүргізуге маманданады және стандартты  сомаларға баға қояды. Күнделікті жұмыстарында бұл банктер брокерлік фирмалардың қызметтерін пайдаланады.

  Брокерлік  фирмалар 30%-ға жуық валюталық  операцияларға қызмет етеді және  сол банкпен жұмыс жасайтын  нақты брокер тұлғасында, екі  банкінің арасында – валюталарды сатушы және сатып алушы банктер арасында делдал ролінде де жүреді.

  Брокерлер  делдал ретінде бола отырып, клиенттерден  брокерлік комиссиялық ақы алады  (брокер арқылы сатылған немесе  сатып алынған әрбір миллион  доллар үшін 20 АҚШ доллары), ол  төлемді халықаралық тәжірибедегідей сатып алушы мен сатушы тең бөледі және онда котировка қосылмайды, әр ай сайын тікелей брокерге төленіп отырады.

  Брокер  мәміле жасайтын және баға  белгілейтін өзінің банк - клиенттеріне  толық тәуелді. Брокер арқылы  жұмыс істеудің айтарлықтай артықшылығы мыналар: котировка процесінің үздіксіздігі және брокер белгілейтін кез - келген бағамен мәміле жасау мүмкіндігі, мәміле жасағандағы құпиялық және өз бағасын ұсыну мүмкіндігі. Дилер мен брокердің арасындағы іскерлік ынтымақтастық тек өзара түсіністік, сенім және сыйластық болғанда ғана мүмкін және ол тығыз өзара қатынас негізінде қалыптасады.

  Банктердің  валютамен жасалатын операциялары  клиенттердің  есебінен де, сондай-ақ  өздерінің есебінен де жүзеге  асырылады.       Шетел  валютасы халықаралық төлем айналымында әдетте ақшалай белгілер түрінде болмайды, ол банктік және несиелік айналыс құралдары формасында – шетел валютасына сәйкес телеграфтық және пошталық аударым, чек, тратта түрінде болады.

  Аударым  – бұл басқа елдегі банк - корреспондентіне өзінің клиентінің өтініші бойынша және оның есебінен телеграфтық немесе пошталық аударым негізінде белгілі бір ақша сомасы шетелдік алушыға төлеу туралы банктің бұйрығы. Аударым барысында банк екі операцияны бір уақытта жүзеге асырады: өз клиентіне ұлттық  валютаға шетел валютасын сатады және шетел валютасын шетелге аударады. Бұл жерде телеграфтық аударым жасау барысында есеп айырысу жеделдетеді және арнайы код қолдану арқылы қорғауға кепіл береді.

  Банктік  чек – шетелдік банк - корреспондентке чекті ұстаушының ағымдық шотынан белгілі бір ақша сомасын төлеу туралы банктің жазбаша бұйрығы. Экспортер, ондай чекті ала отырып, оны өзінің банкіне сатады.

  Банктік  вексель – осы елдің банктің  шетелдік банк - корреспондетке берген  траттасы (аудармалы вексель). Импортерлер өздерінің банктерінен бұл вексельді сатып алады және оны олардың экспортерлеріне (несие берушілеріне) жіберу арқылы өздерінің борыштық міндеттемесін өтейді. Ал осы елдің банкінің міндеттемесі мерзімі жеткенде вексельді төлеуді өзінің корреспондентінің шотын қажетті валюталық қаражаттармен қамтамасыз ету болып табылады.

  Несиелік  айналыс құралдары халықаралық  төлем айналымынан алтын мен   шетел валюталарын ығыстырып,  әр түрлі елдердің арасында  корреспонденттік қатынастардың  дамуына және шетел валютасында ағымдағы корреспонденттік шоттарды жүргізу тәжірибелерінің таралуына қатты ықпал етті. Бұл өз кезегінде операцияларды қолма-қолсыз түрде жүргізуге, есеп айырысуларды жеделдетуге және айналыс шығынын азайтуға мүмкіндік жасайды.

   Халықаралық есеп айырысулардың сызбалы механизімін былай беруге болады: тауарды экспорттаушы сатқан тауары үшін импорттаушыдан алған шетел валютасына жататын чек, аударым және басқа да төлем құжаттарын өз елінде коммерциялық банкіге сата отырып, оның орнына экспорттық өндіріс үшін қажетті ұлттық валютаны алады. Коммерциялық банк өзінің шетелдегі банк - корреспондентіне бұл төлем құжаттарды жібереді де төлеушілер мен борышқорлардан, жіберілген құжаттар бойынша валюталық қаражаттарды төлеуін талап етеді. Алынған шетел валютасындағы соманы шетел банкі экспортер банкінің корреспонденттік шотына түсіреді. Халықаралық есеп айырысулардың осындай механизмі қолма - қол ақшаны пайдаланусыз,  қарама - қарсы талаптарды өзара есепке алу жолымен банк – корреспонденттер арқылы сыртқы экономикалық операциялары бойынша барлық есеп айырысуларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.

II-бөлім Халықаралық валюта жүйесі

2.1.Халықаралық  валюта жүйесінің эволюциясы

 Бірінші дүниежүзілік валюта жүйесі алтын монеталы стандарт негізінде құрылып, 1867жылы басшы елдердің өкілдері қатынасқан Париж конференциясында мемлекетаралық келісіммен заңды түрде рәсімделді.

     Екінші дүниежүзілік валюта жүйесі 1922 жылы Генуя халықаралық экономикалық  конференциясында қатысушы мемлекеттердің  рәсімделді. Бұл Генуя валюта жүйесі конференцияда келісімге келуші  30 елдің ақша жүйесі тәрізді алтын дивизді стандартқа негізделіп құрылды. Ол дивиздің принципі бойынша банкноталар алтынға емес вексельге және чекке, яғни дивиздерге айырбасталады.

  Девиз  деген кез-келген формадағы шетел валютасы.

  Үшінші  дүниежүзілік валюта жүйесі  1944 жылы 22 маусымда АҚШ БҰҰ-ның Бреттон - Вудс конференциясында заңды түрде резервтік валюта статусы бекітілді. Онда алтын девиз стандартына негізделіп, девиздік валюта ретінде американдық доллар мен фунт стерлинг қабылданды. Сонымен бірге алғашқы рет резервтік валюта статусы заңды түрде осы валюталарға бекітіледі.

  Төртінші (қазіргі) дүниежүзілік валюта  жүйесі 1976 жылдың қаңтарында ХВҚ-ға  мүше мемлекеттердің Кингстонда (Ямайка) қол қойған келісімімен дүниеге келіп, Ямайка валюта жүйесі деп аталды.

  Ямайка  валюта жүйесінің бұрынғы жүйеден  айырмашылығы:

• алтын өзінің монетарлық қызмет атқаруын тоқтатты, яғни енді бірде-бір валютаның құрамында алтын жоқ: ХВҚ-ң өзгерген жарғысына сәйкес алтын құн өлшемі ретінде және валюта бағамын есептеуге де қолданбауы тиіс. Сөйтіп алтын паритетінің, алтынның  ресми бағасының, шетел орталық банктері мен үкімет орындары үшін американдық қазынашылықтың долларлық резервтерді алтынға айырбастауы жойылғандығы заңмен бекітілді.
• алтын девизді стандарттың орнына жаңа халықаралық есеп айырысу құралы – СДР енгізілді. Ол валюталық паритет пен валюта бағамының негізі деп жарияланды.
• ХВҚ-ның мүшелері валюталық паритетті қолданбай кез-келген валюта бағамының тәртібін пайдалануға құқық алды.
• Бреттон Вудс жүйесінен ауысқан ХВҚ-ның міндетті мемлекетаралық валюталық реттеуді күшейту, мүше елдердің өзара тығыз қарым - қатынастығын қамтамасыз ету, әлемде валютаның тұрақтылығына қол жеткізу үшін әртүрлі валюталық шектеулерді жою.

   1979 жылы  Европалық экономикалық одақтың  шеңберінде Батыс Европа елдерінің  интеграциялық процестерін дамытуға  көмектесу мақсатында Европа  валюта жүйесі (ЕВЖ) деп аталатын  аймақтық валюта жүйесі құрылды.

   ЕВЖ-нің  дамуындағы маңызды кезең - саяси,  экономикалық және валюталық одақ құру жөнінде 1994 жылы қарашада қол қойылған Маастрихт шарты. ЕО-ны құрудың бірінші кезеңі 1990 жылы шілдеде басталып, мүше – елдерге  1992 жылдың аяғында валюталық шектеуді мүлдем жоюды қарастырған.

  Екінші  кезеңде Европа валюталық институты құрылып, оның құрамына 12 орталық банктердің басқармалары енді. Оның мақсаты – орталық банктердің Европалық жүйесін эмиссиялау.

  Үшінші  кезең экономикалық одақтың бірнеше  мемлекеті несие – ақша жүйесінің   бірыңғай  үлгісі шеңберінде бір  жақты өзгерістер енгізуге қажетті келісімге келген ХХ - ғасырдың аяғында басталды.

          2.2.  Халықаралық  валюталық   жүйенің  мәні,

                            түрлері, элементтері

  Валюта жүйесі – ол экономикалық көзқарас тұрғысынан шаруашылық байланыстардың интернационалдандыру негізінде  тарихи қалыптасатын валюта – экономикалық қатынастар жиынтығы; ал ұйымдық - заңдылық тұрғысынан – ол белгілі-бір  қоғамдық – экономикалық формация шегінде мемлекеттік – құқықтық түрде ұйымдасқан валюта – экономикалық қатынастар.

  Тарихи  үш түрлі: ұлттық, дүниежүзілік  және мемлекетаралық немесе аймақтық  валюта жүйесі қалыптасқан. Алғашқыда  елдің ақша жүйесінің құрамдас  бір бөлігі ретінде ұлттық  валюта жүйесі пайда болды.

  Ұлттық  валюта жүйесі деген қоғамның  ұдайы өндірісті қалыптастыруға және халықаралық төлем айналымын қамтамасыз етуге қажетті валюта ресурстарын пайдаланатын экономикалық қатынастардың жиынтығы.

  Ұлттық  валюта жүйесі ұлттық валютаға  негізделіп құрылады. Ұлттық валюта  – елдің ақша бірлігі.

    Ұлттық валюта жүйесінің негізгі элементтері мыналар:

• ұлттық валюта;
• ұлттық валютаның шетел валютасына айырбасталу жағдайлары;
• валюталық паритеттің бірдейлік ережесі - валюталардың алтын құрамына байланысты өзара қатысы.
• валюта бағамының тәртібі.
• валюталық шектеудің болуы немесе болмауы.
• төрт қосындыдан тұратын (елдің ресми алтын және валюта резервтері, СДР есеп шоттары, евро, ХВҚ резервтік позициясы) және елдің сыртқы қарызын өтеу мүмкіншілігін білдіретін мемлекеттің халықаралық валюта өтімділігін реттеу;
• халықаралық несиелік айналым құралдары мен халықаралық есеп айырысу формаларын қолдану тәртібін белгілеу;
• валюта қатынастарын реттейтін ұлттық органдардың статусы.