Жүк көтергіш машиналардың механизмдерін есептеу

КІРІСПЕ

Бағыт бойынша  жүкті жеткізудің басты құралы автомобиль көлігі болып табылады. Мысалы, жалпы көлемде құрылыс жүктерінің 80 % - ын автомобиль көліктері тасымалдайды.

Қазіргі кезеңде  рудалы емес материалдарды, құрылыс  конструкциясын, ағашты, металды тиеу-түсіру механизацияланған тәсілмен жүзеге асады.

Осымен қоса, қоймаларға жеткізумен немесе шатыр, қаптау және тағы басқа майда материалдарды  құрылыс алаңдарына тікелей жеткізудегі  тиеу-түсіру жұмыстарының қол еңбегінің  шығыны үлкен.

Көліктік және тиеу-түсіру жұмыстарындағы еңбек шығынын қысқарту үшін тасымалдауды және көлік құралдарын таңдауды ұтымды ұйымдастыру аса маңызды. Құрылыстың дамуы және заводтық құрылыс конструкцияларын және бөлшектерін дайындау дәрежесінің ұлғаюы оларды құрылыс алаңдарына жеткізу механизациясы мен ұйымдастырылуын жетілдіруді талап етті.

Алғы шептегі  өндірістер мен ұйымдар өндірістік-техникалық жинақтаудың, жүктерді контейнерлеу және пакеттеудің дамыған әдісін қолданады, сонымен қатар, оларды құрылыс алаңдарына жеткізу жұмыс өндірісінің технологиясымен ұштастырылған, көліктік-жинақтау графигінің жалпы сағаты бойынша жүзеге асады.

Материалды-техникалық қамтамасыз етудің мұндай әдісі құрылыс  индустриясы өндірісінің, көлік  ұйымдары мен құрылыс-монтаж басқармасының  жұмыстарын толық келісімге келтіруге себеп болады; бір   технолгиялық ағымды жасайды; жұмысты механизациялау және еңбек өнімділігі деңгейін арттыруды қамтамасыз етеді.

Аз көлемді  және кіші даналы қаптау, бөлу, төбе жабу, өңдеу, сантехникалық және электротехникалық  жұмыстарғы арналған материалдар мен бұйымдар базалардан пакеттелген түрде немесе контейнерлерде жеткізіледі.

Жалпақ және рулонды  материалдар объектілерге тікелей оларды қолдану зоналарына шынылар кесіліп, линолеум пішіліп және бөлме өлшеміне кетіріліп, обойлыр жобалық өлшемдері бойынша бөлмелер мен пәтерлерге кетіріліп кесіліп жеткізіледі.

Сазды кірпіш, керамикалық, шлак бетонды блоктар құрылысқа  табанындағы пакеттерімен жеткізіледі.

Зерттеу мәліметтері  бойынша автокөлікпен пакетті жеткізуді  ендіруден үнемдеу тасымалданатын өнімнің түріне байланысты 30-47 % құрайды. Кеңінен тарағаны кірпіштерді 520х1030мм өлшемді табанды көлденең брусактарда жеткізу. Ені 750 және ұзындығы 1050мм табандарды қолдануға жол беріледі.

Жылжымайтын контейнер. – көлемі(м3) 0,6; -габаритті өлшемі (мм) 960х860х900; -массасы (кг) 63) Мысалы, саз кірпіш құрылысқа табанға «елка» тәрізді салынып, өңдеу кірпіші, керамикалық және шлак бетонды тастар байланып жеткізіледі. Силикатты кірпіш темір жол бойынша табансыз пирамида тәрізді немесе инвентарлы бекітуі бар ағашметалды табандарда жартылау вагонда пакеттермен тасылады. Силикатты кірпішті автокөлікпен жеткізу үшін автомашина және прицептер кузовтағы пакеттерді бекітуге және жылжытуға арналған құралдармен жабдықталады. Кірпішті құрылыс алаңдарына жеткізуді алғы шептегі құрылыстарда артық жүктелуін болдырмау, автомобильден пакеттерді салынып жатқан ғимараттың тікелей көтерілімінде көтеру түрінде ұйымдастырады. Қызыл кірпіш пакетерін көтеру үшін жұмыс өндірісінің қауіпсіздігін қамтамасыз ететін, футлярлы іліп алуды қолданады. Силикатты кірпіш пакеттерін көтеру үшін көтермеде төрт жақты грейферлі типтегі футлярды қолданады.

Кран деп, үлкен  емес арақашықтыққа жүкті горизонтальді  орын ауыстыруға және көтеру немесе түсіруге арналған жүк көтергіш машиналарды айтады.

Көтергіш крандар  мынадай топтарға бөлінеді: консольді , мостылы, козловые , портальные жәнебашнялы. Кранның ең көп таралған түрлері : стрела түрі, мұнаралы, стрелалы өзі жүретін крандар болап саналады.

Консольді кран – жылжымалы немесе стационарлы бұрылысты көтергіш кран, немесе жүк көтергіш арба немесе қар суы орналасқан қозғалмайтын консоль. Қозғалмалы консольді крандар рельсті жол бойынша орналасады. Бір-бірімен орналасқан  кранның жүк көтергіштігі 4т –дан 10т – ға дейін.

Мостылы кран –  жүк арбасымен асылмалы көпір немесе тіреу түрінде жасалған көтергіш кран. Цех аралығын түгел кран асты рельсі бойынша көпір орналасады, ал арба – көпір бойынша көлденең ралықта орналасады. Кранның жүк көтергіштігі 5т- дан 450т –ға дейін.

Козловый кран – қатаң тіреуде орналасқан көпір түріндегі рельсті жол немесе бетонды негіз бойынша қозғалатын көтергіш кран. Көпірге орналасқан жүкті арба немесе таль. Ашық қоймаларды және құрылысты қамтамасыз ету үшін қолданылады. Кранның жүк көтергіштігі 800т –ға дейін, ал аралығы 170т- ға дейін.

Портальный  кран – стреласы және бұрылыс платформасы  бтік портальда орналасқан рельсті  жол бойынша қозғалатын көтергіш кран. Портарда, теңіз құрылыс зауыттаррында, гидро техникалық, тұрмыс және өндіріс  құрылыстарында және тағы басқа қолданылады. Кранның жүк көтергіштігі 300т – ға дейін, жүкті көтеру биіктігі 45м-ге дейін,

Мұнаралы кран – құрылыс негізінде қолданылатын және биік мұнарасы, бұрылмалы стреласы және көтергіш ілмегі бар көтергіш кран. Қозғалмалы кран мұнарасы рельс  жолы немесе жер бойынша қозғалатын жүретін дөңгелекке немесе уүректі арбаларға бекітіледі. Қозғалмалы мұнаралы кранның жүк көтергіштігі 100т- ға дейін, ал стационарлы крандарда 400т- ға дейін. Жүкті биіктікке көтеруі 150м- ді құрайды, ал стреланың ұшы – 5м.

Жалпы барлық крандар үшін негізгі механизімдер болып: ілмектің ұшуын өзгертетін жүкті көтеру механизімі (жүкті лебедка (шығыр)), стреланы көтеретін механизм ( стрела лебедка), кранның қозғалу механизімі және бұрылыс бөлігінің айналу механизімі саналады.

Кранның негізгі көрсеткіштері болып:

• Жүк көтергіш – жүктің ең көп массасы кранмен көтеріледі;
• Стреланың  ұшуы – кранның айналу өсінен ілмекке дейінгі арақашықтық;
• Жүкті ең биікке көтеру және оны түсіру;
• Жүкті көтеру және түсіру жылдамдығы, кранды бұру және қозғалту жылдамдығы;
• Күштік қондырғының қуаты.

Стрела  крандар үшін жүк көтергіш, көтеру биіктігі және ұшуы бір – біріне ауыспала, байланысты шама.

Жүк көтергіш пен  атқыштың ұшуы арасындағы байланысты құжатта келтірілгендей кранның жүк таситын сипаттамасы деп атайды.

Стрела  ауыспалы крандар аздаған салмағы мен габариты болады және конструкциясы бойынша қарапайым, эксплуатациялауда сенімді және ыңғайлы. Жұмыстың шартына байланысты олар топрақты жерде, тіреуде, терезе немесе есік тесіктерінде және салынып жатқан ғимараттардың саты алаңдарында орнатылуы мүмкін. Кранның қозғалуы және платформа бұрылысы қолмен жүргізіледі. Бұл крандардың жүк көтергіштігі 0,5-1,0т, стрела ұшуы – 2-4м, жүкті көтеру биіктігі 4,5-20м.

Көтергіш  кран (нем. kran) — жүкті көтеру және жылжыту (тасымалдау) процесін циклмен атқаратын жүк көтергіш машина.

1сурет Көтергіш кран

 

Көтергіш кран көпір, ферма, мұнара, платформа, діңгек, жебе не таған тәрізді металл құралымдардан; шығыр, тельфер, шток, рычаг сияқты көтергіш механизмнен; ілгек, траверса (көлденең тірек), қысқыш не шөміш секілді жүк қармағыш жабдықтардан тұрады. Құралымдық ерекшеліктеріне сай көтергіш кран бұлардан басқа қосымша қондырғылармен және механизмдермен жабдықталады (1 сурет)

I. ЖҮК ІЛГІШ ҚОНДЫРҒЫЛАР

1.1. Ілмектер

Жүк  көтергіш машиналардың  шығарылуы  көп  болган  сайын,  жүк  қармағыш құрылғылардың  кұрылысы жаңарады  және  олардың  жұмыстары  автоматты  бола түседі.  Ең көп  шығарылым  максимальды жүк қармаумен және минимальды уақыт жіберу арқылы жүзеге асады . Практика көрсетеді, жүкті қармау уақыты жалпы циклдың 60% алады. Жүк қармағыш кұрылгыны таңдау кезінде оның макимальды автоматгы жүмыс жасауына қарау керек. Көбіне бұлардан бір операцияны автоматтандырады - жүкті босату.

Сур. 1.1. Жүктік ілмектер:

а, б — штампалы; в, г — пластинкалы

 

    Жүк қармағыш құрылғыларға келесідей міндеттерді талап етеді: жүкке және жұмысқа сай келу; мықтылығы мен сенімнің техникалық қауіпсіздігіне сай болуы; максимальды автоматтануы; жүктің қауіпсіздігі; минимальды масса мен үлкен размері және биіктігі; қолдану ыңғайлылығы.

   Ең көп универсальды  жүк қармағыш құралдарына жүктік  қармақ пен түйіндер жатады, оларға  жүк арқанды немесе цепь арқылы  жалғанады. Көлеміне қарай ілмектер  бір мүйізді және екі мүйізді  болып бөлінеді. Ілмектер өлшемі  стандартталған: қолды механнздер мен машиналық беріліске — бір мүйізді ГОСТ 6627—74 бойынша, механизмдердің машиналык берілістерге— екі мүйізді ГОСТ 6628—73 бойынша. Ілмектер көлемі оның минимальды өлшемі мен мықтылы масса болуымен таңдалган.

    Жүктік ілмектерді  ковка немесе штампылы азкөміртекті 20 болатынан жасалады, ілмектердің 20Г болатынан жасалғаны жіберіледі. Ал жоғарыкөміртекгі болат пен чугуннан жасалуы жіберілмейді,себебі материалдың аз қозғалуы мен ілмектің кенет сынуынан. Ковка немесе штамповкадан кейін ішкі қысымды түсіру үшін нормализациялайды. Құйылған болатгы ілмектердің қолданылуы құйылу кезінде металл ішінде дефект болуынан шектеледі. Бірақта қазіргі заманда дефектоскопияның қарыштап дамуынан кұйылган болатты ілмектерді қолдану кең етек жайып бара жатыр, көбіне үлкен жүк көтергіш ілмектер, оны дайындау үшін мықты кұйгы- кысымды құрылғы қажет. Механикалық өңдеуге тек ілмектін кұйрыгы жатады, ода резьба кесіледі — жүк көтергіштігі 10т дейін үшбұрышты, үлкен жүк көтергіштерге трапециялы. Осы резьба көмегі арқылы ілмек ілмектік подвеска траверсіне бекітіледі.

   Дайындаган соң ілмек мықтылыгын жүкпен тексереді, оның номинальды жүк көтергішінен 25% артық. Сынау кезінде ілмекті 10 мин бойы жүкпен тексереді; Жүкті алганнан кейін ілмекте ешқандай жыртық, үзілген, қалдық деформация болмауы тиіс. Ілмек дефектілерін дәңекерлеу немесе дұрыстау жіберілмейді.

   Стандартты  ілмекті қолданғанда ілмек қиылысуын  анықтау қажет емес. Ілмекке, стандарттан  өзінің өлшемі мен көлемі арқылы  өзгешелінетін, үлкен брус қисыгының  оның денесі ретінде есептеу міндетті түрде қажет. Бір мүйізді ілмекте қиылысудың ең қауіптісі Б—Б болып табылады (рис. 3.1, а), майысуга немесе созылуга жұмыс жасайтын, жүк массасынан майысу моменті Gгр, максимальды болып келеді. Қиылысу А—А майысуга және кесуге есептеу қисық строптарга а ~ 45° бұрышпен жүті ілу мезетіне арналған. Басқа ілмекте (сур. 3.1, 6) В—В және Г—Г қиылысуын майысуы мен кесілуін есептік күшімеи Ғ= 1,2 0^(2сов р) есептейді, ілмектің эрбір мүйізіне әсер ететін, мұңдагы сандық коэффициент 1,2 жүктердың тең емес орналасуын ескереді. Құйрықтың кесілген жағын күшінен созьлуға есептейді. Қосалқы мықтылығы аққыштық шегі бойынша ілмекті есептеген кезде 2-ге сай деп алады, ал 1—4 бойынша кранның ілмектері группасының жұмыс режимі және 2,25 5 жэне 6 крангруппасының жұмыс режимі.

   Жүктік  ілмектің барлық жебелік, монтажды  және мұнаралық крандардың,  сонымен  қатар крандардың, контейнерда жүкті  араластырғыш, бадьяда және басқа  ыдыста, ілмекке скоб арқылы ілінетін  немесе басқа қатты элеметтері, сақтандырғыш кұрылғымен қамтылады (сур. 3.2), жүк қармағыш құрылғылардың өздігінен түсіп қалуынан сақтандырады. Жүкті екі мүйізді ілмекке ілген кезде арқан мен цептерді ілмектің екі жағындада бірдей орналасуын қадағалау қажет.

   Үлкен  жүк көтергіш крандарда пластинкалы бір немесе екі мүйізді ілмектер қолданады (сур. 3.1, в,г қара) ГОСТ 6619—75 бойынша, бөлшекті элементтерден кұралатын, 20 беттік болаттан немесе 16МС болаттан кесілген, өзара ұстагышпен қосылған. Жүктердің пластинкаларға тең әсер күш түсіру үшін ілмектің ортасына жұмсақ болаттан жасалған салғыштарды орналастырады, олар строптардың жатуын күрт майысудан сақтайды. Бұл ілмектер ковандыға қарағанда жеңіл әрі оны дайындау үшін мықты құрылғы қажет емес. Сонымен қатар, бір пластина сынган жағдайда оны ауыстыруға болады.

 

 

 

Сур. 1.2. Пружиналы кілті бар ілмек:

L-пружина; 2- бекітуші.

 

Пластина қалыңцығы  кемінде 20 мм. Әр түрлі калындыктагы пластиналарды колдану кезінде  олар бір-біріне симметрня болып  орналасады.

Ілмектерді  жүк көтергіш машинаның жұмсақ ауырлық элементімен қосады немесе ілмектік подвеска арқылы. Біршама қатты арқандарда және үйкелісті жогалпауда жеңіл подвескаларда қосалқы жүкпен қамтиды, бос қармақ ты жеңіл түсіруді қамтамасыз етеді.

 

Сур.1.3. Ілмек подвескасы: а- нормальды; б- кысқартылған.

 

   Ілмектік подвесканы екі түрге бөледі — нормальды және қысқартылған. Нормальды подвескаларда-траверлар (сур. 1.3, а) травер- са, іпмек ілінген, арқанды блоктың осьімен бетпен қосылады, беттік немесе СтЗ маркалы сызықтық болатган жасалған, Лямэ формуласы бойынша есептелінеді:

мұңда [сг]=ег_т/п; 11=3,5...4.

   Траверлар  аягындатоқтағыш накладкаларга  ие, оның осьтік жылжуына кедергі  жасайтын, онын ілмекпен бірге  горизонтальды оське қатысты  ауналуга мүмкіндік береді. Ілмектің  құйрыгы травер тесігі арқылы өтіп гайкамен бекітіледі, сферлалық шайбага сүйенетін    (3,2 т жүк көтергішке дейін) немесе шарикті подшибникке , суреттегідей. Подшипниктер майланган және ластанудан сақтанган болуы тиіс. Гайканың өздігінен агытылудан сақтау үшін, ол стопорлы планкамен бекітілген болуы тиіс. Шплинттерді қолдану еш уақытта болмайды.

 

  1.2.Түйірлер

                                                         

Сур. 1.5. Жүкті түйірлер.

 

    Жүкті ілмектерден басқа жүк көтергіш машиналарда дәлдібекітілгендер қолданады (сур 1.5,а) және құралмалы жүкті түйірлер (сур. 1.5,б). Көлемі мен өлшемі стандартты болмағандықтан оларды мықтылыққа анықтау керек. Сонда дәлдібекітілгендерді қатты рама деп есептеп,ал кұралмалы түйірлерді шарнирлі деп аламыз; сонғысында созылуға тексереді. Құралмалы шарнирі түйірлерді сығылуы мен осьтердің майысуына есептеуда. Осы эерттеулер кезіндеішкі қысым 100МПа аспауы қажет.

 

 

 

Сур. 1.6. Жүкті строппен алу.

 

II. ЖҮК ПЕН ТАРТУ ҚҰРЫЛҒЫСЫНЫҢ ЭЛЕМЕНТТЕРІ

2.1. Полиспасталар  

2.1. Блоктар

 

Қайсысы арқанның және блоктын кұрылысы мен өлшеміне катысты, сонымен катар арқанның созылуына. Тірек блогында күш үйкелісін есептемей, оны блок өсіне қатысты күш моментін теңестіру арқылы аныктайды: 

 

W=S

мұңда К-D/2 — блок ручкасының радиусы;  
-каттылық коэффициенті: оның мәнін тәжірибе арқылы анықтайды.Блок осіне қатысты барлық жұмыс күштерінің моменттерін теңестіру келесідей түрге ие (сур. 2.1, а)

мұңда N— блок осіне жүк, геометриялық күш мәніне ие және - блок осінің диаметрі;f— тірек блогында үйкеліс коэффициенті. Биіктігін анықтауда N кейбір жіберілулерге   =

болады және онда арқан блогында бүрьшггык ұстау 2 а:

                                   N= sіпа

Бұл бірлестікті  бірге қойғанда аламыз:

                                      S= (1 )

 

Блоктың жагымды  эрекет коэффициенті - бұл жағымды  әрекет h

массалы жүк  көтергенде һ биікгік толық жұмысқа көтеру. Сондықган козғалмайтын блог үшін, ода жиналатын және қашатын арқан бөлшегі бірдей, ПӘК келесі формуламен анықталады:

   Формула анализі көрсетеді, қармап алу бұрышы арқан блогынан үлкен болса, тірек блогында арқанның қаттылығы мен үйкелісі көп болған сайын, ПӘК-тің көрсеткіші аз болады және қосалқы күш көп болады, қайсысын арқанға қою керек, жүктің түзу жүруін қамтамасыз етуге.ПӘК ке тірек блогындағы үйкелістің кемуі орасан зор ықпал етеді, кұрылысынан және тіректің жағдайына байланысты, сондықтан практикалық жұмыстарда ПӘК ті арқанның диаметрі мен құрылысына блоктың өлшемі мен қармау оны арқанның бұрыпшна қарамай есептеледі. Подшнпннкгері жылжымалы тіреі блокқа Ƞ =0,95...0,96; Подшнпннкті тербелу блогі үшін Ƞ-0,97...0,98.Кішкентай блоктарға қабылданады, жоғары температурада жұмы жасайтын немесе шаңдалған , газдалган ортада. Онда тартылу тармақтарыны тартылуы:                 = Ƞ

 

 

Сур. 2.2. Күштік полиспасты

 

Егер полиспастада арқан тармақтары ауырлық күшіне қарағанда бұрышпен орналасса, онда тартылу күшінің проекциясын вертикаль оське алу керек.

Геометриялык прогрессия өлшемін анықтап, жүк салмагы G_rF мен арқанның тартылуы Si арасындағы байланысты полиспаста тармактарынын параллельді орналасуын динамикалық жүктерсіз анықтау.

Арқанның тартылуы S_Sa(> барабанға алып келінетін Б көбірек тартылу, себебі айналғыш блоктардағы қарсыласу міндетті түрде өту керек. Егер айналғыш блоктардың саны Т болса, максималды арқанның тартылуы жүкті көтердік.

Жүктің тек қана вертикальді көтерілуіне екілік полиспастаны қолданады, екі лолипастадан кұралған. Бұл жағдайда барабанда арканнын екі жағында байлайды.

III. ТЕЖЕУІШ

Тежеуіш (лат. tormos).– жасанды имараттар немесе табиғи кедергілер (арнайы тарылту, бұрудың тіктігі, тастарды үймелеу, анжыр кептемесі, мұз буу) қалыптастырудың нәтижесіндеағыс жылдамдығының баяулауы қоса жүретін, өзендегі су деңгейінің көтерілуі. Су тасуы немесе тасқын толқыны кезінде басты өзеннің салаларында тежеуіш байқалады. Тежеуіш тұрақты және уақытша болуы мүмкін. Тежеуіш қызметін үлескіден төменірек құятын саладағы су шығынының көбеюі де атқарады.

Тежеуіш (гр. tormos ). Машинаның, механизмнің жүрісін бәсеңдетуге немесе тоқтатуға арналған құрылғы.

Тежеу құрылымдарының классификациясы

Жүк көтеру машиналардың тетiктерi мiндеттi түрде сенiмдi тежеу  құрылымдарымен жабдықтау керек. Жүк көтеру механизмдерінде тоқтатқыштың қосалқысы мен жүктің  тоқтатуын қамтамасыз ететiн,жылжу және бұрылу механизмдерінде - тежеу жолынын белгіленген ұзындығында толық тоқтауға дейiн тоқтатуы болып келеді.Көтергiш-тасымалдаушы машиналардың тежеуiштері машиналар жұмысының қауiпсiздiгiн және оларлардын өнімділігін жоғарылатады.

Тоқтату мерзiмі тетiк жұмысының қарқынының жоғарылатулары үшiн мейлiнше аз болуы керек, дегенмен, ерiксiз келтiрудiң элементтерiне қатты тоқтатуда жүрiс және тiстi доңғалақтардың муфталар, подшипниктердiң тозу үлкен қосуларды бұзылыс шамданған биiк динамикалық жүктемелерi жұмыс iстейдi. Қатты тоқтату машиналардың доңғалақтарының бұзылуына, тасылатын жүк, металл құралымдардың дiрiлдеуiне теңселтуге алып келеді.

Тоқтату тетіктерін электрлік келтірумен электрлі  сондай-ақ механикалық әдiспен де жүзеге асыруға болады.Электрлік тоқтатуда жылдамдықтың  тежеуіштік тұйықталу моментіне әсерін мейлінше азайтуға болады.Бірақ бұл жағдайда электр энергиясы берілмегенде жалғыз  механикалық тежеуіш тетік тоқтатады.Сондықтан   кез келген жағдайдағы механикалық тетіктердің есебінде тежеуіш моменттің толық мәнін енгіземіз

Тежегiш моменттi анықтау үшiн белгiлi болуы керек:

1 ) сипаты және  тетiктiң жұмыс тәртiбi;

2 )тетіктің  конструктивтiк  және есептiк берілгендері:транспорттаушы жүктің массасы,бөлік элементтерінің массасы,тетік элементінің инерция моменті,қозғалыс жылдамдығы,беріліс саны және беріліс ПӘК-і;

3 ) тетіктің  кинематикалық схемасындағы тежеуіштің  орны(тежеуіш моменті әр түрлi жұмыс органының берілуі беріліс сағатына тәуелді,мысалы, барабанның тежегiш белдiкке дейiн тежегiш моментінiң мәнi);

4 )бұрау моменті,  тежеуіш білікті тоқтатуға және  тетiк элементтерiндегі  анықталатын   жоғалтуларды есепке алуға әсері; 

6. ) тежегiш біліктің айналу жиiлiгi;

сонымен бiрге  кейбiр тежеуіш  конструкцияларды қолданғанда тежегiш шкивтiң айналу бағытын бiлу керек.

Көтергіш- көлік  машиналарының тежеу құрылымдары  келесi белгiлер бойынша классификацияланады:

1) жұмыс элементтерiнiң конструктивтiк орындалуы бойынша: қалыптық тежеуiштер- олардың жұмыс элементі қалып түрінде болады, яғни барабан тежеуішінің сыртқы немесе ішкі беті бойынша уйкеледі;Ленталық-жұмыс элементі жұмсақ(солқылдақ) лента түрінде болады, тежеуiш барабанға уйкеледі; диск сияқтысы – жұмыс элементінің түрі толық сақиналы дискі немесе жеке сегментті қалыптар және  конустығы жұмыс элементі конус түрінде болады. Тежеуіштің соңғы екі түрі әдетте артта жүруші күшпен бір топқа бірігеді, бiлiктi басуы бар тежеуiш - тежеуiштiң өстерiн бойлай жұмыс iстейді.

2) әрекет ету қағидасы бойынша:  автоматты тежеуіштертерге (электромагнитті, электрогидравликалық немесе электромеханикалық жетекпен сондай-ақ тұйықталатып тасылатын жүктi салмақтар) Артта жүру бір уақытта қызмет көрсетушінің еркімен қозғалтқыш тетіктің сөнуіне тәуелсіз,яғни онда тежеуіш  және басқарушы тежеуіш орнатылған,тұйықталу мен айырылу қызмет көрсетушінің басқарушы органына әсерінен болады;

3) тағайындалуы бойынша: тоқтатқыш тежеуiштерге,яғни тетiктiң тоқтауына алып келеді,және  төмен түсiретiн тежеуiштермен жылдамдық реттеушiлер, тиiстi шектерде қозғалыс жылдамдығын шектейтін және мерзiмі бойы тетіктің жұмысына сай келеді;

4) күштiң сипаты бойынша әсерлері, бағдарлаушы тежеуiшпен: - Тетiктiң ерiксiз келтiруiн қосындымен бiр уақытта болып жататын айыру тұйықталуы серiппеден үнемi жұмыс iстейтiн күшпен жасалатын (пружинадан арнайы артта жүрушi жүктi салмақпен тағы сол сияқтылар ),ал ажырату тетік жетегінің бір уақытта қосылуымен болады,- басқарушы  күш жұмсауда ) тежеуiшпен (тежеуіштің  келтіруі сөнгенде ол автоматты турде туйыкталынады; басқаруды күш жұмсауда тежеуiш тұйықталатын үнемi жұмыс iстейтiн ажыратылатын күштер көмегiмен тарқатылатын нормалы ашық тежеуiштер; тежеуiш авария шарттарындағы нормалы ашық тежеуiштер сияқты нормалы шарт жұмыс iстейтiн құрамалы тежеуiштер - сыртқы артта жүрушi күштiң нормалы жабулы әсерлерi.

Келесi негiзгi талаптар олардың конструкциясынан тәуелсiз  барлық тежеуiштерге: тап қалған жұмыс  жағдайлары үшiн жеткiлiктi тежегiш  момент; тез тұйықталуы және айыру; тежеуiштiң элементтерiнiң берiктiк және ұзақ уақытқа жарамдылығы; конструкцияның оңайлығы, анықтайтын жасаудың құндылығы; тексерудiң оралымдылық, реттеу және салқамданған бөлшектердi алмастыру; реттеудi орнықтылық, тежеуiш құрылғысының жұмысының қамтамасыз ететiн сенiмдiлiгi; үйкелетiн элементтердiң ең төменгi тозуы; габариттер және масса мини мальді; фрикциялық материалдың мәлiметi үшiн шектi температура артық емес үйкелiс беттерiне шектелген температура. Демек, тежегiш шкив ең кiшi бұрау моментi жұмыс iстеген және аз тежегiш момент керек болатын тетiктiң жүрдек бiлiгiнде әдетте орнатады. Редукторы бар қозғаушының қосу жарты муфталардың бiрлерi осы жағдайда тежегiш шкив ретiнде қолдануға болады. Егер тетiкте қолданса! амортизациялайтын (втулочно - палъцевая, серiппелi тағы сол сияқтылар) құрылымы бар муфта, онда сол редуктордың бiлiгiнде болатын жарты муфтаны тежегiш шкив ретiнде қолдану керек.

 

3.1. Қалыптық  тежеуiштер

Көтергіш-көлік  машиналар тетiктері және тұтқалы  жүйенiң схема айыратын тежегiш  шкивтер туралы қарама қарсы орналасқан екi қалып тұрған қалыптық тежеуiштердiң түрлi конструкцияларының үлкен саны қолданылады. Қалыптық тежеуiштер көмегiмен тетiктiң тоқтатуы тетiктiң бiлiктердiң бiрлерiмен сабақтас тежеу шкивi және қойылған тежеуiш тетiк нығыздалған тежегiш қалыптың аралығында үйкелiс күшінің  нәтижесiнде болып отырады.

 

3.1-шi сурет. Қалыптық тежеуiштер: -1 қалыпты; б – екi қалыпты.

 

Қалыптық тежеуiш  құрылған тежегiш момент,

                                        

қайдан шкивке қалыптың басуына қажеттi күш:

                                        

Шарттан тежеуге  артта жүрушi Рi күш оның айналу өстерi туралы тетiкте  тең:

                                       

«+» немесе «-» теңдеудегi таңбалары тежегiш шкивтiң айналу бағыттармен анықталады. Олардың арасындағы үйкелiс қалыппен және шкивтiң аралығында 5.1 сурет саңылау  болған жағдайда күштердің жұмыс iстейтiн  схемасында анықталуды жеңiлдету үшiн шартты көрсетiлген. Шкивке қалыптың N басуын күш бiр қалыптық тежеуiште бiлiктiң диаметрiнiң үлкеюiне және подшипниктердi алып келген бiлiкте қосымша июшi момент құрады. Бiр қалыптық тежеуiштер сондықтан тiптi сирек қолданады және тек қана қол тетiктерiнде қолданыста.Кеңiрек (5.1-шi сурет) тежеу тетiгiмен топсалы сабақтас тежеу қалыптары бар екi қалыптық тежеуiштер қолданады. Әрбiр қалып дамытылатын тежеу моменттерiнiң сомасына екi қалыптық тежеуiш құрылған тежегiш момент тең болады. Шкивке қалыптардың басуының күштерiн анықтайды, сонымен қатар бiр қалыптық тежеуiш, тежеу тетiктерiнiң тепе-теңдiгiнiң теңдеулерiнен үшiн керек.

 

3.2. Таспалық тежеуiштер

Тежегiш момент таспалық тежеуiште үйкелiстiң нәтижесiнде  фрикциялық материал, бекiтiлген солқылдақ  болатқа жасалады лентаға , цилиндрлiк тежегiш шкивтi бет бойынша. Солқылдақ желi үшiн Эйлердiң (5.2-шi сурет) лентаның сонының керiлiстерiмен ең төменгi t максимал тиының аралығында байланыс орнатылуға мүмкiндiк беретiн тәуелдiлiктерiн таспалық тежеуiштердiң жаттығу есептеулерiнде  қолданылады: ):      T = te^fa.

Бұдан T=Pef^a/(ef^a— I);  t = P/(ef^a—1),

P = 2MT/D-округтық  күш f - шкивпен және фрикциялық  материалдың аралығында үйкелес  еселiгi;а - лентаны тежегiш шкивтi құлаштың бұрышы.

Тежегiш моменттiң  бұл байланыстарынан таспалық тежеуiш,; R=D/2

 

3.2-шi сурет.   Күштер әсерiнiң таспалық тежеуiш схемасы.

 

3.3. Бiлiктi басу  тежеуiштерi

Тежегiш момент құратын күш  бұл тежегiш белдiктiң  өстерi бойлай жұмыс iстейдi.

Қажеттi үйкелiс  мезетi (5.3-шi сурет) дисктi тежегiшiнде  дисктерге бiрге тежеу топырлап 2 1 айналмалыға жылжымайтын дисктерiнiң  жымқыруымен жасалады. Артта жүрушi күшпен тұтқалы, гидравликалық немесе пневматикалық жүйелер арқылы берiлетiн адамдар серiппенiң күшi, жүктi салмақ немесе күш бола алады. Дисктердiң саны мүмкiндiк дисктi тежегiштердiң қадырларына үлкею есебiнен аз габариттер туралы жанында үлкен тежеу моменттерi жетiлдiруге жату керек; қоршаған ортаның ықпалы,  толық герметизациядан тежеуiштердi қорғауды қамтамасыз етуiне мүмкiндiк; күштердiң радиал жұмыс iстейтiн бiлiктерiне жоқтығы, бiлiктi күштер топырлап қабылданбайды және машинаның подшипниктерiмен; бiр қалыпты тозудан астам фрикциялық материалынан астам. Бiлiктi тежеуiштер қажеттi ерекше тығыз конструкциялар қайда қолданады.

Дискті тежегіштерінің кемшіліктеріне үйкелу бетінің жылулықты  шығаруда қиындық келтіреді. (5.3- сурет)

Дискті тежегіштің ішкі радиусын  R_B конструктивті болжам бойынше ең кіші мәнін аламыз. Ал сыртқы радиусын R_H тежегіштің майлы ваннасында дискілерді майлау жағдайына байланысты есептейміз. Мұндағы R_H=(1,25...2,5)R_B., ал радиустар аралығы R_H - R_B=6 см.

Үйкелу бетінің орташа радиусы беттің барлық нүктелерінде ортақ болғандықтан,

 

 

(3.3- сурет)

Пружинді кедергісі  мен электромагнитті  берілісі бар  дискті тежеуіш

 

Остік күш Н, М_м бұл тежеу моментін мына формула бойынша табамыз:               ;

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

IV. ЖЕБЕНІ ШЫҒАРУ МЕН ЖҮК КӨТЕРУ МЕХАНИЗМДЕРІ.

Көтеру-тасымалдау машиналары — жүкті, адамдарды тік, жазық немесе көлбеу бағыттарда тасымалдауға арналған құрылғылар жиынтығы. Жұмыс істеу принциптеріне қарай К.-т. м. өнеркәсіпте, құрылыста, көлікте, тау-кен ісінде және а. ш-нда жүк көтеру-түсіру, тиеу, тасымалдау үшін, көп қабатты тұрғын үйде, қоғамдық және өндірістік үймеретте, шахтада, метрополитен ст-нда адамдарды жеткізіп салу үшін қолданады. Атқаратын қызметі мен жүкті тасымалдау сипатына байланысты К.-т. м. жүк көтергіш машина мен механизмдер, тасымалдауыш машиналар, рельсті және рельссіз (жердегі) көлік машиналары, жүк тиеу-түсіру машиналары болып бөлінеді. Іс-әрекетіне қарай К.-т. м. қайталамалы (циклды) және үздіксіз әрекетті болып ажыратылады. Циклды әрекет ететіндер қатарына домкрат, блок, полиспаст сияқты жетексіз жүк көтергіш құрылғылармен бірге күрделі электрлік-мех., гидравлик. және пневматик. жетегі бар жүккөтергілер (шығыр, автокөтергі, авто- және электр тиеуіш, т.б.), сондай-ақ көтергіш кран, автокар, лифт, фуникулер және скип, шахта кілеті тәрізді көтергіштер жатады. Үздіксіз қимылды К.-т. м. қатарына: конвейер, эскалатор, рольганг (жетексізі), пневматик. және гидравлик. көлік құрылғылары кіреді. Сыңар рельсті жол мен аспалы жол да К.-т. м. болып саналады.