Жұмысбастыдық

    Кіріспе........................................................................................................3 

    І бөлім. Халықты жұмыспен қамтамасыз ету концепциялары 

                 1.1 Толық жұмысбастылық ұғымы............................................5

                 1.2 Жұмыспен қамту теорияларының эволюциясындағы

                       концептуалдық бағыттар......................................................9

                 1.3 Икемді (жұмсақ) нарық концепциясы мен жұмыспен

                       қамтудың контрактілік теориясы.......................................11 

    ІІ  бөлім. Қазіргі таңдағы Қазақстан  Республикасындағы жұмыспен

                   қамтамасыз ету саясаты 

                  2.1 Еңбек биржасы және оның қызметтері............................14

                  2.2 Жұмыспен қамту саясаты..................................................15

                  2.3 Қазақстанның жұмыспен қамтамасыз ету шаралары.....20 

    Қорытынды.............................................................................................24 

    Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.........................................................26 
 
 
 
 
 
 

                                                        Кіріспе 

    Курстық жұмыстың тақырыбы «Жұмыспен қамтудың неоклассикалық және кейнсиандық концепциялары».

    Курстық жұмыстың мақсаты: халықты жұмыспен қамтамасыз ету шараларын талдау яғни, тұрғындарды жұмыспен қамтудың мемлекеттік саясатын Қазақстан Республикасындағы еңбек нарығының пайда болуы мен даму ерекшеліктерін, оның жағдайын және дамыту жолдарын ашып көрсету.

    Курстық жұмыстың өзектілігі– негізі мынаған келіп тіреледі: жұмыспен қамтудың еңбекке қабілетті адамдарды тиімді пайдалану, жұмыс күшіне деген сұраныстың артуы, осы ұсынысты оңтайландыру, оның құнын арттырып, сапасын жақсарту сияқты маңызды өлшемдері мемлекеттік реттеу шеңберін анықтау.

    Курстық жұмыс құрылымы: Алғашқы бөлімінде халықты жұмыспен қамтамасыз етудің концепциялары қарастырылады. Сонымен қатар бұл бөлімде неоклассикалық, кейнсиандық және монетарлық мектептің өкілдері, олардың ұсынылған тұжырымдамалары, жұмыссыздықпен күрес, толық жұмысбастылық кезіндегі жұмыссыздықтың табиғи деңгейі туралы айтылады. Және де икемді нарық концепциясы, оған жету жолдары, жұмыспен қамтудың контрактілік теориясы туралы талдау жүргізіледі.

    Ал, екінші бөлімінде қазіргі таңда  Қазақстан Республикасындағы жұмыспен қамтамасыз ету жөнінде жазылады. Мұнда еңбек биржасы, оның қызметтері және қазіргі жұмыспен қамту саласында өндіріске қажетті жұмыс күшімен оларға қойылатын талаптар Қазақстанның жұмыспен қамтамасыз ету шаралары жөнінде мәліметтер беріледі.

    Қазақстанда талай жылдан бері экономикалық өсімнің  макроэкономикалық факторларын  бағалау кезінде жұмыспен қамту  мәселесіне енжар қарап келеді. Әлеуметтік – экономикалық дамудың макроэкономикалық бағдарламаларының әртүрлі нұсқалары, әдетте жалпы ішкі өнімнің өзгеруіне, инвестицияның мөлшеріне, электр қуатын жеткізушілер бағасының өсу серпініне, Халықаралық валюта қоры кредиттерінің алынуына немесе алынбауына байланысты есептеледі. Ал адамдар саны сол күйінде қалады.

    Ал  шын мәнісінде, жұмыспен қамту саласындағы қатынастар әлеуметтік – экономикалық және қаржылық қатынастардың барлық кешенінің нарықтық қысымының ықпалымен дамиды. Оның  үстіне макроэкономиканың ілгерілеушіліктер жұмыспен қамтуға әр кезде қолайлы ықпал ете қойған жоқ.

    Жұмыссыздық проблемаларын шешуде еңбек биржалары (тұрғындарды жұмыспен қамту қызметі) айтарлықтай орын алады. Нарық қатынастары  дамыған едерде еңбек биржасы алғашқыда жұмыссыздарға жәрдем беру мақсатында адамгершілік институттары  ретінде пайда болды.

    Сонымен, біздің қарқынды саяси  әлеуметтік және экономикалық өміріміз күн өткен  сайын жаңа, тіпті, кей жағдайда күтпеген оқиғаларға тап болып отырамыз. Ал, экономика адамзат өмірінің және қоғамның барлық жақтарын анықтайтын болғандықтан, соңғы 5-10 жылдардың ішінде түбегейлі өзгерістер жасалуда.

    Ал, бүгінде мемлекет еліміздің тұрмысы  төмен бөлігін қорғауға және жұмыспен қамтуға назар аударып отыр. Бұл  курстық жұмыс арқылы  қазіргі жұмыстың деңгейіне толық сипаттама беруге болады.   
 
 
 
 
 
 
 
 
 

    І бөлім. Халықты жұмыспен қамтамасыз ету концепциялары

                       1.1 Толық жұмысбастылық ұғымы 

    Толық жұмысбастылық жұмыссыздықтың мүлдем жоқтығы емес. Экономистер уақытша және құрылымдық жұмыссыздықты болмай қоймайды деп санайды, осыдан толық жұмысбастылық ұғымы  еңбек күшінің 100% - нан аз бөлігін қамтитын жұмысбастылық болып саналады. Дәлірек айтқанда, толық жұмысбастылық кезіндегі жұмыссыздық деңгейі циклдік жұмыссыздық нөлге тең болған жағдайға ғана жетеді. Толық жұмысбастылық кезіндегі жұмыссыздықты «жұмыссыздықтың табиғи  (шынайы) деңгейі» деп те атайды. Жұмыссыздықтың табиғи деңгейімен қосарланған ішкі өнімнің нақты көлемі «экономиканың өндірістік әлеуеті» деп аталады. Бұл толық  жұмысбастылық кезіндегі экономика өндіре алатын өнімнің нақты (шынайы) көлемі. Толық жұмысбастылық кезіндегі жұмыссыздық деңгейі немесе жұмыссыздықтың табиғи деңгейі еңбек күші нарықтары тепе-теңдік жағдайында болғанда, яғни жұмыс іздеушілер мен бос жұмыс орындардың саны сәйкес келген жағдайда орнайды. Жұмыссыздықтың табиғи деңгейі дегеніміз – оң өлшем, өйткені уақытша жұмыссыздарға сәйкес бос орындарды табу үшін уақыт керек. Құрылымдық жұмыссыздарға да жұмысқа орналасу үшін оқу курстарынан өтуге немесе басқа жерге көшу үшін уақыт керек. Егер жұмыс іздеп жүрген адамдардың саны бос жұмыс орындар санынан көп болса, онда еңбек күші нарықтары сәйкес келмейді деген сөз; мұндай жағдайда жиынтық сұраныс тапшылығы мен циклдік жұмыссызық пайда болады. Басқа жағынан қарағанда, жиынтық сұранысы артық болған жағдайда, жұмыс күшінің жетіспеушілігі байқалады, яғни бос жұмыс орындардың саны жұмыс іздеп жүрген адамдар санынан артық болады. Мұндай жағдайда жұмыссыздықтың нақты деңгейінен төмен болады. Еңбек күші нарықтарындағы мұндай тапшылық инфляциямен қатар болады.

    «Табиғи»  термині экономика жұмыссыздықтың табиғи деңгейінде жұмыс істеп, өзінің өндірістік мүмкіндігін қолданып жатыр  деген бермейді. Біздің іскерлік циклді қысқаша шолуымызша экономикадағы жұмыссыздық деңгейі табиғи деңгейінен жоғары болады деп айтып кеттік. Бірақ кейде экономикадағы жұмыссыздық деңгейң табиғи деңгейінен төмен де болуы мүмкін.

    Жұмыссыздықтың  табиғи деңгейі өз алдына тұрақсыз көрсеткіш. Ол кезеңді түрде еңбек күші мен институтционалдық өзгерістермен байланысты демографиялық қозғалыстар әсерлей түседі.

    Күн сайын кейбір жұмысшылар жұмыстан шығады немесе оларды жұмыстан шығарады, ал кейбір жұмыссыз жүргендер жаңа жұмыс табады. Бұл үздіксіз жұмыссыздар қатарына кіру және шығу жұмыссыздық жағдайдағы жұмыс күшінің үлесімен анықталады. Берілген бөлімде біз жұмыссыздықтың табиғи деңгейімен анықталатын факторларды көрсететін жұмыс күші динамикасының үлгісін құрамыз. 

    L – жұмыс күші, Е – жұмысшы саны, ал U – жұмыссыздар саны болсын. әрбір жұмысқа жарамды адам не жұмысшы, не жұмыссыз болатындықтан, онда:

                                          L=E+U 

    Ендеше, жұмыс күшінің жиыны жұмысшы  мен жұмыссыздар санының қосындысын береді. Жұмыссыздық деңгейі U/L тең болады.

    Жұмыссыздық деңгейін анықтайтын факторларға бар зейінді шоғырландыру үшін, жұмыс күшінің мөлшері өзгермеген деп есептейміз. Жұмысқа орналасқандар қатарынан жұмыссыздарға және керісінше ауысуы 89-беттегі суретте көрсетілген: s – жұмысшылардың жұмыстан шығу деңгейінің көрсеткіші болсын, яғни әр ай сайын жұмыс жоғалтқан жұмыс істейтіндер деңгейі, f – жұмысқа орналасу деңгейінің көрсеткіші, яғни әр ай сайын жұмыс  табатын жұмыссыздар үлесі. Осы екі көрсеткіш тұрақты дейік және олар жұмыссыздық деңгейін қалай анықтайтынына көз жеткізейік.

    Егер  жұмыссыздық деңгейі өзгермейтін  болса, яғни еңбек нарығы тұрақты, онда жұмысқа жалданғандар саны жұмыстан шығарылғандар санына тең болуы  керек. fU – жұмысқа жалданған адамдар саны, ал sE – жұмысын жоғалтатын адамдар саны болғандықтан, бұл екі шама тең болуы керек: 

                                          fU=sE 

    Бұл теңдеудң түрлендіру арқылы жұмыссыздықтың тұрақты деңгейін табуымызға болады. E=L-U, яғни жұмыс істейтіндер саны жұмыс күшінің жиынтығынан жұмыссыздар санын азайтқанға тең. Бұл fU=s (L-U) екенін білдіреді. Теңдіктің екі жағын да  L-ге бөлеміз, сонда

                             f (U/ L) =s(1-U/L) шығады. 

    Теңдеуді  түрлендірсек,

                                     U/ L = s/s+f 

      Бұл теңдеу  U/ L жұмыссыздық деңгейі жұмысқа жалдану мен жұмыстан жшығарылу деңгейлерінің көрсеткіштеріне тәуелді болатынын көрсетеді. Жұмыстан шығарылу деңгейі қаншалықты жоғары болса, жұмыссыздық та соншалықты жоғары. Жұмысқа жалдану деңгейі қаншалықты жоғары болса, жұмыссыздық деңгейі соншалықты төмен болады.

    Мысалы. Айталық, ай сайын 1% жұмыс жоғалтсын  дейік (s=0,01), ал жұмыс істейтіндер қатарында болудың орташа кезеңі 100 ай немесе 8 жыл шамасында болады. Шамамен 20% жұмыссыздар ай сайын жұмыс табатын болсын (f=0,20).  Бұл жұмыссыз болудың орташа деңгейі 5айға созылатынын білдіреді. Берілген нақты жағдайда жұмыссыздықтың тұрақты деңгейі  

    U/ L  = 0,01/ (0,01+ 0,20) = 0,0476 

    Демек, берілген мысалда жұмыссыздық 5% деңгейде болады.

    Жұмыссыздықтың  табиғи деңгейінің үлгісі қарапайым, бірақ маңызды қорытынды шығады. Кез келген жұмыссыздықтың табиғи деңгейін төмендетуге негізделген экономикалық саясат не жұмыстан шығару деңгейінің төмендеуіне, не жұмысқа орналасу деңгейінің артуына себепші болу керек. Осыған сәйкес көрсеткіштерге әсер ететін кез келген саясат жұмыссыздықтың табиғи деңгейін де ауыстырады.

    Бұл үлгі жұмыссыздық деңгейінің көрсеткіші және жұмыстан шығару мен жұмысқа  орналасу деңгейлерінің көрсеткіштер арасындағы байланысты көрсетседе, ол негізгі сұраққа жауап бермейді: жұмыссыздық сияқты құбылыс неге орын алады? Егер адам кез келген уақытта тез жұмыс табатын болса, жұмысқа орналасу деңгейі өте жоғары, ал жұмыссыздық деңгейі нөлге жақын болар еді. Жоғарыда келтірілген жұмыссыздық деңгейі жұмыс іздеу үрдісі қандай да бір уақытта жалғасатынын болжайды, бірақ неге екенін түсіндірмейді. Келесі  екі бөлімде біз жұмыссыздық орын  алуының екі негізгі себебін қарастырамыз, олар: жұмыс іздеу проблемалары мен жалақының қатаңдығы.  

      8-сурет. Жұмысы барлар қатарынан жұмыссыздар қатарына ауысу  және керісінше. Белгілі уақыт  арлығында жұмыс істейтін адамдар бөлігі (s) өзінің жұмыс орындарын жоғалтады, ал жұмыссыздар бөлігі (f) жұмыс табады. Жұмысқа орналасу және жұмыстан шығу көрсеткіштері жұмыссыздық деңгейін анықтайды.    

        1.2 Жұмыспен қамту теорияларының эволюциясындағы

               концептуалдық бағыттар

    Жұмыспен  қамту теорияларының эволюциясы өте ұзақ, олардың концептуалдық  бағыттары, әдістері, инструментариі мол. Осы мәселеге назар аударған неоклассикалық мектептің өкілдеріне Д.Гидлер, А.Лаффер, М.Фелдстайн, Р.Холл т.б. жатады. Олар өздерінің концепцияларының негізіне А.Смиттің классикалық теориясын тартқан. Осы авторлар еңбек нарығын нарықтық  заңдарға бағынатын іштей біркелкі емес және  динамикалық байланыстардың жүйесі деп тұжырымдайды. Оның реттеушісі нарықтық механизм. Еңбек бағасы (жалақы дәрежесі) жұмысшы күшінің сұранысы мен ұсынысына әсер етеді. Жұмысшы күшінің бағасы нарық коньюнктурасына сезімшілдікпен жауап береді, осы коньюктураның нақты қажеттілігіне сәйкес өсіп немесе төмендеп отырады. Жалақының өсуңі немесе азаюы арқылы еңбекке сұраныс және ұсыныс реттеліп отырады. Егер еңбек ұсынысының оған сұраныстан артық болуының нәтижесінде жұмыссыздық пайда болса, онда жұмыссыздық бағаның төмендеуіне, яғни, жалақының төмендеуінің арқасында еңбек нарығында тепе – теңдік орнағанша әсер етеді. Классикалық үлгі еңбек нарығы өзін - өзі реттеуші деген принципке негізделеді.

    Кейнстік  бағыт еңбек нарығын жұмысшы  күшін қатал бақылап отыратын оқшау (инерттік) жүйе деп қарайды. Жұмыспен қамтудың негізгі параметрлері – жұмыспен қамту мен жұмыссыздықтың дәрежесі, еңбекке сұраныс, нақты жалақының дәрежесі, - еңбек нарығында белгіленбейді, олар тауарлар мен қызметтердің тұтынулық және инвестициялық нарығындағы тиімді сұраныстың көлемімен белгіленеді. Еңбек нарығынды тек жалақының дәрежесі және осыған тәуелді еңбек ұсынысының көлемі қалыптасады. Бірақ еңбек ұсынысы нақты жұмыспен қамтуды қалыптастыруда жетекші рөл атқармайды, ол тек жалақының берілген көлемі жағдайындағы оның барынша жоғары дәрежеде болатын мүмкіндігін сипаттайды. Жұмысшы күшіне сұранысты жиынтық сұраныс, инвестициялар және өндірістің көлемдері реттеп отырады. Жұмыссыздықтың амалсыз болуы жиынтық тиімді сұраныстың жетімсіз болуымен байланысты. Мұны реттеудің бюджеттік және ақша – несиелік реттеудің экспансионистік шаралары жоя алады. Жиынтық сұраныстың өсуіне әсер етіп, мемлекет еңбекке сұраныстың өсуіне көмектеседі. Осының нәтижесінде жұмыспен қамтудың өсуіне және жұмыссыздықтың төмендеуіне жол ашылады.

    Кейнстік  концепция бойынша, жұмыспен қамтуға  тек жиынтық сұраныс әсер етпей  қоймайды, оған жалпы сұраныстың өсуінің  әр түрлі салалар арасындағы бөлінуде, яғни жиынтық сұраныстың құрылымы әсер етеді. Жұмыспен қамтудың жеткілікті дәрежесінің тиімді құралына мемлекеттің инвестициялық іс - әрекеттерінің молаюы, экономикалық дамудың нақты жағдайларымен есептесе отырып, мемлекет тарапынан инвестициялардың оптималдық көлемі қамтамасыз етуі жатады. Кейнстік үлгі мемлекеттің макроэкономикалық процестерді басқаруға кірісуіне негізделеді, ал оны жүзеге асыру механизмі психологиялық сипаты бар заңдылықтар мен құбылыстарға (тұтынуға бейімділік, жинақтауға бейімділік, инвестицияға ынталандыру) және басты экономикалық көрсеткіштердің арасындағы мультипликативтік байланыстарға негізделеді.

    Монетарлық  мектептің (М.Фридмен, Э.Фелпс және т.б.) тұжырымдауы бойынша, нарықтық экономика жұмыспен қамтудың рационалды дәрежесін өзі белгілейтін, өзін - өзі үйлестіретін жүйе, бағалық механизм болып табылады. Осындай жүйеге мемлекеттің кірісуі нарықтық өзін  - өзі реттейтін механизмін бұзады, ал мемлекеттің жиынтық сұранысқа ақша арқылы әсер етуі түбінде инфляциялық спиральдың шырқауын әкеліп соғады.

    Монитаристердің болжауы бойынша, қандай уақытта  болмасын, нақты жалақы ставкаларының құрылымдық тепе – теңдігімен үйлесімде бола алатын жұмыссыздықтың белгілі бір дәрежесі бола алады. Осы дәреже «жұмыссыздықтың табиғи нормасы» деп аталады. Бұл еңбек пен тауарлар нарығының нақты құрылымын – нарықтағы жетімсіз жағдайларды, сұраныс пен ұсыныстың схоластикалық (кездейсоқ, ықтимал) ауытқуларды, бос жұмыс орындары мен бар болып отырған жұмысшы күші туралы информациялардың құнын тағы басқа сипаттайды. Жұмыспен қамтудың өзінің табиғи дәрежесінен ауытқуы тек қысқа мерзімдік сипатта болады. Оның дәрежесі тепе – теңдік дәрежеден жоғары болса, инфляция үдей түседі, егер төмен болса – дефляция жанданады. Жұмыспен қамтуды тұрақтандыру саясаты жұмыссыздық  нормасының оның табиғи дәрежесінің ауытқуымен, өндіріс көлемі және  жұмыспен қамтылғандардың санының ауытқуларымен күресуге бағытталуы қажет. Еңбек нарығын теңестіру үшін монетаристер  көбінесе ақша – несие саясатының құралдарын пайдаланған жөн деп тұжырымдайды.

    1.3 Икемді нарық концепциясы мен жұмыспен қамтудың контрактілік

    теориясы

      Икемді  нарық концепциясы - (Р.Буае, Г.Стэндинг). XX ғасырдың 70-ші жылдардың аяғында батыстағы дамыған елдердің экономикасында құрылымдық қайта құру жүргенде пайда болып тараған. Бұл концепция бойынша, еңбек нарығын реттеудің қажеті жоқ, жұмыспен қамтудың әдеттегідей емес, функционалдық, индивидуалданған және стандартты емес, жекелей (толық емес) жұмыспен қамту, толық емес жұмыс күні немесе аптасы, қысқа мерзімді контрактылар, жұмысты үйге берудің жұмсақтау (икемділеу) формаларына көшу қажет. Осындай шаралар экономиканың құрылымын қайта құруға жұмсалатын шығындарды төмендетуге тиісті.

    Осыған  жету жолдары:

• Жұмысқа жалдау (босату) мен жұмыс беру формаларын көбейту және икемді қылу;
• Жұмыс уақытын реттеу формаларының әр түрлерін пайдалану, нормаланбаған жұмыс тәртібінің икемді түрлерін пайдалану;
• Жалақыны реттеудің икемді, өзгермелі түрлерін қолдану;
• Жұмыскерлерді әлеуметтік қорғаудың икемді әдістері мен формаларын, жұмысшы күшінің көлемін, құрлымын, сапасы мен бағасын еңбек нарындағы сұраныс пен ұсыныстың ауытқуына үйлесімді болдыру.

      Еңбек нарығының икемділігі концепциясы, қортындылап айтқанда, кәсіпкерлер мен жұмыскерлер арасындағы қатынас формаларының әр түрлерінің қалыптасуын талап етеді және ол жиынтық шығындарды рационалдауға, табыстардың жоғары болуына, нарықтың динамизмінің жоғары болуына бағытталады.

      Жұмыспен  қамтудың контрактілік теориясы ( М.Бейли, Д.Гордон,  К.Азариадис) неоклассикалық және кейнстік бағыттардың синтезіне  негізделген концепция болып  табылады. Осы авторлар, бір жағынан, кейнстік ақшалай жалақының қатал болу тезисін мақұлдап, еңбек нарығында үйлесімділігі баға арқылы емес, өндіріс және жұмыспен қамту көлемдеріндегі физикалық өзгерістер арқылы орнайды деп тұжырымдайды. Келесі жақтан, осы қаталдықтың өзін олар, өз мүддесіне сәйкес әрекет ететін индивидтердің оптималдықтандыратын тәртібімен байланыстырады.

      Бұл теорияның негізін кәсіпкерлер  мен жұмысшылар арасындағы келісім-шарт – «имплициттік контракт» - құқықтық келісім-шарт талап еткендігінен орындалып  отырмайды, ол екі жаққа да экономикалық жағынан пайдалы болғандықтан орындалып отырады. Еңбек-ақыны фирма өндіріс төмендегенде төмендетпейді, ал өрлеу кезінде квалификациясы жоғары жұмыскерлердің еңбекақысын күрт көтермейді. Ақшалай жалақының динамикасы тегістеледі. Өндіріс құлдырағанда жалақы төмендемейді, ал өрлеу кезінде күрт  емес, бірте-бірте өседі. Жалақы дәрежесінің өсуі белгілі болжамдалған шеңберде өзгеріп отырады. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

            ІІ бөлім. Қазіргі таңдағы Қазақстан Республикасындағы жұмыспен қамтамасыз ету саясаты

            2.1 Еңбек биржасы және оның қызметтері

      Жұмыссыздық проблемаларын шешуде еңбек биржалары (тұрғындарды жұмыспен қамту қызметі) айтарлықтай орын алады. Нарық қатынастары  дамыған елдерде еңбек биржасы  алғашқыда жұмыссыздарға жәрдем беру мақсатында адамгерщілік институттары ретінде пайда болды. Уақыт өте келе және еңбек қатынастардың дамуына сәйкес, оның мақсатымен және атқаратын қызметтері өзгереді. Еңбек биржасы-бұл еңбекті жалдау барысында жұмыскерлер мен қызметкерлердің арасында делдалдық келісім жасалатын, тұрақты жұмыс істейтін мекеме. Бұрынғы КСРО-да ең соңғы еңбек биржасы 1932 жылы жабылған болатын. Қазіргі нақты жағдай-еңбек нарығының барлық элементтерін қайта жаңғыртудың қажеттігін көрсетіп отыр. 1991 жылдың 1 шілдесінен бастап Қазақстанда барлық жерде тұрғындарды еңбекпен қамту қызметі жұмыс істей бастады.

      Еңбек биржаларының негізгі атқаратын  қызметтері мыналар: еңбек нарығындағы сұраным мен ұсынымды анықтау; жұмыссыздарды есепке алу және бос жұмыс орындарын тіркеу; жұмысын ауыстыруға және жұмысқа тұруға тілек білдіретін адамдарға ақпараттар беру; жұмыс іздеп жүрген кадрларды оқыту мен қайта дайындауды ұйымдастыру; жастар арасында кәсіптік бағдар беру жұмысын жүргізу; адамдарды жұмысқа орналастыру үшін делдалдық қызмет көрсету және жұмыссыздыққа байланысты жәрдемақы тағайындау. Мемлекет кәсіпорындар мен  ұйымдардың мүдделерін есепке ала отырып, биржалар арқылы еңбек нарығына әсер етеді. Еңбек биржасы беретін жұмысқа жолдама кәсіпкерлер үшін міндетті болмайды, ол тек қана ұсынымдылық сипаты болады, себебі олардың жұмыскерлерді еркін түрде таңдауға құқы бар және оны өздерінің кадр бөлімі арқылы жүзеге асыруға тырысады.

      Қазіргі еңбек биржасында, жұмыс күшіне сұраным  мен ұсыным туралы мағлұматтар банкісі  болуы қажет. Осы бағытта өнеркәсібі дамыған Батыс елдердің тәжірибесін қолдануға болады. АҚШ-та, мысалы, аймақты және жергілікті деңгейде жұмыс күшінің электронды банкілері құрылған. Онда жұмысқа орналасқан кезде жоғары сапалы консультациялық көме көрсетіледі. Нәтижесінде барлық мамандық топтарындағы жұмыссыздардың 40 проценті бір айдың ішінде жұмысқа орналасады. Сондай-ақ жұмыссыздарды қаржыландырудың жаңа бағдарламасы енгізілген. Әсіресе, Вашингтон штатында федералдық үкімет тиісті білім, жұмыс тәжірибесі бар және өз ісінің маманы болғысы келген 400 жұмыссыз адамға белгілі бір уақытқа дейін мүмкіндік беріп, алдын-ала жәрдемақы төлейді. Бұның өзі, олардың жұмыс жобасының экономикалық дәлелі бар, әдейі курстардан өткен, сондай-ақ жаңа істі консультант  көмегімен бастаған жұмыссыздарға беріледі.

            2.2 Жұмыспен қамту  саясаты.

      Осы уақытқа дейін біздің елімізде еңбек  нарығы болмады. Мамандарды қайта дайындаудың  тым қарапайым жүйесінің болуы-тұрғындарды  толық, бірақ тиімсіз түрде жұмыспен қамтуға жағдай туғызады, өмір сүру ресурстарын бөлуде теңгермешілдікке жол береді, ал ол белгілі бір дәрежеде қоғамның өндіргіш күштерінің дамуын тежеді. Әкімшілдік-әміршілдік басқару жүйесі жағдайында мемлекет, жұмыспен толық қамту мәселесін өндіргіш күштерді орналастыру бағдарламасына сәйкес орталықтанған жоспар бойынша  өндіріс салалары мен аймақтарына бөлу арқылы шешіп отырады. Жаңа жұмыс орындарын жасау еңбек етуге қабілеті бар тұрғындардың санынан асып кетіп отырады, ал ол , өз кезегінде жмыс күшінің тапшылығын тудырады. Және де, бұл кадрлық кәсіпорынның жалақы қоры жұмыскерлердің санына тәуелді болды, олардың санының өзгеріп отыруы еңбек өнімділігінің төмендігінің және бақа жұмыстарға пайдаланудың орнын толтыруға тиіс еді.

      Оның  есесіне жұмыскерлерге, белгілі  бір жұмыс орнына ие болуға нақты кепілдік берілетін және оны жұмыстан шығару іс жүзінде мүмкін болмайды. Соның нәтижесінде жұмыс күшіне деген сұраным еркіндігі мен ұсыным еркіндігі қатаң шектеледі.Мемлекет жұмыскерлердің белсенділігі мен қозғалысына қатаң бақылау жасап отырады, олардың өздерінің жұмыс күшін қолдануына тек қана мем лекет белгілеген еңбек нысандарының шеңберінде ғана рұқсат етіледі.

      Кадрларды тұрақтандыруда «жас маман» институты, белгілі бір кезеңде мерзімдік  шартқа қол қою сияқты тікелей  әдістер, тікелей жұмыс уақыты өтелгеннен кейін пәтер беруге уәде ету, бір кәсіпорында істеген үзіліссіз жұмыс стажын жоғалту қатері сияқты жанама әдістер де қолданылады. Өздерінің қабілетін толығырақ көрсетуге және лайықты өмір қалпын қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін жұмыс істеу ұмтылысы-қалада төлқұжат тәртібі түрінде, елде керісінше колхозшыларға төлқұжат бермеу, жұмыстан шығуға кедергі жасау, пәтер алу қиындықтары сияқты әкімшілік механизмі кедергілеріне тірелетін. Бір орында ұзақ жұмыс істеу экономикалық тұрғыдан да және әлеуметтік тұрғыдан да ынталандырылады. Соның  нәтижесінде еңбекті ауыстырудың экономикалық заңы бұзылды. Оның мәні-адам өзінің экономикалық жағдайын жақсарту үшін белсене жұмыс істеу керек, ал ол, үнемі өзін-өзі жетілдіруді қажететеді, соған сәйкес жұмыс істейтін өмірдің барлық кезеңі бойына еңбек ету нысанынан ауыстырып отырады.

      Мысалы, американдықтар еңбек ететін өмір бойына, орта есеппен 7,5 рет жұмыс ауыстырады. Жапонияда, бір бөлігі өмірлік жалдаумен  қамтылған жұмысшылар, 2,5 рет жұмысын ауыстырады екен. Батыс Европада бұл көрсеткіштер Жапонияға қарағанда жоғары,  бірақ АҚШ-тағыдан төмен.Бұл процесс, нарықтық принциптерге көшіп жатқан экономикаға тән көрініс. Мысалы,Финляндияда өндірісте және басқа салаларда жұмыс істейтіндердің үштен бірі  мамандықтарын ауыстырады немесе басқа жұмысқа ауысады.

      Қазіргі жұмыспен қамту саласында, өндіріске  қажетті жұмыс күші мен олардың  жұмыстың жағдайына қоятын талабы арасында елеулі қайшылықтар бар. Оның шиеленісуі-кадрлардың тұрақсыздығынан көрінеді. Миллиондаған адамдар, өздерінің экономикалық және әлеуметтік жағдайын жақсарту мақсатында жұмыс орнын ауыстырам деп біраз уақыт жұмыссыз қалады. Ол көбінесе 2 айдан 6 айға дейін созылады. Сонымен бірге миллиондаған дипломы бар мамандар да ондай дайындық деңгейін талап етпейтін қызметтерде жұмыс жасайды, ал бұл құрылымдық, яки салалық жұмыссыздықтың орын алып отырғанын көрсетеді.

        Бұл жағдайлар, қазірде нарықтық  экономикаға өту кезеңін басынан  кешіріп жатқан біздің елімізге  тән бола бастады.Атап өту керек-бұл процесс өте шиеленісті жағдайда өтуде мемлекетсіздендіру мен жекешелендірудің нәтижесінде көп уақытты экономикаға орнығуда, ал ол, өз кезегінде мемлекеттік секторда жұмыспен тұрақты түрде қамтылған жұмыскерлердің босауын жеделдетуде. Кәсіпкерліктің және басқа да шаруашылық нысандарының баяу қалыптасуы, жұмыстан босап қалған жұмыскерлерді жұмыспен қамтуға мүмкіндік бермей отыр. Қалыптасқан шаруашылық байланыстардың үзілуі, соның салдарынан шикізаттың және жабдықтардың қардарлығы өндіріс қуатының толық пайдаланылмауына, көптеген кәсіпорындардың банкротқа ұшырауына әкеліп соқтыруда. Яғни, жұмыссыздар сол мөлшерден асып немесе кеміп кетсе нарықтық экономикаға залалын келтіреді. Ал қажетті деңгейде тұрса, онда экономиканы тиімді дамуына қолайлы жағдай жасайды.

      Әлеуметтік-экономикалық өзгерістерді біртұтас еңбек саясатын жасап, оны жүзеге асырмай тұрып, іске асыру мүмкін емес. Халықтардың мүддесіне сай келетін мұндай саясатты жүргізу барысында экономикалық құрылымын өзгерту саласындағы жұмыстардың орасан зор көлемі мен өзектес жүйесін жасау, халықты әлеуметтік тұрғыдан қорғау, еңбек органдарын құру, халықты жұмыспен қамту, көші-қон мәселелерін реттеу сияқты маңызды шаралар жан-жақты ескерілді.

      Алайда  алда тұрған міндеттердің көлемі артып, күрделене түсуіне байланысты еңбектің тиімділігі мен халықты жұмыспен қамтудың арасындағы қарама-қайшылық неғұрлым шиеленісе түсті. Халықты өнімді еңбекке ынталандыру мен әлеуметтік кепілдіктер арасында да кереғар жағдайлар пайда болды. Мұндай қиындық әлеуметтік еңбек заңдылығы, жұмыс күшін  реттеу мақсатымен жүргізілетін көші-саласында да кездесті.

      Солай бола тұрса да, міне, төрт жылдан бері өндіріс көлемі кеміп, құлдырап барады. Осыған орай еңбек көрсеткіштері  де оған тікелей тәуелі болуы керек  сияқты.  Алайда, еңбек өнімділігінің  төмендегі қызметкерлердің ұдайы өсіп отырған жұмыссыздығы салдарынан өзге салаларға ауысуына, тіркелген жұмыссыздықтың арта түсуіне сай келмейді.

      Дағдарыс  өндірістің еңбекті көп қажет  ететіндігінің өсуінен де байқалып отыр. Мейлінше өнімді прогресшіл жабдықтар  пайдаланылмайды, оның есесіне халықтың өнімсіз жұмыспен айналысуы арта түсуде. Мұның өзі олардың табысының төмендеуіне алып барып соғады. «Жабық жұмыссыздық» та етек алып келеді. Өйткені, өндірістің көлемін шектеуге, жұмысшы күшінің мамандық дәрежесінің төмендеуіне байланысты проблемеларды шиеленісе түсуде. Кәсіпорындарды бәсекеге түсуге қабілеті аз, өз еңбегіне  емес, қайта әлеуметтік кепілдіктерге арқа сүйейтін жұмысшы көбейіп барады.